Кіріспе
Мектептегі қару қолданысы – бастауыш мектеп, орта мектеп, жоғары мектеп немесе университет сияқты білім беру мекемесінде өртке қару қолданып шабуыл жасау. Көптеген мектептегі қару қолданысы көптеген жарақаттарға байланысты жаппай қару қолданысы ретінде де жіктеледі. Бұл құбылыс ең көп АҚШ-та таралған, онда мектепке қатысты қару қолданысының саны ең жоғары, бірақ әлемнің басқа жерлерінде де мұндай оқиғалар орын алған. Зерттеулерге сәйкес, мектептегі қару қолданысының себептері қару-жараққа оңай қол жеткізілуі, отбасылық дағдарыс, отбасылық бақылаудың жетіспеуі және көптеген басқа да психологиялық мәселелер болып табылады. Шабуылдаушылардың басты мотивтері: қорлау/қысым көрсету/қорқыту (75%) және кек алу (61%) болды, ал 54% көптеген себептер болғанын хабарлады. Қалған мотивтерге проблеманы шешу әрекеті (34%), өзіне қол жұмсау немесе депрессия (27%) және назар аудару немесе танылуға ұмтылу (24%) кірді. Әсіресе АҚШ-та мектептегі қару қолданысы қарулы зорлық-зомбылық, нөлдік төзімділік саясаты, қару құқықтары және қаруды бақылау мәселелері бойынша саяси пікірталас тудырды.
A school shooting is an armed attack at an educational institution, such as a primary school, secondary school, high school or university, involving the use of a firearm. Many school shootings are also categorized as mass shootings due to multiple casualties. The phenomenon is most widespread in the United States, which has the highest number of school related shootings, although school shootings have taken place elsewhere in the world. According to studies, factors behind school shooting include easy access to firearms, family dysfunction, lack of family supervision, and mental illness among many other psychological issues. Among the topmost motives of attackers were: bullying/persecution/threatened (75%) and revenge (61%), while 54% reported having numerous reasons. The remaining motives included an attempt to solve a problem (34%), suicide or depression (27%), and seeking attention or recognition (24%). Especially in the United States, school shootings have sparked a political debate over gun violence, zero tolerance policies, gun rights and gun control.
Профильдеу
Құпия қызмет 1974 жылдың желтоқсаны мен 2000 жылдың мамыр айы аралығында АҚШ-та 41 адамға қатысты 37 мектептегі оқ жарылысы оқиғасы туралы зерттеу нәтижелерін жариялады. Федералдық Тергеу бюросы (ФБР) 18 мектептегі оқ жарылысы туралы бұрынғы есебінде оқ жасайтындарды орта таптық, жалғыздыққа бойланған/қоғамнан шеттеген, қиыншылық көретін, қаруға қол жеткізген ақ нәсілді еркектер деп сипаттаған. Соңғы баяндамада қылмыскерді белгілі бір "үлгі" немесе профиль бойынша анықтауға болатын деген тұжырымға қарсы ескерту жасалды. Зерттеу нәтижелері қылмыскерлердің әртүрлі әлеуметтік ортадан шыққан екенін көрсетті, бұл болжамды шабуылдаушыны анықтау кезінде біртұтас профиль жасауды қиындатады. Мысалы, кейбір қылмыскерлер ата-анасы ажырасқан, тәрбие үйінде өскен немесе толық отбасында тәрбиеленген. Көпшілігі мектепте тәртіп бұзған емес және қалыпты әлеуметтік өмір сүрген. Алан Липман сияқты мамандар профильдеу әдістерінің ғылыми негізділігіне күмән тудырды.
Жынысы және жынысы
Мектептегі оқ жарып салынған оқиғалардың қылмыскерлерінің басым көпшілігі еркектер.
Отбасылық динамика
Мектептегі оқ ату оқиғаларының себептерін зерттеу кезінде "дәстүрлі емес" отбасылық ортаға назар аудару жиі кездеседі, ол отбасы құрылымы мен тұрақтылығының балалардың өміріне қалай әсер ететінін қарастырады. Бұл гипотезаны қолдайтындардың пікірінше, жалғыз аналар, бір жынысты ата-аналар, ұзақ отбасы немесе бірге тұру сияқты отбасылық құрылымдар баланың психикалық денсаулығына, дәстүрлі, некеде тұратын әке мен анадан (көбінесе ядролық отбасы ретінде қарастырылады) гөрі зиянды болуы мүмкін. Бұл көзқарас 1996 жылғы Жеке жауапкершілік және жұмыс мүмкіндіктерін арттыру туралы заң (PRWORA) сияқты федералдық бастамаларға және АҚШ салық жеңілдіктеріне негіз болды. Дегенмен, "дәстүрлі емес" отбасылық құрылымдардың зиянды екені туралы бұл тұжырымдар көп рет жалған екені дәлелденді, нақты мәселелер әлеуметтік-экономикалық жағдайларда жатыр. Ұзақ мерзімді зерттеулер жоғары табыс пен білім деңгейінің балалардың денсаулығы мен эмоционалдық дамуына оң әсер ететінін көрсетті, бұл отбасы құрылымына емес, отбасының тұрақтылығына байланысты. Сонымен қатар, бұл гипотезаны қолдайтындар қылмыс жасағандардың отбасылық жағдайын жиі келтіреді, бірақ оларды жалпы халықпен салыстырмайды. Мысалы, 2009 жылы Зардап шеккендерге көмек және психикалық денсаулықты қорғау басқармасы (SAMHSA) жүргізген сауалнамада жалғыз аналар тәрбиелеген балалардың арасында есірткіге тәуелділік көрсеткіші екі ата-анасы бар балаларға қарағанда жоғары екені анықталды. Алайда, жалғыз аналар тәрбиелеген балалардың арасындағы есірткіге тәуелділік көрсеткіші өте төмен (5,4%) болды және екі ата-анасы бар балалардан тек 1,2% ғана жоғары еді. Бұл көрсеткіш сол кезеңдегі басқа демографиялық топтармен салыстырғанда одан да төмен болды. Ұлттық есірткіге тәуелділік институты тапсырыс берген сауалнамаларға сәйкес, жасөспірімдердің 20-30% заңсыз заттарды қолданды немесе қолданды, бұл жалғыз аналардың отбасындағы көрсеткіштен әлдеқайда жоғары. Осы көзқарасты қолдау үшін дұрыс келтірілмеген статистиканың тағы бір мысалы – ата-анасының біреуін жоғалтқан балалар. АҚШ-та 16 жасқа дейін ата-анасынан айырылған балалардың көрсеткіші 8% құрайды. Түрмеде отырғандар арасында ата-анасынан айырылу көрсеткіші (30-50%) жоғары, бірақ бұл көрсеткіш жоғары нәтижелі ғалымдарда (26%) және АҚШ президенттерінде (34%) де жоғары. Гарвард университеті Бейкер қорының зейнеткер профессоры доктор Тереза М. Амабиль былай деді: "Мұндай оқиғалар баланы құлатса, көптеген проблемаларға әкелуі мүмкін; олар есірткіге, әр түрлі эмоционалдық ауруларға әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, егер адамдар осындай тәжірибеден аман-есен өтсе, олар керемет бейімділікке және адамнан жоғары мінез-құлыққа ие болуы мүмкін. Біз, жалпы сала, кілттердің не екенін, балалар үшін қандай факторлар маңызды екенін анықтадық па, менің ойымша, әлі анықтамадық". Әлеуметтік-экономикалық факторлардың балалардың дамуы мен эмоционалдық тұрақтылығына әсер ететінін түсіну көптеген адамдарды жалғыз ата-аналар мен басқа да дәстүрлі емес отбасыларға некеде тұратын отбасыларға берілетіндей бірдей қолдау көрсетуге итерді, сондай-ақ отбасы құрылымына емес, отбасының тұрақтылығына назар аудару көптеп оқ ату оқиғаларының себептерін түсінуге кедеріл келтіреді.
Мектептегі қорлау
Флорида университетінің профессоры Дороти Эспелаж зорлық-зомбылық құрбандарының 8 пайызы "ашуға толып, агрессивті болады" деп атап өткен. Ол былай деп қосты: "Олар қатты ашуланады, онлайн режимінде агрессивті мінез-құлық танытуы мүмкін. Жауап беруге тырыспаса да, олар бұл жағдайды жиі ойлайды". "Зорлық-зомбылық мектептерде кең таралған және көптеген мектептегі атқыштардың өмірінде рөл атқарған сияқты". Зорлық-зомбылықтың әдетте үш құрамы болады: қорлаушы, құрбан және бір немесе бірнеше куәгерлер. Осы үштіктің формуласы қорлаушыға құрбанын жария түрде қорлауға оңай мүмкіндік береді. Зорлық-зомбылыққа ұшыраған оқушылардың мінез-құлқы нашарлайды, депрессияға шалдығады, өзін-өзі бақылау қабілеті төмендейді, әлеуметтік дағдылары нашарлайды және оқуда үлгерімі төмендейді. Қорланғаннан кейін, құрбандар енді ешқашан осындай жағдайға түскісі келмейді және топқа қосылып беделін қайта жасайды. Көбінесе олар құрбыларынан жалтаруға ұшырайды және өздерінің әділетсіз деп санайтын жағдайды түзеуге тырысады. Олардың осы жағдайды түзеу жоспары көбінесе зорлық-зомбылыққа алып келеді, мектептегі атқыштардың мысалында көрініс тапқандай. Мектептегі атқыштардың 75 пайызы зорлық-зомбылыққа ұшыраған немесе зорлық-зомбылық құрбаны болғандығын көрсететін дәлелдер қалдырған. Дегенмен, басқа ғалымдар зорлық-зомбылық пен мектептегі атқыштардың арасындағы байланысты сынап бағалайды. 21 адамды өлтірген Увальдедегі атқышты Робб бастауыш мектебінде 4-сыныпта жиі зорлық-зомбылыққа ұшыратқан.
Психикалық аурулар
Психикалық аурудың мектептегі оқ жарып жіберулерге қаншалықты үлес қосатыны талқыланды. Психикалық аурулары бар адамдардың басым көпшілігі зорлық-зомбылыққа бейім болмаса да, кейбір деректер мектептегі оқ жарып жіберушілердің арасында психикалық ауру немесе психикалық денсаулықтың нашарлау белгілерінің жиі кездесетінін көрсетеді. 2002 жылғы АҚШ Құпия қызметі мен АҚШ Білім министрлігінің есебінде мектептегі оқ жарып жіберушілердің көпшілігінде психикалық денсаулықтың нашарлау белгілері байқалғаны, көбінесе оларға диагноз қойылмаған немесе емделмегені анықталды. Криминология саласындағы мамандар Фокс және ДеЛатур психикалық аурудың мәселенің бір бөлігі ғана екенін, ал жаппай оқ жарып жіберушілер көбінесе өздерінің проблемаларын сыртқа шығарып, басқаларды кінәлайды және тіпті қолжетімді болса да, психиатриялық көмекке жүгінуге құлықсыз екенін атап өтті. Қарулы зорлық пен психикалық ауру туралы мақалада психикалық денсаулығы нашарлаған адамдарда зорлық-зомбылықтың болуы кейбір жағдайларда айқын байқалады (Свонсон және т.б., 2015). Мақалада жүргізілген зерттеуге сәйкес, өткен жылы ауыр психикалық ауруы бар адамдардың 12%-ы аз немесе көп зорлық-зомбылық жасаған, ал ауруы жоқ адамдардың 2%-ы осындай әрекеттерге қатысқан. Басқа ғалымдар жаппай кісі өлтірушілерде созылмалы психикалық денсаулықтың нашарлау белгілері, созылмалы ашу-ыза немесе антиәлеуметтік мінез-құлық және проблемалар үшін басқаларды кінәлау бейімі жиі кездесетінін анықтады. Дегенмен, олар мұндай белгілер жиынтығымен мектептегі оқ жарып жіберушілерді «профильдеуге» тырысу көптеген жалған оң нәтижелерге әкелуі мүмкін екенін, себебі мұндай профильге сәйкес келетін көптеген адамдар зорлық-зомбылық әрекеттеріне қатыспайтынын атап өтті. МакГинти және әріптестері мектептегі оқ жарып жіберулердегі зорлық-зомбылықты психикалық аурумен байланыстыруға бейімділікті анықтау үшін зерттеу жүргізді, сонымен қатар үлкен сыйымдылықтағы дүрылдардың болуы сияқты басқа факторларды ескермеуге дайындығын зерттеді. Шамамен 2000 қатысушы оқ жарып жіберу туралы жаңалықты оқыды, онда оқ жарып жіберушіге психикалық ауру диагнозы қойылған және үлкен сыйымдылықтағы дүрылдарды қолданған. Бір топ тек оқиғаның фактілерін баяндайтын мақаланы оқыды. Тағы бір топ осы оқ жарып жіберу туралы мақала оқыды, бірақ онда автор психикалық ауруы бар адамдарға қару-жараққа қол жеткізуді шектеуді ұсынды. Басқа топ оқ жарып жіберу туралы үлкен сыйымдылықтағы дүрылдарға тыйым салу туралы ұсынысты ұсынған мақала оқыды, бұл оқ жарып жіберулер жеке проблема емес, әлеуметтік проблеманың салдары болуы мүмкін екенін көрсетеді. Бақылау тобы ештеңе оқымады. Кейін қатысушылардың барлығы қару-жарақ бақылауына қатысты өз пікірлерін және үлкен сыйымдылықтағы дүрылдарға шектеулер енгізу қажет деп ойлайтындарын сұраған сауалнаманы толтыруды сұрады. Бақылау тобының 71%-ы қару-жарақ шектеулері психикалық ауруы бар адамдарға қолданылуы керек деп ойлады, ал мақалаларды оқыған қатысушылардың 80%-ы келісті. Мақала оқырмандарды оқ жарып жіберушінің психикалық ауруымен және үлкен сыйымдылықтағы дүрылдарды қолданғанымен таныстырғанына қарамастан, қатысушылар үлкен сыйымдылықтағы дүрылдарға тыйым салуға қарағанда, психикалық ауруы бар адамдарға қару-жарақ шектеулерін көбірек қолдады. Бұл адамдардың мектептегі оқ жарып жіберулердің себебі психикалық ауру деп ойлайтынын көрсетеді, қарудың қолжетімділігі немесе басқа да қоршаған орта факторлары емес. Авторлар қару-жарақ бақылау заңдарын психикалық ауруы бар адамдарға бағыттау ұсыныстары ауыр психикалық ауру мен зорлық-зомбылық арасындағы байланыстың күрделі сипатын ескермейтіндігіне алаңдаушылық білдірді, оның көп бөлігі есірткілерді қолдану сияқты қосымша факторларға байланысты. Дегенмен, бұл байланыс нақты емес, өйткені зерттеулер психикалық ауруы бар адамдарда зорлық-зомбылық көбінесе жеке қарым-қатынас ортасында орын алатынын көрсетті. Мектептің көлемі де оқ жарып жіберушінің психикалық денсаулығына әсер етуі мүмкін. Әлеуметтік ғылымдар журналындағы Baird, Roellke & Zeifman зерттеушілерінің зерттеуінде мектептің көлемі мен оқушыларға берілген көңілдің деңгейі зорлық-зомбылық әрекеттерінен бұрын болуы мүмкін екені көрсетілген, өйткені үлкен мектептерде жаппай оқ жарып жіберуші оқушылар кіші мектептерден ауысқан болуы мүмкін. Бұл үлкен мектептер жаппай зорлық-зомбылыққа бейім екендігі туралы идеяға маңызды түсінік қосады, өйткені кішігірім қоғамда берілген жеке қолдауды жоғалтумен байланысты стресс студенттерге ауыр жүк болып табылады. 2016 жылы U.S. News & World Report басылымы жариялаған пікір мақаласында жаппай кісі өлтірудің 22%-ын ауыр психикалық аурудан зардап шегетін адамдар жасады, ал 78%-ы жасамайды деген қорытындыға келді. Бұл зерттеуде сондай-ақ психикалық ауруы бар көптеген адамдар басқаларға зорлық-зомбылық көрсетпейтіні және көптеген зорлық-зомбылық әрекеттерінің себебі психикалық ауру емес, басқа факторлар екені көрсетілді.
Адилетсіздіктерді жинаушылар
2015 жылы New Republic журналындағы эссесінде «Колумбайн» авторы Дейв Каллен мектептегі атыс жасаушылардың (және басқа да жаппай кісі өлтірушілердің) «әділетсіздік жинаушылар» деп аталатын, яғни соққыға дейін «ешқашан ұмытпайтын, ешқашан кешірмейтін, [және] ешқашан жібермейтін» адамдар тобын сипаттайды. Эссе зейнеткерлікке шыққан ФБР профильдеушісі Мэри Эллен О’Тулдың осы тақырыптағы рецензиялық журналда жарияланған зерттеу жұмысын сипаттап, кеңейтеді. Сондай-ақ, ФБР-дің келіссөзшілер тобын құруға және оны басқаруға көмектескен, сондай-ақ он жыл бойы бас келіссөзші қызметін атқарған Гэри Нойснердің сөздері келтіріледі.
Зорлық-зомбылық туралы теория
Мектептегі атыс жасағандар мен олар тұтынатын медиа арасындағы байланыс бар ма деген мәселе ұзақтан бері талқыланып келеді. Мектептегі атысшылардың кең таралған бейнесі – зорлық-зомбылыққа толы видео ойындармен айналысатын немесе оларды ойнаған адам. Дегенмен, көптеген зерттеушілер бұл бейнені жаңылыс немесе дұрыс емес деп санайды. Фергюсон (2009) видео ойындарын пайдалану мен мектептегі атыс жасаушылар арасындағы сыңар жақ байланыстың себебін жыныс факторымен түсіндіруге болады деп мәлімдейді. Фергюсонның сөзіне қарағанда, мектептегі атыс жасағандардың көп бөлігі – жас еркектер, олар жалпы халықтан әлдеқайда агрессивті. Ойыншылардың көпшілігі де жас еркектер. Осылайша, мектептегі атыс жасағандардың көбінесе зорлық-зомбылыққа толы видео ойындар ойнайтыны туралы пікір, жыныс факторының нәтижесі болып көрінеді. Мектептегі атыс жасағандарды ойнаған видео ойындары арқылы анықтау идеясы, зорлық-зомбылыққа толы видео ойындар адамның агрессия деңгейін арттырады деген сенімге негізделген, бұл өз кезегінде мектептегі атыс сияқты қатыгездік әрекеттерге итермелейді. Алайда, бұл гипотезаны қолдайтын деректер өте аз немесе мүлдем жоқ (Фергюсон, 2009), бірақ 1999 жылғы Колумбайн оқиғасынан бері бұл бейне бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен қолданылып келеді. Видео ойындардағы зорлық-зомбылық туралы бұрынғы зерттеулердің қорытындысы видео ойындардың агрессияға тигізер әсері шамалы немесе жоқ екенін көрсетіп тұр. (Андерсон, 2004; Фергюсон, 2007 & Спенсер, 2009) Демек, мектептегі атыс жасағандарды зорлық-зомбылыққа толы видео ойындармен байланыстыру – кең таралған пікір болғанымен, бұл жаңылыс көбінесе үшінші факторларға байланысты және агрессия мен ойын арасындағы байланыс туралы зерттеулермен расталмаған.
Жақсы танымал
Ағылшын тілді елдердегі жаппай атыс-шабуылдар көбінесе уақыт жағынан бір-біріне жақын болады. 1966 жылдың жазында екі маңызды оқиға болды: Ричард Спек Чикагода бір түні сегіз әйелді өлтірді, ал Чарльз Уитман Остин қаласындағы Техас университетінің сағат мұнарасынан 15 адамды атып өлтірді. Екеуі де атақ қуған жоқ, бірақ жаңа телеарналардың жаңалықтар тарату ортасының арқасында олар оны сәтесінен алды. Мұны көрген 18 жасар Роберт Бенджамин Смит қару сатып алып, 1966 жылдың 12 қарашасында Аризона штатының Меса қаласындағы Роуз Мар сұлулық колледжінде төрт әйел мен бір нәрестені өлтірді. "Мен танымал болғым келді, жай ғана есімді білгім келді", - деп түсіндірді Смит. Ол одан он есе көп адамды өлтіруді жоспарлаған, бірақ сұлулық колледжінің аумағына тым ерте келген. Қамауға алынғанда, ол өкініш білдірмей, "Адамдар мені кім екенімді білсін дедім" деді. Тауэрс және басқалар (2015) мектептегі атыс-шабуылдан кейін 2 апта ішінде екінші мектептегі атыс болу ықтималдығының шағын, бірақ маңызды уақытша артуын анықтады, бұл атыс қаруын қолданып жасалған жаппай өлтірулерден кейін қайталау ықтималдығынан аздап төмен болды. Дегенмен, бұл нақты құбылыс па, жоқ па, түсіну үшін ауқымды зерттеулерге көбірек жұмыс жасау қажет. Кейбіреулер мұны көшірмелі мінез-құлыққа байланыстырады, ол бұқаралық ақпарат құралдарының таралу деңгейімен байланысты болуы мүмкін. Мұндай көшірмелі атыс-шабуылдарда қылмыскерлер көбінесе бұрынғы мектептегі атыс жасаушыны өрнек етіп көреді, сондықтан олар танылу немесе құрмет алу ниетімен одан да қиратқыш, кісі өлтіруге баруды қалайды. Кейбір жаппай қылмыскерлер бұрынғы өлтірушілер туралы ақпарат құралдарында жарияланған материалдарды зерттейді. Сот құжаттарына сәйкес, жақындағы алдын ала жоспарланған жазбалар ұсынылды, онда Джошуа О'Коннор "өлтірілгендердің саны мүмкіндігінше көп болуын қалаймын, сонда ғана атыс-шабуыл жаман әйгілі болады" деп жазған. О'Коннор жоспарын орындамас бұрын қамауға алынды. Жамандық пен әйгілілік, "есте қалуға ұмтылыс" – тірі қамауға алынған көптеген қылмыскерлердің жоспарланған атыс-шабуылға басты себебі ретінде айтылды.
Әдебиеттен әсер алу
1977 жылы жарық көрген, көрікті кітаптардың бірі – Стивен Кингтің "Ашу" романы (Ричард Бахман псевдонімімен жазылған) 1988-1997 жылдар аралығында болған бес мектептегі оқ жарып, кешірушілік оқиғалармен байланысты болды; олардың соңғысы – 1997 жылғы Хит орта мектебіндегі оқ жарылысы, Кингтің кітапты қайта басылмауына әкелді.
Жиілік трендтері
Мектептегі атыс оқиғалары – "қазіргі заманғы құбылыс". 1996 жылы Вашингтон штатының Мозес-Лейк қаласындағы Фронтиер орта мектебіндегі оқиғаға дейін мектептерге қарулы адамдардың немесе бомбалап шабуыл жасаған жағдайлар кездескенімен, журналист Малкольм Гладуэлл 2015 жылы оларды "көзге түспейтін" деп атады. Солтүстік-Шығыс университетінің зерттеуі көрсеткендей, "1990-шы жылдардың басында мектептерде бүгінгіге қарағанда төрт есе көп бала қаза тапқан". 2018 жылдың 27 тамызында NPR АҚШ Білім департаментінің 2015–2016 оқу жылына арналған есебінде "шамамен 240 мектеп мектепке қатысты атыс оқиғасының кемінде 1 жағдайы тіркелгенін" хабарлады. Дегенмен, NPR осы "мәлімдемені" тексергенде, тек 11 нақты оқиғаны растай алды.
Америка Құрама Штаттары
2018 жылы The Washington Post газетінде жазылғандай, мектептегі оқ жару оқиғалары – «ерекше американдық дағдарыс». АҚШ-тағы қарудың қолжетімділігіне байланысты мектептегі оқ жару оқиғалары «көбінесе американдық» құбылыс саналады. АҚШ мектептерінде оқушылар белсенді оқ жару жаттығуларын өткізеді. USA Today басылымының мәліметінше, 2019 жылы «мектептердің шамамен 95%-ы оқушылар мен мұғалімдерге көзге көрінбейтін қарулы адамнан жасырынуды және үнсіз отыруды үйретеді». АҚШ Білім департаментінің 2015–2016 оқу жылына жасаған есебінде «шамамен 240 мектеп мектепке қатысты оқ жару оқиғасы болды» делінген. NPR бұл мәлімдемені тәуелсіз түрде тексеріп, 240 оқиғаның тек 11-ін ғана растады. Оның орнына, Конгресс АҚШ-тағы қарулы зорлық-зомбылық туралы деректер алу үшін бейтарап ұйымдар жүргізген тәуелсіз зерттеулерге сенеді. Колумбайн қырғыны мен 2018 жылы Техастағы Санта-Фе орта мектебіндегі оқ жару аралығында 216 мектепте оқ жару оқиғалары болды, кем дегенде 141 бала, педагог және басқа адамдар қаза тапты, ал тағы 284 адам жарақат алды. Мектептегі оқ жару оқиғасын бастан өткерген оқушылардың 38%-ы афроамерикандықтар болды, бірақ афроамерикандық оқушылар мектептің жалпы санының 16,6%-ын құрады. Кем дегенде 36 штат пен Колумбия округінде оқ жару оқиғалары болған. АҚШ мектептеріндегі оқ жару оқиғаларында ең көп қолданылатын қару – тапанша. Үш мектептегі оқ жару (Колумбайн қырғыны, Сэнди Хук қырғыны және Флоридадағы 2018 жылғы Паркленд орта мектебіндегі оқ жару) өлім-жітімнің 43%-ын құрады; ең көп адам өлтірген мектептегі оқ жаруларда мылтық қолданылған. Мектептегі оқ жару оқиғаларын жасағандардың 70%-ы 18 жасқа толмаған, ал орташа жасы 16 болған. Мектептегі оқ жару оқиғаларын жасағандардың 85%-дан астамы қаруларын өз үйлерінен немесе достары мен туыстарынан алған. Мектепте оқ жару оқиғасы болған кем дегенде 68 мектепте полицей немесе күзетші жұмыс істеген; көбінесе, оқ жару кез келген араласудан бұрын аяқталған. Қауіпсіздік күзетшілері немесе ресурстық офицерлер ең көп өлім-жітім болған бес мектептегі оқ жару оқиғасының төртеуі кезінде болды: Колумбайн, 2001 жылы Калифорниядағы Сантана орта мектебіндегі оқ жару, 2018 жылы Кентуккидегі Маршалл округінің орта мектебіндегі оқ жару және Стоунман Дуглас. 2018 жылдың мамыр айына қарай, The Washington Post талдауы бойынша, АҚШ мектептерінде оқушылар мен мұғалімдерді қоса алғанда, 2018 жылы АҚШ әскери қызметінде, соның ішінде жауынгерлік және жауынгерлік емес қызметте қаза тапқандардан көп адам қаза тапты. АҚШ-та 2018 жылдың басындағы жеке қазалы мектептегі оқ жару оқиғаларының саны 2017 жылға қарағанда әлдеқайда жоғары болды, 2018 жылы 16 оқиға болса, 2017 жылы 4 оқиға болды, мамыр айына дейін; CNN хабарлағандай, 2018 жылдың алғашқы 20 аптасында АҚШ-та 22 мектепте оқ жару оқиғасы болды, нәтижесінде біреулер жарақат алды немесе қаза тапты.
АҚШ-тағы мектептердегі атыс оқиғалары туралы зерттеулер
1996 жылы CDC (Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтары) АҚШ Білім және ғылым министрлігімен және АҚШ Әділет министрлігімен бірлесіп 1992–1993 және 1993–1994 оқу жылдары үшін зорлық-зомбылықтың нәтижесінде мектептерде болған өлім-жітімдер туралы, соның ішінде «оқ арудан туындаған қаза» жағдайларын қамтитын шолу жариялады. 1996 жылғы зерттеуді жалғастырған екінші зерттеу (Андерсон; Кауфман; Саймон 2001) 5 желтоқсанда жарияланды және 1994–1999 жылдар аралығын қамтыды. АҚШ Құпия қызметінің зерттеуі мектептердің физикалық қауіпсіздікке артық сенім артып, оқушылардың шабуылға дейінгі мінез-құлқына көбірек назар аудару қажеттігін көрсетті. Құпия қызмет зерттеушілері «нөлдік төзімділік» саясаты мен металл детекторлардың «тиімді болмауы мүмкін» екенін анықтады. Зерттеушілер SWAT командаларына сенім арту мәселесіне, полиция келгенге дейін көптеген шабуылдар аяқталып қалатындығына, нақты профильдің болмауына байланысты ескерту белгілері байқалатын оқушыларды профильдеуге, шағын бұзушылықтар үшін оқушыларды қуу, кейбір жағдайларда оқушыларды мектепке қарумен оралуға итермелейтін жағдайларға, мектептегі оқ ату оқиғаларын зерттеуге негізделмеген бағдарламалық құралдарды сатып алуға және қаруларын жасырмайтын шабуылдаушыларға қарамастан, мектептердегі металл детекторлар мен полицияға сенім артуға назар аударды. 2002 жылдың мамыр айында Құпия қызмет АҚШ-тағы 37 мектептегі оқ ату оқиғаларын зерттеген есеп жариялады. Олардың қорытындылары төмендегідей:
Мектептегі мақсатты зорлық-зомбылық оқиғалары сирек кенеттен немесе импульсивті болып келеді. Көптеген оқиғалардан бұрын басқа адамдар шабуылшының ниеті немесе жоспары туралы білген. Шабуылшылардың көпшілігі шабуылға дейін өздерінің нысандарына тікелей қауіп төндірмеген. Мектепте мақсатты зорлық-зомбылық жасаған оқушылардың нақты және пайдалы профилі жоқ. Шабуылшылардың көпшілігі оқиғаға дейін басқаларды алаңдатып, көмекке мұқтаж екенін көрсететін әрекеттер жасаған. Шабуылшылардың көпшілігі маңызды жоғалтулармен немесе жеке сәтсіздіктермен күресуде қиындықтарға тап болды. Сонымен қатар, олардың көпшілігі өзіне-өзі қол жұмсау туралы ойлаған немесе әрекет жасаған. Көптеген шабуылшылар шабуылға дейін басқалар тарапынан қорланған, қуылған немесе жарақаттанғандай сезінген. Шабуылшылардың көпшілігі шабуылға дейін қару-жараққа қол жеткізген және оны қолданған. Көп жағдайда басқа оқушылар да белгілі бір дәрежеде қатысқан. Құқық қорғау органдарының жылдам әрекеттеріне қарамастан, көптеген оқ ату оқиғалары құқық қорғау органдарының араласуынан басқа тәсілдермен тоқтатылды.
Incidents of targeted violence at school were rarely sudden, impulsive acts. Prior to most incidents, other people knew about the attacker's idea or plan to attack. Most attackers did not threaten their targets directly prior to advancing the attack. There is no accurate or useful profile of students who engaged in targeted school violence. Most attackers engaged in some behavior prior to the incident that caused others concern or indicated a need for help. Most attackers had difficulty coping with significant losses or personal failures. Moreover, many had considered or attempted suicide. Many attackers felt bullied, persecuted, or injured by others prior to the attack. Most attackers had access to and had used weapons prior to the attack. In many cases, other students were involved in some capacity. Despite prompt law enforcement responses, most shooting incidents were stopped by means other than law enforcement intervention.
Фильм
Америка мектептеріндегі оқ жарылысы оқиғалары Америка Құрама Штаттары мен халықаралық өндіріс компаниялары түсірген фильмдер мен телешоуларда жиі бейнеленген. "Elephant", "Біз Кевин туралы сөйлесуіміз керек", "Сұлу ұл" және "Масса" фильмдері осы оқиғаның өзіне немесе одан кейінгі салдарларына толыққанды назар аударады. "Criminal Minds", "Degrassi: the Next Generation", "Law and Order" және "One Tree Hill" сияқты көптеген телешоулар осы қылмысты бір бөлімге дейін зерттейді немесе оны шамамен жарты маусым бойы сюжеттік желі ретінде қолданады.
Музыка
Калифорниялық панк-рок тобы The Offspring АҚШ-тағы мектеп атыстары туралы екі ән жазды. "Come Out and Play" (1994) әнінде мектептегі бандалардың қақтығысына назар аударылады, онда "[балалар] қаруды тым оңай қолға түсіреді", "Бұл оқиға мыңдаған рет қайталанды / Ешкім ақылды бола бермейді / Ешкім шындықты білмейді / Өлім, зорлық-зомбылық және жеккөрушіліктің соңы жоқ" делінеді. 2008 жылғы "Hammerhead" әнінде кампустағы қарулы адам өзін соғыс аймағындағы солдат деп есептейді. Флорида штатының Паркленд қаласындағы орта мектептегі атыс оқиғасынан кейін шыққан ең қозғайтын әндердің бірі – альтернативті әртіс/рэпер grandson (нағыз аты Джордан Бенджамин) орындаған "ойлар мен тілектер". Ән Паркленд орта мектебіндегі және басқа да жаппай атыс оқиғаларының құрбандарына "ойлар мен тілектерін" жіберген саясаткерлерді сынап, олардың қару-жараққа бақылау заңдарына қарсы тұратынын көрсетеді. Американың Ұлттық қару қауымдастығы мектептерде мұғалімдерге қару алып жүруге рұқсат беруді ұсынды, бұл өзін және басқаларды қорғаудың бір жолы ретінде қарастырылуда. 2018 жылы 14 штатта мұғалімдер қаруланған кем дегенде бір мектеп округі болды, ал тағы 16 штатта жергілікті саясатқа сәйкес мұғалімдерді қаруландыруға рұқсат берілді. Көптеген штаттар қару тасымалдаушылардан округ суперинтенданттарынан немесе басшыларынан алдын ала рұқсат алуды талап етеді. "Нью-Йорк штатында мектеп аумағында қару-жарақ алып жүру үшін мектептен жазбаша рұқсат алу қажет". Саяси салдарынан кейбір адамдар қару-жараққа қатысты қатаң заңдарды қабылдауға ұмтылуда. АҚШ-та Ұлттық қару қауымдастығы мұндай заңдарға қарсы, ал кейбір топтар қару-жараққа бақылау заңдарын азайтуды талап етуде, қарулы студенттердің атысты тоқтатып, одан әрі өлім-жұлымның алдын алған жағдайларын мысалға келтіреді және мектептерде қару алып жүруге тыйым салу қарулы адамдарды тоқтатпайды деп мәлімдейді. Мұндай мысалдың бірі – Мерказ ХаРав трагедиясы, онда шабуылшыны студент Ицхак Дадон тоқтатты, ол өзімен заңды түрде жасырын алып жүрген жеке қаруымен оқ атты. Вирджиния заң мектебінде үш студент автокөліктерінен тапанша алып, шабуылшыны бір оқ атпай тоқтатты деген даулы мәлімдеме бар. Сондай-ақ, Миссисипидегі орта мектептің орынбасар директоры көлігінен қару алып, мектептен қашып бара жатқан шабуылшыны тоқтатты. Басқа жағдайларда, мысалы, Колумбайн және Ред-Лейк орта мектептеріндегі атыс оқиғаларында қарулы полицейдің болуы кісі өлтіруді тоқтатуға көмектеспеді. 1994 жылы мектептердегі қару-жараққа байланысты зорлық-зомбылыққа жауап ретінде "Қарусыз мектептер туралы" заң қабылданды, соның салдарынан көптеген мектеп жүйелері "Төзбеушілік заңын" қабылдауға кірісті. "Қарусыз мектептер туралы" заң бойынша, кез келген қаруы бар адам бір жылға мектептен шығарылуы керек. 1997 жылға қарай, АҚШ-тың 90 пайыздан астам мектептерінде кез келген қаруға қатысты толығымен төзбеушілік саясаты енгізілді.
Полицияның әрекет етуі және қарсы шаралары
Колумбайн мектебіндегі оқ ату оқиғасы және алғашқы жауап берушілер күш күткен басқа да оқиғалардың талдауы, жанындағы адамдар мен алғашқы жауап берушілердің не істеуі керек екеніне қатысты ұсыныстардың өзгеруіне әкелді. 2000-2010 жылдар аралығында АҚШ-тағы 84 жаппай оқ ату оқиғасын талдау көрсетті, полицияның орташа жауап беру уақыты 3 минутты құрады.
Колледждер мен университеттердегі қарсы іс-қимыл және қарсы шаралар
Вирджиния Техникасындағы оқ ату оқиғасынан кейін жасалған Массенгилл есебі, колледждер мен университеттердің алаңдатарлық мінез-құлық пен қауіп-қатерлерге қатысты мәселелерді жеке қарауы қажеттігіне еліміздің назарын аударды. Осы есептің нәтижесінде жүздеген мінез-құлықты түзету топтары құрылды, олар колледждер мен университеттер кампустарындағы мінез-құлық мәселелеріне институционалдық жауап беруге және оларды үйлестіруге көмектеседі.
Алдын алу шаралары
Америка Құрама Штаттарында қарудың көбеюіне байланысты көптеген мектептер мен жергілікті қауымдастықтар жас оқушыларға қару қауіпсіздігі курстарын ұйымдастырып, осы заттардың қаншалықты қауіпті екенін түсіндіруде, сондай-ақ мектептегі оқ ату оқиғаларын алдын алуға тырысуда. Бұл туралы Ауруларды бақылау және алдын алу орталығының ғалымы, доктор Кэтрин А. Фаулер мәлімдеген. Зерттеу деректеріне сәйкес, жыл сайын орташа есеппен 1297 бала (100 мың баланың екісі) қарудан туған жарақаттан көз жұмады және 5790 бала ем алады. Олардың 6 пайызы жазатайым оқиғалар салдарынан, 38 пайызы өз-өзіне қол жұмсаудан, 53 пайызы кісі өлтіруден, ал қалған 3 пайызы заңмен немесе аныталмаған себептерден туындаған. Қарудан болатын жарақаттардың көрсеткіші 100 мың балаға шаққанда 8 балаға жетеді, бірақ хабарланбаған жарақаттардың көп болуына байланысты бұл көрсеткіш әлдеқайда жоғары болуы мүмкін. Мектептегі оқ ату оқиғаларын тоқтату үшін ұсынылған алдын алу шарасы – үйдегі қаруды қауіпсіз сақтау. 2013 жылдың 21 қазанында Невада штатының Спаркс қаласында болған оқ ату оқиғасында бір мұғалім және он екі жасар оқушы қаза тауып, екеуі ауыр жарақат алды. Оқ атуға қолданылған қару оқушының үйінен алынған еді. Ньютаун қаласындағы Сэнди Хук бастауыш мектебі, 2005 жылы Миннесота штатының Ред-Лейк қаласындағы Ред-Лейк орта мектебі және 1997 жылы Кентукки штатының Батыс Падука қаласындағы Хит орта мектебінде де үйден алынған заңды қару қолданылған. 2000 жылы Америка Құрама Штаттарында жүргізілген қару сақтау зерттеуі көрсеткендей, балалары бар үйлердің 55 пайызында есігі құлыпталмаған бір немесе бірнеше қару бар. 43 пайызы қақпақсыз қаруды құлыпталмаған жерде сақтайтынын мәлімдеген. 2005 жылы АҚШ-та ересектердің қару сақтау әдеттері туралы жүргізілген зерттеуде 18 жасқа дейінгі 1,69 миллионнан астам баланың үйінде зарядталған және құлыптары ашылмаған қарулар бар екені анықталды. Сондай-ақ, қарулы үйлерде тұратын 10 жасқа дейінгі балалардың 73 пайызы ата-аналарының қару-жарағының қайда екенін білетінін айтқан. Көптеген штаттарда балалардың қару-жараққа қол жеткізуіне кедергі келтіретін заңдар бар. Бұл заңдардың қатаңдығы штаттар бойынша әртүрлі. Ең қатал заңдар кәмелетке толмаған бала абайсызда сақталған қаруға қол жеткізген жағдайда қылмыстық жауапкершілікті қарастырады. Ең әлсіз заңдар кәмелетке толмағандарға тікелей қару беруге тыйым салады. Бұдан басқа, екі шеткі жағдайдың арасында орналасқан заңдар да бар. Мысалы, абайсызда сақталған қаруға қатысты қылмыстық жауапкершілік туралы заң, бірақ ол кіші бала қаруды пайдаланып, өлімге немесе ауыр жарақатқа себеп болған жағдайда ғана қолданылады. Әлсіз заңның мысалы – ересек адамның абайсыз, білгендей немесе қасақана әрекеттері болған жағдайда ғана жауапкершілікті қарастыратын заң. 2019 жылы АҚШ құпия қызметі мақсатты мектеп зорлық-зомбылығы туралы талдау жариялады, онда алдын алудың ең тиімді тәсілі – тиісті саясаттармен, құралдармен және оқытумен бірге көпсалалы қауіпті бағалау тобын құру екені айтылды. 2018 жылы жарияланған бұрынғы есепте шабуыл жасаған оқушының нақты бейнесі жоқ екені және қауіпті бағалау процесінің маңыздылығына назар аударылды. Қауіпті бағалау процесіне оқушылардың мінез-құлқы, жағымсыз немесе стресстік оқиғалар туралы ақпарат жинау және оқушының осы қиындықтарды жеңу үшін қолжетімді ресурстарды анықтау кіреді.
Қарсы шаралар
2015 жылы Индиана штатының Шелбивилл қаласындағы Оңтүстік-Батыс орта мектебі "Америкадағы ең қауіпсіз мектеп" деп есептелді. Мектеп белсенді атқышқа қарсы қолданылатын шаралардың "Қауіпсіз мектеп үлгісі" ретінде пайдаланылды. Барлық мұғалімдерде полицияға дабыл жіберетін паник түймесі бар шнурлар бар. Басқа да шараларға есік жапқыштары, жылдам орнатылатын турникеттер және CoverMe Seat сияқты баллистикалық қорғау жүйелері кіреді. 2019 жылы Мичиган штатындағы Фрутпорт орта мектебі АҚШ-та дәліздерде оқушылардың оқтан жасырынуы үшін бетонды кедергілермен қайта салынған алғашқы мектеп болды. BBC хабарлағандай, "дәліздер қисық етіп жасалған, осылайша атқыш кез келген шабуыл кезінде тікелей көру бұрышына ие болмайды". Сыныптар оқушылардың оңай жасырынуы үшін қайта жобаланды. $48 миллион долларға қайта салынған Фрутпорт орта мектебінің директоры Боб Симониак, осы өзгерістер АҚШ-тың барлық мектептерінің құрылымының бір бөлігіне айналады деп сендіреді. "Бұл болашақтағы ғимараттардың дизайнының табиғи бөлігі боларлық элементтер".
Салдары
Мектептегі атыс қаупін бастан өткергеннен кейін, сондай-ақ мектептегі қарсы шаралар арқылы болған өзгерістерден кейін де оқушылар травмалық жағдайды бастан кешіруде. Лоу және Галеаның мектептегі атыс оқиғаларының психикалық денсаулыққа тигізетін салдары туралы жарияланған бірнеше мақалаларында, жаппай атыс оқиғаларының посттравматикалық стресс синдромын (ПТСС) және жалғаса бермелі депрессияны тудыруы мүмкін екені көрсетілген. Мұндай оқиғалар болған қалаларда тұрғындар ұдайы алаңдап, қатты қорқу сезіміне беріледі. Лоу және Галеа мектептегі атыс құрбандарының психикалық денсаулығындағы нақты белгілерді анықтау үшін қосымша зерттеулер қажет екенін айтады.