Кіріспе

Кеңес Одағында тұтыну тауарлары көбінесе екі санаттағы өнеркәсіппен өндірілетін. А тобы – «ауыр өнеркәсіп», оған басқа, дайын өнімді өндіру үшін қажетті материалдық ресурстар кіретін. B тобы – «тұтыну тауарлары», тікелей тұтынуға арналған дайын өнімдер, оларға азық-түлік, киім-кешек, тұрғын үй, сондай-ақ жеке тұтынушылар қолданатын техника және отын сияқты ауыр өнеркәсіп өнімдері жататын. Сталин дәуірінің басынан бастап А тобы экономикалық жоспарлау және ресурстарды бөлуде басымдыққа ие болды, осылайша Кеңес Одағының бұрынғы аграрлық экономикасын индустрияландыруға жағдай жасалды.

Тұтыну индустриясы және кеңестік экономикалық даму

1917 жылғы Қазан төңкерісінен кейін, бұрын көбінесе аграрлық болған Кеңес Одағының экономикасы қарқынды индустрияландырылды. 1928 жылдан 1991 жылға дейін экономиканың барлық бағыты бірнеше амбициялық бесжылдық жоспарлармен (КСРО-дағы экономикалық жоспарлауды қараңыз) басқарылды. Ел көптеген негізгі және ауыр өнеркәсіптік өнімдерді өндіруші әлемнің үш жетекші мемлекетінің қатарында болды, бірақ жеңіл өнеркәсіптік өндіріс және тұтыну тауарларының өндірісінде кемістік байқалды. Осының салдарынан тұтынушылардың сұранысы толыққанды қанағаттандырылмады.

Тұтыну тауарларын енгізу

1930 жылдары Кеңес Одағында тұтыну тауарларын жеткізу және тарату жүйесінде маңызды өзгерістер болды. Бірінші бесжылдық жоспар елді индустрияландыруға және өнеркәсіптік тауарлар өндірісіне баса назар аударды. Бірінші бесжылдық жоспардың сәтті индустрияландыруынан кейін, үкімет азаматтардың өмірін жақсартуға көшті. 1933 жылы екінші бесжылдық жоспарды енгізу арқылы өндіріс бағыты толығымен өнеркәсіптік тауарлардан тұтыну тауарларын да қамтуға ауыстырылды. 1934 жылдың ақпан айында өткен партия съезі азық-түлік тауарларының және басқа тұтыну тауарларының сапасы мен мөлшерін арттыру туралы ұсыныстарды қолдады. Осы өзгерістер 1935 жылы Сталиннің «Өмір қуанышқа толы болды» деп мәлімдеуіне әкелді. Кеңес тұтынушысы үшін сәнді тауар – қарапайым нан, капуста, картоп және арақтан басқа кез келген тауар еді. Барлық азаматтарға тұтыну тауарларының кең ауқымын ұсыну арқылы тұтыну тауарларына деген көзқарас элитаның иелігінен, демек, жек көруден, барлық азаматтардың құштарлығына айналды. Бұл пікір мен қабылдаудың өзгеруі пролетариатты күшейту – негізгі марксистік-лениндік мақсатқа сәйкес келді. Кеңес үкіметі совет азаматтарына марксистік-лениндік идеологияны, сондай-ақ дастарқан әдептерін және тамақ пен материалдық игіліктерді дәмді тануды үйретуге тырысты. Большевиктер мәдениетті және әдепті болуға тиіс еді. Тақырыпты жолдастармен талқылау – маңызды әлеуметтік дағды саналды. Үкімет тұтыну тауарларын социализм құруға үлес қосқандарды марапаттау үшін заңды түрде сыйлық ретінде пайдаланды. Алайда, қоғамның мәдениеттенуі бұрын жек көрілген буржуазияның мәртебе мен иелік туралы алаңдаушылығын ақтады, ал халықтың белгілі бір бөлігіне арнайы тауарлар беру практикасы ерекше жеңілдіктер алған жаңа әлеуметтік иерархияны құрды.

Тарату және жеткізу

1930 жылдардың басында жабық тарату жүйесі тұтыну тауарларын таратудың басты әдісі болды. 1933 жылы осы дүкендер Мәскеу тұрғындарының үштен екісіне және Ленинград тұрғындарының 58 пайызына қызмет көрсетті. Жабық тарату жүйесі дүкендер мен асханалардан тұрады, оларға тек сол кәсіпорынға тіркелген жұмысшылар ғана кіре алатын. Бұл орталықтар нормаланған тауарларды таратты. Бұл жүйе жұмысшыларды шектеулі өнім мен тапшылықтың ең жағымсыз әсерінен қорғау үшін құрылды. Сондай-ақ ол нормалау жүйесін жұмыспен қамтумен байланыстырды. Осымен қатар, жабық тарату дүкендеріне үш заңды балама болды: коммерциялық дүкендер, Торгсин дүкендері және колхоздық базарлар. Олардың барлығы жабық тарату дүкендерінен жоғары бағамен сатылды. Мемлекет осы тарату әдістерінің барлығын бақылағандықтан, тарату монополиясын жүзеге асыра алды. Бірінші бесжылдық жоспар шағын жеке фабрикалар мен шеберханалар сияқты тұтыну тауарларын өндірудің барлық қолөнер тәсілдерін жапты. 1930 жылдардың ортасында өндірістің осы тәсілдеріне шағын көлемде қайта оралуға рұқсат берілді. 1936 жылдың мамырында жеке кәсіптерді заңдастыру арқылы тұтыну тауарларын жеткізуді сәл жақсартатын заң қабылданды, оған аяқкиімшілер, жиһаз жасаушылар, ағаш өңдеушілер, тігіншілер, шаштараздар, кір жуушілер, құлыпшылар, фотографтар, сантехниктер, киім тігушілер және төсемшелер кірді – бұл тұтыну тауарларының тапшылығын аздап жеңілдетті. Тамақ өнімдерімен байланысты қолөнер әлі де тыйым салынған. Колхоздық базарлар қолөнершілер мен шаруаларға өздері жасаған өнімдерін сату үшін құрылды. Мемлекет осы базарлардағы қатысу деңгейін реттеді, бірақ бағалардың еркін өзгеруіне мүмкіндік берді. Бұл бағалардың еркін өзгеруі осы базарлардағы бағалардың жабық тарату дүкендерінен жоғары болуына әкеп соқты. Жеке қызметтер 1936 жылдың мамырына дейін заңсыз болды. Мемлекет сондай-ақ Торгсин дүкендерін құрды, онда тапшы тауарлар шетел валютасы, алтын, күміс және басқа да құнды заттарға сатылды. Бұл дүкендердің мақсаты – кеңестік валюта резервтерін кеңейту, осылайша ел өнеркәсіпті дамыту үшін көбірек жабдықтар импорттауға мүмкіндік алатын еді. Бұл тауарлар тапшы болғандықтан, тұтынушылар оларды құндылық ретінде қарастырды және оларды сату үлкен құрбандық болды. Адамдарды Торгсин дүкендеріне тарту үшін бағалар төмен ұсталды. Бұл дүкендер 1930 жылдан 1936 жылға дейін жұмыс істеді. 1929 жылдан бастап мемлекет коммерциялық дүкендерді басқарды, олар нормалау жүйесінен тыс жұмыс істеді. Тауарлар жабық тарату дүкендеріне қарағанда екі-төрт есе қымбат сатылды. Сатылатын тауарлар жабық тарату дүкендерінде сатылатын тауарларға қарағанда сапалырақ деп есептелді. 1933 жылдың соңында Мәскеуде алғашқы универмаг – Орталық универмаг ашылды. Ол 1991 жылы Совет Одағының ыдырауына дейін коммерциялық дүкендер желісінің бір бөлігі ретінде жұмыс істеді. Бірінші нормалау кезеңінің аяқталуы және 1935 жылы жабық тарату жүйесінің жойылуы коммерциялық дүкендер желісінің кеңеюіне әкелді. 1935 жылдың қаңтарында КСРО-да бес универмаг ашылды. Бір жылдан кейін тағы он бес универмаг ашылды.

Шетелдік ықпал

1930 жылдары шетелдік тауарлар импорты өте шектеулі болды. Ресми ұран: "Тұтыну тауарлары саласында дамыған капиталистік елдердің мысалынан көп нәрсе үйренуге болады". Шағын көлемде шетелдік тауарлар импортталып, зерттелді, содан кейін көшірілді. Бұл шетелдік тұтыну тауарларының кеңестік үлгілері тұтыну арналары арқылы таратылды. Мемлекет тұтыну тауарларын көп көлемде тікелей импорттаған жоқ. Молотов-Риббентроп келісімі (1939-1941) кезеңінде кеңес азаматтарының сыртқы әлеммен байланысы Финляндияның, Балтық елдерінің, Бессарабияның және Польшаның жаңадан оккупацияланған шекаралық аймақтарымен болды. КСРО-да тапшы тауарлар саналған сағаттар, велосипедтер, киім-кешек және азық-түлік бұл аймақтарда көптеп кездесті. Оккупациялық Қызыл Армия тауарлардың әртүрлілігіне және төмен бағасына таң қалды. Бұл – оларды алудың өмір бойындағы бірден-бір мүмкіндігі деп есептелгендіктен, әскерлер бұл тауарларды көп мөлшерде сатып алып, отбасыларына КСРО-ға жіберді. Бұл тауар ағыны азаматтарды осы аймақтарға сапар жасауға және тауарларды сатып алып, қара нарықта сатуға рұқсат алуға итермеледі.

1959 жылғы Америка ұлттық көрмесі

1959 жылы жаз айында Мәскеудегі Сокольники саябағында Американың Ұлттық көрмесі өтті. Америка үкіметінің демеушілігімен ұйымдастырылған көрмеде ең жаңа "тұрмыстық техника, сәндік киімдер, телевизорлар мен жоғары сапалы аудио жүйелер, "орташа" отбасыға сатуға арналған үй үлгісі, шаруашылық техникасы, 1959 жылғы автомобильдер, қайықтар, спорт құралдары және балалар ойын алаңы" сияқты көптеген экспонаттар қойылды.