Кіріспе

1849 жылдан 1865 жылға дейінгі АҚШ тарихы Солтүстік пен Оңтүстік арасындағы Азамат соғысына әкелген шиеленістермен және 1861-1865 жылдардағы қанды шайқастармен сипатталды. Соғыс Солтүстіктің жеңісімен аяқталды және құлдық жойылды. Сонымен қатар, индустрияландыру және көлік революциясы Солтүстік және Батыс АҚШ экономикасын өзгертіп, жаңа нарықтар ашты. Батыс Еуропадан кең көлемде иммиграция халық орталығын солтүстікке қарай ықпалдастырды. Индустрияландыру Пенсильваниядан Жаңа Англияға дейін солтүстік-шығыста дамыды. Теміржол және телеграф желілері елді экономикалық тұрғыдан байланыстырды. Иммиграция Солтүстік АҚШ-қа миллиондаған еуропалық жұмысшылар мен фермерлерді әкелді. Оңтүстік АҚШ-та плантаторлар өз қызметін (және құлдарын) Оңтүстік-Шығыстың тозығы жеткен топырақтарынан Оңтүстік-Батыстың құнарлы мақта далаларына көшірді. Мексика-Америка соғысы (1846-1848) нәтижесінде алынған жаңа территориялардағы құлдық мәселесі 1850 жылғы келісім арқылы уақытша шешілді. Аталған келісімнің бір бөлігі – қашқан құлдар туралы заң, қатты дау тудырды. Бұл дау, 1852 жылы жарық көрген «Том ағаның қабылдауы» атты құлдыққа қарсы роман мен пьесаға деген үлкен қызығушылықта көрінді. 1854 жылы Канзас-Небраска заңы ұзақ жылдар бойы сақталған келісімдерді бұзып, әр жаңа штаттың құлдыққа қатысты ұстанымын өзі шешуге (халық егемендігі) мүмкіндік берді. Жаңа құрылған Республикалық партия құлдықтың таралуына қарсы тұрып, Солтүстік штаттарының көпшілігінде билікке ие болды (1860 жылғы президенттік сайлауда жеңіске жетпеу үшін жеткілікті сайлаушы дауысы жинады). Құлдықты қолдаған және оған қарсы күштер Канзасқа басып кіріп, құлдықтың мәртебесін дауыс беру арқылы анықтауға тырысты, бұл қанды оқиғаларға (Қанды Канзас) әкеп соқты және Солтүстік пен Оңтүстікті ашуландырды. Жоғарғы сот Dred Scott v. Sandford ісінде құлдыққа қолдау көрсетіп, территориялардағы құлдық мәселесін шешуге тырысты, бірақ бұл Солтүстікті ашуландырды. 1860 жылы республикашыл Авраам Линкольн сайланғаннан кейін, Оңтүстік штаттарының жетісі 1860 жылдың соңы мен 1861 жылдың басында АҚШ-тан бөлініп, 1861 жылдың 9 ақпанында Америка Конфедерациялық Штаттарын құрды. Азамат соғысы Конфедерация армиясының бас қолбасшысы Пьер Борегардың Оңтүстік Каролинадағы Форт-Самтерге шабуыл жасауымен басталды. Линкольн көтеріліспен күресу үшін әскер шақырғаннан кейін тағы төрт штат бөлініп шықты. Келесі төрт жыл Америка тарихындағы ең ауыр жылдар болды, өйткені ел соңғы әскери технологияны және ынтасы жоғары сарбаздарды пайдалана отырып, өзіне-өзі соққы берді. Қалалық, индустрияландырылған Солтүстік штаттары (Одақ) негізінен ауыл шаруашылығымен айналысатын Оңтүстік штаттарын (Конфедерация) жеңді, бірақ екі тараптан да 600 000 мен 700 000 аралығында американдық сарбаздар қаза тапты, ал Оңтүстіктің инфрақұрылымының көп бөлігі қирады. Соғыста 13-43 жас аралығындағы ақ нәсілді ер адамдардың шамамен 8% -і қайтыс болды, оның ішінде Солтүстікте 6% және Оңтүстікте – ерекше 18%. Нәтижесінде құлдық жойылды, Одақ бұрынғыдан да бай және күшті болып қайта құрылды, ал Оңтүстік ашуланып, кедейленді.

Нарықтық экономиканы дамыту

1840 жылдары өнеркәсіптік революция Солтүстік-Шығысты темір жолдардың, каналдардың, тоқыма фабрикаларының, шағын өнеркәсіптік қалалардың және Бостон, Нью-Йорк, Филадельфия орталықтары бар коммерциялық орталықтардың тығыз желісімен өзгертіп жатты. Өндіріс мүдделері, әсіресе Пенсильванияда, жоғары тариф талап еткенімен, қолданыстағы тариф төмен болды және бірнеше рет төмендетілді, 1857 жылғы тариф соңғы ондаған жылдардағы ең төменгі деңгейде болды. Орталық Батыс аймағы, негізінен ауыл шаруашылығы мен мал өсіруге негізделген, темір жолдар мен өзен жүйелерін пайдаланып, Оңтүстіктегі құл иеліктеріне, Шығыстағы өнеркәсіптік қалаларға және Ұлыбритания мен Еуропадағы өнеркәсіптік қалаларға азық-түлік тасымалдау арқылы қарқынды өсіп жатты. Оңтүстікте мақта плантациялары әлемдік нарықтағы мақта бағасының жоғары болуының арқасында гүлденіп өсті. Мақта өндірісі топырақты тозытып, осылайша өсу орталығы батысқа қарай жылжуда. 1845 жылы Техас қосылуы соңғы үлкен мақта өсіру аймақтарын ашты. Ал Вирджиния мен Солтүстік Каролинадағы темекі сияқты басқа тауарлар тоқырап қалды. Құлдық Оңтүстікте жойылып бара жатты және Оңтүстік-Батыстағы мақта плантацияларына құлдар сату арқасында сақталды. Солтүстік-Шығыс қарқынды түрде қалаланып, Кливленд, Цинциннати және Чикаго сияқты қалалар Орталық Батыста тез өсіп жатқанда, Оңтүстік көбінесе ауылдық болып қалды. Құлдықтан түскен зор байлық жаңа жерлер мен құлдар сатып алуға жұмсалды. Оңтүстік ақтардың көп бөлігі құл иеленбеді және шағын жергілікті нарықтарға қызмет ететін шаруашылықтарды күнкөріс деңгейінде басқарды. Лондон, Париж, Бостон, Нью-Йорк және Филадельфиядан келген капиталдың көптеген инвестицияларының арқасында көлік революциясы жүріп жатты. Жергілікті, қысқа қашықтыққа жүретін жүздеген желілер теміржол жүйесін құру үшін біріктірілді, ол ауыл шаруашылығы және өнеркәсіп өнімдерін, сондай-ақ жолаушыларды алыс қашықтыққа тасымалдауға қабілетті болды. Оңтүстікте жүйелер аз болды, ал теміржол желілерінің көпшілігі мақтаны ең жақын өзен немесе теңіз портына жеткізуге арналған қысқа қашықтыққа арналған жобалар болды. Осы аралықта, ішкі өзендерде көлік жүйесін жақсы қамтамасыз еткен бу кемелері пайдаланылды. Элай Уитни танымал еткен ауыстырылатын бөлшектерді пайдалану арқасында жұмысшылар бір орында жиналып, тауар өндіретін зауыт жүйесі пайда болды. Лоуэлл зауыттары сияқты ерте тоқыма фабрикаларында негізінен әйелдер жұмыс істеді, бірақ әдетте фабрикалар ерлердің иелігінде болды. 1860 жылға қарай американдықтардың 16%-ы 2500 немесе одан да көп адам тұратын қалаларда өмір сүрді; ұлттың кірісінің үштен бірі өндірістен түсті. Қалалық өнеркәсіп негізінен Солтүстік-Шығыспен шектелді; мақта мата өндірісі жетекші өнеркәсіп болды, сонымен қатар аяқ киім, жүн киім және машина жасау да кеңейді. Энергия көбінесе өзендерден алынған су күшімен қамтамасыз етілді, бірақ бу машиналары да фабрикаларға енгізілді. 1860 жылға қарай теміржолдар жергілікті ағаш отынынан көмірге көшті. Пенсильвания көмір өнеркәсібінің орталығына айналды. Фабрика жұмысшыларының және кеншілердің көп бөлігі Еуропадан жақында көшіп келгендер немесе олардың балалары болды. Солтүстік және Оңтүстік қалаларында кәсіпкерлер фабрикалар, кен орындары, диірмендер, банктер, дүкендер және басқа да бизнес операцияларын құрды. Көп жағдайда бұл салыстырмалы түрде шағын, жергілікті меншіктегі және жергілікті басқарудағы кәсіпорындар болды.

Иммиграция және еңбек

Жаңа фабрика жұмыстарына орналасу үшін иммигранттар 1840 және 1850 жылдары АҚШ-қа көшіп келудің алғашқы жаппай толқынында ағылды. Бұл кезең "ескі иммиграция" кезеңі деп аталады, осы уақытта 4,2 миллион иммигрант АҚШ-қа келіп, жалпы халық санын 20 миллионға арттырды. Тарихшылар бұл оқиғаны "итеру-тарту" иммиграциясы деп сипаттайды. "Итерілген" адамдар өз елдеріндегі қиын жағдайларға байланысты, тіршілікке мүмкіндік болмайтындықтан АҚШ-қа көшіп келді, ал "тартылған" иммигранттар тұрақты ортадан экономикалық жетістікке жету үшін келді. АҚШ-қа "итерілген" топтардың бірі – өз елдеріндегі Ұлы ашаршылықтан қашуға тырысқан ирландтар еді. Бостон (Массачусетс штаты) және Нью-Йорк қалаларының жағалауына қоныстанған ирландтар бастапқыда кедейліктері мен рим-католик дініне байланысты қабылдауға қиындықтарға тап болды. Олар тығыз, лас аудандарда тұрып, аз төленетін, физикалық еңбекті қажет ететін жұмыстар істеді. Көптеген американдықтар католик шіркеуін Еуропалық автократияның символы деп санап, оған сенімсіздікпен қарады. Ал неміс иммигранттары өз елдеріндегі қаржылық дағдарыстан қашу үшін Америкаға "тартылды". Ирландтардан айырмашылығы, неміс иммигранттары көбінесе мүлкін сатып, қолдарында ақшамен Америкаға келді. Неміс иммигранттарының арасында протестанттар да, католиктер де болды, бірақ католиктер ирландтарға қарағанда кем дискриминацияға ұшырады. Көптеген немістер жағалауда емес, Орта Батыстағы қауымдастықтарда қоныстанды. Цинциннати (Огайо штаты) және Сент-Луис (Миссури штаты) сияқты ірі қалаларда неміс халқының саны көп болды. Ирландтардан айырмашылығы, неміс иммигранттарының көпшілігі білімді, орта тапқа жататын адамдар еді, олар Америкаға экономикалық емес, саяси себептермен келді. Нью-Йорк сияқты ірі қалаларда иммигранттар көбінесе кедейлікке және қылмысқа толы "гето" деп аталатын этникалық аймақтарда өмір сүрді. Бұл иммигранттар тұратын аудандардың ең танымал жері – Нью-Йорк қаласындағы Бес бұрыш болды. Жалақыны көтеру және жұмыс жағдайын жақсарту үшін жұмысшылардың наразылығы күшейген кезде, мысалы, Массачусетс штатындағы Лоуэлл фабрикасындағы қыздар наразылық білдіргенімен, көптеген фабрика иелері әйел жұмысшыларды арзан жұмыс істейтін және фабрика жағдайларына талаптары аз иммигранттармен алмастыра бастады.

Вилмот провизо

1848 жылы Гуадалупе-Идальго шарты арқылы Мексикадан алынған жаңа аумақтар құлдық мәселесі бойынша аймақтық тартысты жаңартты. Басты мәселе – жаңа аумақтарда құлдыққа рұқсат беріле ме деген сауал болды. Солтүстік штаттарының конгрессмендері құлдықты шектеуді, ал Оңтүстік штаттарының конгрессмендері оның заңды қолданылу аймағын кеңейтуді көздеді. Мексика-Америка соғысы басталғаннан кейін демократ конгрессмені Дэвид Уилмот Мексикадан алынған аумақтарда құлдық институтын тыйым салуды ұсынды. «Уилмот шарасы» деп аталған бұл ұсыныс Конгресс бекітпеді және заңға айналмады. Бұл Оңтүстік штаттарының көпшілігін біріктірді, олар бұл шараны өздерінің қоғамына және конституциялық құқықтарына жасалған шабуыл деп қарады.

Халықтың егемендігі туралы пікірталас

Уилмот шартының сәтсіз аяқталуымен сенатор Льюис Касс Конгресте халық егемендігі идеясын ұсынды. Конгрес партиялық емес, аймақтық бағыттар бойынша бөлініп, біртұтас күйін сақтауға тырысқанда, Касс Конгрестің территориялардың құлдыққа рұқсат беруін анықтауға құқығы жоқ екенін айтты, себебі бұл Конституцияда нақты көрсетілген өкілеттіктердің қатарына кірмейді. Оның орнына, Касс құлдық мәселесін сол территорияда тұратын адамдардың өзі шешуі керек деп ұсынды. Демократтар үшін бұл шешім көрінетіндей қарапайым болған жоқ. Солтүстік демократтары «жер аударушылардың егемендігіне» шақырды, яғни аумақтық заң шығару органы құрылғанда, сол аумақта тұратын адамдар мәселені өздері шеше алады. Оңтүстік демократтары бұл идеямен келіспеді, құлдық мәселесі штат конституциясы қабылданғанда, штат ретінде қабылдау туралы Конгреске өтініш жасалған кезде шешілуі керек деп талас жасады. Касс және басқа демократтар сайлау жақындағанда елдің ешбір бөлігінің өзін кемсіткендей сезінбеуі үшін мәселені нақтылай алмады. 1848 жылы Касс жеңілгеннен кейін Иллинойс сенаторы Стивен Дуглас партияда жетекші рөлге ие болды және Канзас-Небраска заңының жобасын ұсынған халық егемендігімен тығыз байланысты болды.

Калифорниядағы алтынға шабу

1848 жылғы сайлауда Виг партиясынан жаңа президент – Закари Тейлор сайланды. Президент Полк өзінің бірінші мерзіміндегі барлық мақсаттарына жеткендіктен және денсаулығы нашарлағандықтан қайта сайлануға түспеді. Сайлау нәтижесінде Вилмоттың талабын қолдаған, құлдыққа қарсы демократтардан құралған "Еркін Топырақ" партиясы құрылды. "Еркін Топырақ" партиясының құрылуы Екінші партиялық жүйенің күйреуінің алғышарты болды; сол кездегі партиялар құлдық мәселесін ұзақ уақытқа дейін талқылай алмайтындығын көрсетті. 1848 жылы Калифорнияда алтынның табылуы құлдық мәселесін одан да өткір етті. Келесі жылы байлық табу ниетімен көптеген іздеушілер мен кеншілер ағылып келді. Калифорнияға көшіп келгендердің көпшілігі ("Қырқ тоғызыншылар" деп аталған) алтын табу үшін жұмыстарын, үйлерін және отбасыларын тастап кетті. Тынық мұхитының жағалауына осы үлкен көші-қон ақ қоныс салушылардың жергілікті халықтармен қақтығысуына, оның ішінде мыңдаған жергілікті тұрғындарды этникалық тазалауға әкелді. Кейбір тарихшылар (және бір штат губернаторы) осы кезеңді, 1870 жылдардың басына дейін созылғандығын Калифорния геноциді деп атады. Бұл сондай-ақ, алғашқы қытай-американдықтардың АҚШ-тың батыс жағалауына келуіне себеп болды. "Қырқ тоғызыншылардың" көпшілігі алтын таппады, бірақ Сан-Франциско қалалық орталығында немесе Сакраментоның жаңа муниципалитетінде қоныстанды.

1850 жылғы келісім

Халықтың көбеюі 1850 жылы Калифорнияның штат мәртебесіне ие болуына әкеп соқты. Бұл аймақтық шиеленісті қайта жақтатты, себебі Калифорнияның Одаққа қабылдануы Конгрестегі билік тепе-теңдігін бұзу қаупін тудырды. Орегон, Нью-Мексико және Ютаның да жақын арада қосылуы тепе-теңдікті бұзуы мүмкін деген алаңдаушылықты күшейтті. Көптеген оңтүстік штатының өкілдері сол аймақтардың климаты құлдықтың таралуына қолайсыз екенін түсінді (бірақ Калифорниядағы Орталық Аңғардың бір күні мақта шаруашылығының орталығына айналатыны әлі болжамдалмаған еді). Конгресте пікірталас қызу жүріп, 1850 жылы мәселе шешілді. Президент Тейлор Одақтан шығуға тырысқан кез келген оңтүстік штатына қарсы әскерді жеке басқарамын деп мәлімдеді, сондай-ақ Нью-Мексиконың шығыс бөлігіне талап еткен Техасқа күш қолдануға дайын екенін айтты. Бірақ Тейлор 1850 жылдың шілде айында ішек ауруынан қайтыс болды, ал оның орнына келген вице-президент Миллард Филлмор мамандығы бойынша заңгер еді және соғысқа бейім емес болатын. 1850 жылғы келісімді "Ұлы Келісімші" Генри Клей ұсынды және сенатор Стивен А. Дуглас қабылдады. Келісім бойынша Калифорния еркін штат ретінде қабылданды, Техас батыс аумақтарын жоғалтқаны үшін қаржылық өтемақы алды, Колумбия округінде құл саудасы (құлдық емес) тоқтатылды, Қашқан құлдар туралы заң Оңтүстікке жасалған ұступ ретінде қабылданды, және ең бастысы, Жаңа Мексика территориясы (қазіргі Аризона және Юта территорияларын қоса алғанда) халықтың дауысымен өз мәртебесін (еркін немесе құлдық) анықтайтын болды. Келісімге толық қанағаттанбаған оңтүстік радикалдар тобы Теннесси штатының Нэшвилл қаласында екі құрылтай өткізіп, Одақтан шығуды талап етті, біреуі 1850 жылдың жазында, екіншісі жыл соңында, бірақ сол кезде келісім Конгрестен өтіп, оңтүстік штаттары тарапынан қабылданған еді. 1850 жылғы келісім бұл даулы мәселені уақытша реттеді, бірақ бейбітшілік ұзаққа соқпады.

1852 жылғы президенттік сайлау

Екі президенттік сайлауда Виг партиясының соғыс батырларына ұтылып, Демократиялық партия өз кандидаттігін ұсынды – Нью-Гэмпширден шыққан Франклин Пирс, ол Мексика соғысында ерекше көзге түспеген. Оңтүстік демократтарының қолдауымен Пирс Компромисті және Қашқан құлдар заңын ашық қолдады. Вигтер қазіргі президент Филморды ұсынудан бас тартып, орнына тағы бір соғыс батыры – генерал Винфилд Скоттқа назар аударды. Қабілетті болғанымен, Скотттың мақтаншыл мінезі көптеген сайлаушыларды жігерлендірді, нәтижесінде Пирс сайлауда оңай жеңіске жетті.

Сыртқы істер

Оңтүстік-Батысты бағындыру АҚШ-ты Тынық мұхитының күшті державасына айналдырды. Қытаймен дипломатиялық және сауда байланыстары алғаш рет 1844 жылы орнатылды, ал американдық саудагерлер мен тасымалдаушылар соңғы 300 жыл бойы сыртқы әлемнен дерлік оқшауланған Жапониямен байланыс орнатуға ұмтыла бастады. 1853 жылы коммодор Мэтью К. Перри басқаратын флот Жапонияға жетіп, шогонатты АҚШ-пен шартқа қол қоюға мәжбүр етті, бірақ жапондықтардың Ресейдің басып кіруінен қаушады, бұл да мәселені шешуге көмектесті. Жақын маңдағы Куба аймағы оңтүстік штаттар үшін құлдарды ұстауға ең қолайлы жер болып саналды. Егер ол АҚШ-қа қосылып, 3-4 штатқа бөлінсе, Конгресте құлдар мен еркін штаттар арасындағы тепе-теңдік қайта орнатылар еді. Президент Полк 1845 жылы аралдың иесі Испанияға арал үшін 100 миллион доллар ұсынды, бірақ ұсыныс қабылданбады және Мадрид ешқандай жағдайда аралдан бас тартпайтынын мәлімдеді. Оңтүстік штаттар Кубаны бағындырудан бас тартпады, сондықтан бірнеше филибюстерлік экспедициялар ұйымдастырылды. Испан билігі оларды оңай жеңіп қайтарды, ал соңғы әрекеті нәтижесінде 50 американдық тұтқындалып, қарақшылық қылмысы үшін жазаланды, олардың арасында Оңтүстіктің белгілі отбасыларының өкілдері де болды. Ашуланған оңтүстік штаттарының өкілдері Нью-Орлеандағы испан консулдығын тонап талқандады. 1854 жылы испан билігі техникалық себептермен «Қара жауынгер» кемесін ұстады. Соғыс қаупі туды, ал Конгресс мүшелері президент Пирсті соғыс бастауға итермеледі. Еуропалық державалар Қырым соғысымен айналысқандықтан, Мадридке көмектесе алатын ешкім болмады. Осы уақытта АҚШ-тың Испания, Ұлыбритания және Франция елшілері Бельгияның Остенде қаласында құпия кездесіп, Испанияға Куба үшін 120 миллион долларға дейін ұсынуды көздеген «жауынгерлік жоспар» жасады. Егер Мадрид бас тартса, АҚШ аралды күшпен бағындыруға құқылы болар еді. Бірақ Остенде манифесті жария болғаннан кейін, еркін штаттардың наразылығы Пирс әкімшілігін Кубадағы жоспарларынан бас тартуға мәжбүр етті. Қызыққа, оңтүстік штаттар Кариб теңізіндегі аумақтарға қызығушылық танытқанда, 1850-ші жылдары солтүстік штаттар да Канаданы бағындыру туралы ойларға келді. Ақырында екі тарап та келісімге келе алмады және ештеңе өзгермеді.

Құлшылыққа қарсы және құлдықты жою

Азамат соғысына дейінгі АҚШ-тағы құлдық мәселесі бойынша пікір таластардың бірнеше қыры бар. Аболиционистер Екінші Ұлы Ояну мен Еуропалық Ағарту дәуірінен тікелей туындап, құлдықты Құдайға және/немесе ақылға қарсы келетін нәрсе деп қарады. Аболиционизмнің тамырлары, умеренность қозғалысына ұқсас болды. 1852 жылы Харриет Бичер Стоудың «Том ағаның үйі» романы жарық көргеннен кейін, аболиционизм қозғалысы күшейді. Дегенмен, құлдыққа қатысты пікір таластардың көп бөлігі, оның моральдық жағынан емес, құлдықтың кеңеюінің конституциялықтығына байланысты болды. Пікір таластар, құлдықтың пайдалылығы емес, Конгрестің өкілеттіктері туралы аргументтер түрінде жүрді. Соның нәтижесінде «Еркін топырақ қозғалысы» пайда болды. Еркін топырақ жақтастары құлдықтың қауіпті екеніне сенді, себебі ол ақ адамдарға зиян келтіретін. «Ерекше институт» элитаның Оңтүстіктегі жердің, мүліктің және капиталдың басым бөлігін бақылауын қамтамасыз етті. Осы анықтама бойынша, АҚШ-тың Оңтүстігі демократиялық емес еді. «Құлдық билігіне қарсы күрес» үшін елдің демократиялық идеалдары жаңа территорияларға және Оңтүстікке таратылуы керек болды. Бірақ Оңтүстікте құлдықтың көптеген себептерімен ақталуы мүмкін еді. 1831 жылғы Нат Тернер көтерілісі Оңтүстік ақтарын қорқытты. Сонымен қатар, «Мақта корольдігінің» Теңіз Оңтүстігіне кеңігені, институтты Оңтүстік қоғамына одан бетер орнықтырды. Джон Калхунның «Құлдықты қолдау туралы аргумент» атты трактатында, құлдық тек қана қажетті жамандық емес, тіпті жақсылық деп жазылған. Құлдық, африкалық «жабайылар» деп аталатын адамдарға берілген нығмет болды. Олардың өркениетке жетуіне көмектесіп, өмір бойына қажетті қауіпсіздікті қамтамасыз етті. Осы аргумент бойынша, құлдықты жақтаушылар афроамерикандықтар биологиялық тұрғыдан кемтар болғандықтан өздеріне қарауға қабілетсіз деп сенді. Бұдан бөлек, Оңтүстік ақтары Солтүстік пен Ұлыбританияны мәдениеті жоқ, жансыз индустриалды қоғамдар деп қарады. Солтүстік лас, қауіпті, индустриалды, қарбалас және ашкөз болса, құлдықты жақтаушылар Оңтүстік өркениетті, тұрақты, тәртіпті және «адамдық темппен» дамып жатыр деп сенді. 1860 жылғы АҚШ халық санауына сәйкес, 385 000-нан кем адам (яғни елдегі ақтардың 1,4% немесе Оңтүстік ақтарының 4,8%) бір немесе бірнеше құлға ие болды. Қаралардың 95% Оңтүстікте өмір сүрді, бұл солтүстіктегі халықтың 1% -ына қарағанда, ондағы халықтың үштен бірін құрады.

Канзас-Небраска заңдары

1850 жылы Калифорния штатының құрамына енуімен Тынық мұхитының жағалауына жетілді. "Манифест дестини" американдықтарды континенттің соңына жеткізді. Президент Миллард Филлмор "Манифест дестиниді" жалғастыруға үміттенеді, осы мақсатта 1853 жылы коммодор Мэтью Перриді Жапонияға сауда келісімдерін жасау ниетімен жіберді. Тынық мұхитына теміржол салу жоспарланды, және сенатор Стивен А. Дуглас трансконтиненталдық теміржолдың Чикаго қаласы арқылы өтуін қалады. Оңтүстік штаттар наразылық білдіріп, теміржолдың Техас, Оңтүстік Калифорния арқылы өтіп, Нью-Орлеанда аяқталуын талап етті. Дуглас келісімге келуге тырысып, 1854 жылғы Канзас-Небраска заңын ұсынды. Теміржолдың Чикаго арқылы өтуінің шарты ретінде ол Канзас және Небраска аумақтарын "ұйымдастыруды" (ақтардың қоныстануына ашу) ұсынды. Дуглас оңтүстік штаттардың қарсылығын күтіп, жаңа аумақтардың мәртебесі халықтың еркімен шешілетінін қарастыратын ереже қосты. Теория бойынша, бұл жағдайда жаңа штаттар құлдар бар штаттарға айналуы мүмкін еді. Оңтүстік штаттардың қысымымен Дуглас Миссури келісімін жойлайтын бапты қосты. Президент Франклин Пирс, оңтүстік және солтүстік демократтардың бір бөлігі сияқты, бұл заң жобасын қолдады. Бұл заң Уигтер партиясын екіге бөлді. Солтүстік Уигтер Канзас-Небраска заңына қарсы болды, ал Оңтүстік Уигтер оны қолдады. Солтүстік Уигтердің көпшілігі жаңа Республикалық партияға қосылды. Ал кейбіреулері құлдық мәселесінде белгілі бір ұстанымды қабылдамайтын Know Nothing партиясына қосылды. Оңтүстік Уигтер түрлі саяси әрекеттер жасады, бірақ Демократиялық партияның аймақтық үстемдігін күйрете алмады.

Қанды Канзас

Канзас ашылғаннан кейін, құлдыққа жақтаушылар да, қарсыластары да жаңа аумаққа қоныстануға асықты. Көп ұзамай олардың арасында зорлық-зомбылыққа толы қақтығыстар басталды. Жаңа Англиядан келген аболиционистер Топека, Лоуренс және Манхэттен қалаларына қоныс аударды. Құлдықты жақтаушылар, көбінесе Миссуриден, Левенворт және Лекомптонда қоныстанды. 1855 жылы аумақтық заң шығарушы органға сайлау өтті. Ресми тізімде 1500 сайлаушы болғанмен, Миссуриден келген көшпенділер халық санын 6000-нан асырды. Нәтижесінде, құлдықты жақтаған көпшілік заң шығарушы органға сайланды. Еркін штаттықтар осыған қатты ашуланып, Топекада өз делегаттарын құрды. 1856 жылдың 21 мамырында құлдықты жақтаған Миссуриліктердің бір тобы Лоуренс қаласына шабуыл жасады. Леккомптон конституциясы қабылданғанға дейін зорлық-зомбылық тағы екі жылға созылды. "Қанды Канзас" деп белгілі болған оқиға демократтық үкіметті дүр сілкіндіріп, аймақтық шиеленісті күшейте түсті. Массачусетс штатынан шыққан Чарльз Самнер Сенатта "Канзасқа қарсы жасалған қылмыс" деген тақырыпта сөз сөйледі. Бұл сөз Оңтүстік пен "ерекше институтқа" қатысты өткір сын болды. Аймақтық шиеленістің артуының мысалы ретінде, сөз сөйлегеннен кейін бірнеше күн өткен соң, Оңтүстік Каролина өкілі Престон Брукс Сенаттың үзілісі кезінде Самнерге жақындап, оны таяқпен ұрды.

Жаңа Республикалық партия

Жаңа Республикалық партия 1854–56 жылдары Солтүстікте пайда болды; Оңтүстікте оған қолдау өте аз болды. Көптеген мүшелері бұрынғы вигтер немесе еркін топырақ демократтары болған. Партия идеологиялық болды, құлдықтың таралуын тоқтатуға және тарифтер, банктер, теміржолдар мен фермерлерге тегін жер беру арқылы экономиканы жаңғыртуға баса назар аударды. "Қоршау" деген сөзді қолданбастан, жаңа партия 1850-ші жылдардың ортасында ұлттық үкіметті бақылауға алғаннан кейін құлдықты қоршау жүйесін ұсынды. Тарихшы Джеймс Оукс бұл стратегияны былай түсіндіреді: "Федералдық үкімет Оңтүстікті еркін штаттармен, еркін аумақтармен және еркін сулармен қоршап, құлдықтың айналасына "еркіндіктің шебін" салады, осылайша жүйенің ішкі әлсіздіктері құлдар ұстайтын штаттарды біртіндеп құлдықтан бас тартуға мәжбүрлейді."

1856 жылғы президенттік сайлау

Президент Пирс "Қанды Канзас" оқиғасымен тым тығыз байланысты болғандықтан, қайта сайланбады. Оның орнына демократтар бұрынғы мемлекеттік хатшы және Ұлыбританиядағы ағымдағы елші Джеймс Бьюкененді ұсынды. "Біліссіздер" партиясы бұрынғы президент Миллард Филлморды кандидат етіп көрсетті, ол негізінен иммиграцияға және ирландтық католиктермен байланысты қалалық сыбайлас жемқорлыққа қарсы бағытталған үгіс жүргізді. Республикашылдар белгілі әскери саяхатшы Джон Фремонтті "Еркін жер, еркін еңбек, еркін сөз, еркін адамдар, Фремонт және жеңіс!" ұранымен ұсынды. Фремонт Солтүстіктің көп бөлігінде жеңіске жетіп, сайлауды ұтып алуға жақын болды. Пенсильвания және Иллинойс штаттарындағы дауыстардың шамалы өзгерісі республикашылдардың жеңісіне әкелген болар еді. Ол көптеген солтүстік штаттарында басым қолдауға және мықты базаға ие болды. Жаңа Англияда, Нью-Йоркте және солтүстік Орта Батыста үстемдік құрды, ал Солтүстіктің қалған бөлігінде де күшті өкілдігі болды. Оңтүстікте оған қолдау болмады, онда 1856-1860 жылдары азаматтық соғысқа қауқап келтіретін, бөліс салушы күш деп айыпталды. Сайлау кампаниясы қызыл тілді, үш кандидатқа да – Бьюкененге, 65 жастағы президент болуға тым ескі және үйленбегендігі үшін, Фремонтқа, жас анадан заңсыз туылғаны үшін, жеке шабуылдар жасалды. Соңғысына "Біліссіздердің" оны құпия католик деп айыптауы одан да зиян келтірді. Кейбір оңтүстік көшбасшылары "еркін топырақ" ұстанымын ұстанатын солтүстік кандидат сайланса, сепарация жасаумен қорқытты. Екі жылдық Республикалық партия өзінің алғашқы президенттік сайлауында күшті көрсеттім жасады және Филлмор болмаса, жеңіске де жете алатын еді. Шабыттандырмайтын Бьюкенен Фремонттың 114 сайлаушы дауысына қарсы 174 дауыспен сайлауда жеңіске жетті. 1857 жылдың наурыз айында Бьюкененнің қызметке кірісуінен кейін бірден 1857 жылғы үрей деп аталатын экономикалық дағдарыс болды, бұл Демократиялық партияның беделін одан әрі әлсіретті. Ол Демократиялық партияны бақылау үшін Стивен Дугласпен үздіксіз күресті, ал республикашылдар біріктірілген күйде қалды, ал Филлмордың үшінші партиясы құлап кетті.

Дред Скотт шешімі

1857 жылғы 6 наурызда, Бьюкененнің президенттікке кіріскеннен кейін небәрі екі күн өткен соң, Жоғарғы Сот Дред Скотт пен Санфорд ісі бойынша жағымсыз шешім шығарды. Дред Скотт, құл, бірнеше жыл Иллинойс және Висконсин штаттарында қожайынымен бірге тұрған, ал құлдықты жоюшылар тобының қолдауымен, ол еркін штаттарда болғандықтан бостандыққа шығуға талап етті. Жоғарғы Сот құлдардың АҚШ азаматтары емес екеніне және олардың федералды сотқа жүгінуге құқығы жоқ екеніне тез шешім шығарды. Сондай-ақ, құл жеке мүлік болғандықтан, оның иесі құлдық болмаған штаттарда болса да, қашқан құлдарын қайтарып алуға толық құқылы екендігін, себебі Конституцияның Бесінші түзетуі азаматты заңмен келіспей мүлкінен айыруға Конгреске тыйым салады деп шешті. Сонымен қатар, Жоғарғы Сот бірнеше жыл бұрын Канзас-Небраска заңымен алмастырылған Миссури келісімі әрқашан конституцияға қайшы келгенін және Конгрестің аумақтағы құлдықты, азаматтардың пікіріне қарамастан, шектеуге құқығы жоқ екенін мәлімдеді. Бұл шешім Авраам Линкольн сияқты құлдыққа қарсылық білдірген солтүстіктерді ашуландырып, Республикалықтардың құл билігі Жоғарғы Сотты бақылайды деген айыптамаларын күшейтті. Жоғарғы Сот оңтүстік штаттарының қатаң ұстанымын қолдады. Бұл оңтүстікке құлдыққа қатысты одан да көп құқықтар талап етуге батылдық берді, ал солтүстіктегі қарсылық күшейді. Құлдыққа қарсы сөйлеушілер Жоғарғы Сот заңды жасамай, тек түсіндіре алатынын айтып, Дред Скотт шешімінің құлдықты заңды түрде аумаққа енгізе алмайтынын мәлімдеді.

Джон Браунның рейдін

Бұл дау Коннектикут штатынан шыққан бір аболиционистің әрекетімен жаңа, зорлыққа толы бағытқа бұрылды. Джон Браун – құлдықты жоюды жақтаған, құлдарды қолдайтындармен күресу үшін партизандық соғыс тактикасын қолданған белсенді болды. Массачусетс штатының көрнекті бизнес және қоғамдық қайраткерлерінен қару-жарақ пен қаржылық көмек алып, Браун "Қанды Канзас" оқиғаларындағы зорлық-зомбылыққа қатысты және 1856 жылғы 24 мамырда Канзастағы Лоуренс қаласына жасалған шабуылға жауап ретінде Поттаватоми қырғынына жетекшілік етті. 1859 жылы Браун Вирджинияға құлдарды азат ету мақсатымен барды. 17 қазанда Браун Вирджиния штатының Харперс-Ферридегі федералды қару-жарақ қоймасын басып алды. Оның жоспары – айналадағы құлдарды қаруландырып, олардан құл әскерін құру, Оңтүстікке шабуыл жасап, құл иелеріне шабуылдау және құлдарды азат ету еді. Аймақтағы құлдар Браунды қолдау үшін көтерілген жоқ. Ол бес бейбіт тұрғынды өлтіріп, кешіккендерді тұтқынға алды. Сонымен қатар, ол Фридрих Ұлы Джордж Вашингтонға сыйға берген қылышты ұрлап алды. Оны лейтенант-полковник Роберт Ли басқаратын қарулы әскери күштер ұстады. Браун Вирджиния штатына жасаған сатқындығы үшін сотталды және 1859 жылғы 2 желтоқсанда дарға асылды. Дарға жол тартқанда Браун түрме бастығына бір хат тапсырды, онда құлдықтың "күнәсі" қан төгілмей АҚШ-тан ешқашан тазартылмайтынын болжады. Харперс-Ферриге жасалған шабуыл Оңтүстік тұрғындарын қорқытты, олар Браунды қылмыскер деп қарады, ал Браунды батыр және шейіт ретінде мақтан тұтқан Солтүстік аболиционистеріне деген сенімсіздіктері арта түсті.

1860 жылғы президенттік сайлау

1860 жылғы сайлауға арналған Демократиялық ұлттық конвенция, әдетте Солтүстікте өткізілетініне қарамастан, Оңтүстік Каролина штатының Чарльстон қаласында өтті. Конвенция халық егемендігі доктринасын қолдағанда, оңтүстіктің 50 делегаты конвенцияны тастап кетті. Кімді кандидат етіп ұсыну керектігі туралы келісімге келе алмау Балтимор, Мэриленд штатында екінші жиынға әкелді. Балтиморда, «от жегіштер» деп аталған 110 оңтүстік делегаты, жаңа территорияларға құлдықты кеңейтуді қолдамайтын платформаны қабылдамағандықтан конвенцияны тастап кетті. Қалған демократтар президенттікке Стивен А. Дугласты ұсынды. Оңтүстік демократтары Вирджиния штатының Ричмонд қаласында конвенция өткізіп, Джон Брекинриджді кандидат етіп көрсетті. Екеуі де Демократиялық партияның нағыз дауысы екенін мәлімдеді. Бұрынғы «Біліспейтіндер» және кейбір вигтер Конституциялық Одақ партиясын құрды, ол тек Конституцияны және елдің заңдарын қолдауға негізделген бағдарламамен сайлауға түсті. Уильям Сьюард Республикалық партияның кейбір бөлімдерін бөліп алғаны белгілі болғаннан кейін Авраам Линкольн Республикалық Ұлттық конвенцияның қолдауын алды. Сонымен қатар, Линкольн Линкольн-Дуглас дебаттарында танымал болды және шешендігімен және құлдыққа қатысты орташа ұстанымымен белгілі болды. Линкольн сайлаушылар алқасының көпшілік дауысын алды, бірақ халықтың дауысының бес бөлігінен екі бөлігін ғана жеңіп алды. Демократтардың дауысы үшке бөлінді және Линкольн АҚШ-тың 16-шы президенті болып сайланды.

Бөлек болу

Линкольннің қарашадағы сайлауы 1860 жылғы 20 желтоқсанда Оңтүстік Каролинаның Одақтан шығуын жариялауға әкелді. Линкольн 1861 жылғы наурыз айында қызметке кіргенге дейін тағы алты штат Одақтан шығуын жариялады: Миссисипи (9 қаңтар 1861), Флорида (10 қаңтар), Алабама (11 қаңтар), Джорджия (19 қаңтар), Луизиана (26 қаңтар) және Техас (1 ақпан). Солтүстік және Оңтүстік штаттарының өкілдері Вирджинияда бас қосып, Одақты сақтап қалуға тырысты, бірақ Конституцияға түзетулер енгізу жөніндегі ұсыныстар сәтсіз аяқталды. 1861 жылдың ақпан айында жеті штат Монтгомериде (Алабама штаты) кездесіп, Америка Конфедерациялық Штаттары деген жаңа үкімет құрды. 1861 жылғы 4 ақпанда Конфедерацияның бірінші конгресі өткізіліп, уақытша конституция қабылданды. 1861 жылғы 8 ақпанда Джефферсон Дэвис Конфедерациялық Штаттардың президенті болып сайланды.

Азаматтық соғыс

1861 жылдың 12 сәуірінде президент Линкольн Оңтүстік Каролина штатының Чарльстон портындағы федералдық база – Форт Самтерді беруден бас тартқаннан кейін, президент Джефферсон Дэвис басқаратын жаңа Конфедерация үкіметі генерал П. Г. Т. Борегардқа фортқа шабуыл жасауға бұйрық берді. Екі күннен кейін форт құлап, жарақаттанғандарсыз, соғыс оты Америкаға тарады. Сонымен бірге, солтүстік және оңтүстік қалаларында соғыс талап етушілер жиналды. Линкольн жоғалған федералдық мүлікті қайтару үшін әскер шақырып, ол Оңтүстікке басып кіруді білдірді. Жауап ретінде тағы төрт штат бөлініп шықты: Вирджиния (1861 жылдың 17 сәуірінде), Арканзас (1861 жылдың 6 мамырында), Теннесси (1861 жылдың 7 мамырында) және Солтүстік Каролина (1861 жылдың 20 мамырында). Қалған төрт құл иеленген штат – Мэриленд, Делавэр, Миссури және Кентукки, Федералдық үкіметтен қатты қысым көріп, бөлініп шықпады; Кентукки бейтарап болуға тырысты, бірақ сәтті болмады. Әр тараптың өз күшті және әлсіз жақтары болды. Солтүстіктің халқы көбірек болды, сондай-ақ өнеркәсіптік базасы мен көлік жүйесі де жоғары деңгейде болды. Оңтүстік үшін бұл қорғаныс соғысы, ал Солтүстік үшін шабуыл соғысы болар еді, және Оңтүстік өзінің кең географиясына және денсаулыққа зиян келтіретін климатына сүйене отырып, басып кіруден қорғана алатын еді. Солтүстік жеңіске жету үшін Америка Конфедерациялық Штаттарын басып алып, оккупациялауы керек еді. Ал Оңтүстік Солтүстіктің соғысқа деген құлшынысын жоғалтқанға дейін қарсы тұруы керек еді. Конфедерация өз аумағын сақтап, әлемдік мойындауға қол жеткізу және басып кірушілерге соншалықты зиян келтіру үшін әскери стратегияны қабылдады, осылайша Солтүстік соғыстан шаршап, CSA тәуелсіздігін мойындайтын бейбіт келісімге келеді. Вашингтонды басып алудың немесе Солтүстікке шабуыл жасаудың (тоналғаннан басқа) жалғыз мақсаты – янкилерді олар жеңе алмайтынын түсіндіру еді. Конфедерация өзінің астанасын қауіпсіз Монтгомери қаласынан Вирджиния штатының Ричмонд қаласына, Вашингтон қаласынан 100 шақырымдай қашықтықта орналасқан қарсыластың астанасына жақын жерге көшірді. Ричмонд жақсы қорғалмаған және ұзақ жабдықтау желісінің соңында болды; Конфедерацияның адам күшінің көп бөлігі оны қорғауға жұмсалды. Солтүстіктің артықшылықтары зор болды, бірақ оларды соғысқа дайындауға бір-екі жыл уақыт керек еді. Осы арада барлығы қысқа соғыс болатынын күтті.

Шығыс соғысы

Одақ генерал Ирвин Макдауэллдің басшылығымен 35 000 сарбаздан тұратын әскер жинады (сол кезге дейін Солтүстік Америкада көрілген ең ірі әскер). Осы жаттығусыз сарбаздар алты апта ішінде Ричмондты басып алып, соғысты жылдам аяқтау ниетімен Вашингтондан салтанатты түрде аттанды. Бірақ 21 шілдедегі Булл-Ран шайқасында апатқа ұшырады, өйткені Макдауэлл әскері толығымен жеңіліп, ел астанасына қашып кетті. 1861 жылдың 26 шілдесіндегі шайқастан кейін Одақтың генерал-майоры Джордж Макклеллан Потомак армиясының басшылығына тағайындалды. Ол қираған армияны қайта құруға және оны нағыз жауынгерлік күшке айналдыруға кірісті, себебі қақтығыстың алты аптада шешілуі мүмкін емес екені анық болды. Ақ үйдің қысымына қарамастан, Макклеллан 1862 жылдың наурызына дейін қимылға келмеді, ол кезде Конфедерацияның астанасы Ричмондқа (Вирджиния штаты) шабуыл жасау мақсатымен Жарым аралдағы науқан басталды. Бастапқыда сәтті болды, бірақ науқанның соңғы күндерінде Макклеллан Солтүстік Вирджиния армиясының жаңа басшысы Роберт Лидің күшті қарсылығына тап болды. 25 маусымнан 1 шілдеге дейін Жеті күндік шайқастарда Ли Потомак армиясын шегінуге мәжбүр етті. Макклеллан Вашингтонға қайта шақырылды және Джон Поуп басшылығымен жаңа армия құрылды. Тамыз айында Ли Булл-Ран шайқасының екіншісінде (Екінші Манассас) Джон Поуптың Вирджиния армиясын жеңді. Поуп басшылықтан алынып, оның әскері Макклеллан әскерімен біріктірілді. Конфедераттар Мэрилендке басып кірді, еуропалық елдердің мойындауын және соғыстың аяқталуын үміттене отырып. Екі армия 17 қыркүйекте Антиэтамда кездесті. Бұл американ тарихындағы ең қанды күн болды. Одақтың жеңісі Авраам Линкольнге 1863 жылдың 1 қаңтарында барлық құлдарды, бүлікші штаттардағы құлдарды босату туралы жарлық шығаруға мүмкіндік берді. Бұл құлдықты тоқтатқан жоқ, бірақ соғысқа мағыналы себеп берді және еуропалық елдердің араласуына жол бермеді. Әскери тұрғыдан алғанда, Одақ Антиэтамдағы жеңісін пайдалана алмады. Макклеллан конфедерат армиясын қууға тырыспады, ал президент Линкольн оның ақталулары мен соғысуға дайын еместігіне шыдамы жетпеді. Ол қазан айында басшылықтан алынып, Амброз Бернсайд тағайындалды, оның жұмысқа дайын еместігіне қарамастан. Ол Ричмондқа солтүстіктен шабуыл жасауға тырысты (Макклеллан шығыстан тырысқан), бірақ науқан Фредериксбургте апатқа ұшырады, өйткені Бернсайд конфедераттардың бекіністі орнына қарсы нәтижесіз шабуылдарға бұйрық берді. Келесі жыл да Одақ үшін қиын болды. 1863 жылдың қаңтарында Бернсайдтың орнына генерал Джозеф "Файтинг Джо" Хукер келді, бірақ ол Ли мен "Стоунволл" Джексонды мамыр айында Чанселлорсвиллде тоқтата алмады. Алайда Лидің Солтүстікке екінші шабуылы апатқа ұшырады. Хукердің орнына Джордж Мид тағайындалды, ал төрт күннен кейін Геттисбург шайқасы болды. Ли әскері көптеген құнды сарбаздарын жоғалтып, бұрынғыдай болмады. Авраам Линкольн Джордж Мидтің Геттисбургтен кейін Лиді қумайтынына ашуланды, бірақ оны басшылықта қалдыруға шешім қабылдады, бұл шешімді 1864 жылдың басында Одақ әскерлерінің бас қолбасшысы болып тағайындалған Улисс С. Грант қолдады.

Батыс соғысы

Конфедерация шығыста Одақпен қанды тепе-теңдікке ұрысқанда, Одақ әскері батыста әлдеқайда табысты болды. Миссуридегі конфедераттардың көтерілістері 1863 жылға қарай федералды үкімет тарапынан басылды, тіпті Спрингфилдке жақын Уилсон сағасындағы конфедераттардың бастапқы жеңісіне қарамастан. Перривилл шайқасынан кейін конфедераттар Кентуккиден де ығыстырылды, нәтижесінде Одақтың маңызды жеңісі тіркелді. Линкольн Кентукки туралы: "Менің ойымша, Кентуккиді жоғалту – бүкіл соғысты жоғалтумен тең" деп жазған. Виксбургтің түсуі Одаққа Миссисипи өзенін бақылауға және Конфедерацияны екіге бөлуге мүмкіндік берді. Шерманның Чаттанугада және Атлантадағы жетістіктері оның Джорджия мен Каролинаны қиратуына қарсы тұрарлық конфедерат күштерін азайтты. 1862 жылы Миннесота штатында Дакота соғысы басталды.

Конфедерацияның соңы

1864 жылы генерал Грант өзін Мидтің және Потомак армиясының тікелей қолбасшысы етіп тағайындады, ал генерал Уильям Шерманды Батыс майданының қолбасшылығына қойды. Грант Конфедерацияға қарсы тотальді соғыс бастады. Ол Одақтың күші ресурстары мен адам күшінде екенін білгендіктен, Шерман батысты жойғанда Лиге қарсы тозу соғысын бастады. Гранттың Wilderness жорығы Лиді Вирджиния штатындағы Петербургке дейін кері шегінуге мәжбүр етті. Ол жерде ол және Ли Петербург қоршауында окоп соғысын бастады. Осы уақытта генерал Шерман Атлантаны басып алып, президент Линкольннің қайта сайлануын қамтамасыз етті. Содан кейін ол өзінің әйгілі Теңізге науқанын бастады, ол Джорджия және Оңтүстік Каролинаны қиратты. Ли 1865 жылдың наурыз-сәуір айларында Петербургтен қашуға тырысты, бірақ Гранттың көптеген әскерлерінің қоршауына түсті. Ли Аппоматтокс сотында капитуляциялады. Төрт жылдық қанды соғыс аяқталды.

Америка Құрама Штаттары

Соғысты бастағанда Одақ адам күші, өнеркәсіп және қаржы жағынан айқын артықшылықтарға ие болды. Бұл әлеуетті іске асыруға бірнеше жыл кетті, бірақ 1863 жылдың шілдесінде Геттисбург пен Виксбургтегі жеңістерімен Конфедерацияның тағдыры шешілді. Линкольн, сырт қарағанда осал алып секілді көрінбесе де, тарихшылар оның осы қызметтегі «саяси генийін» жоғары бағалайды. Оның басты міндеті – әскери жеңіске қол жеткізу болды, ал бұл оған шебер стратег және дипломат ретінде жаңа дағдыларды меңгеруді талап етті. Ол жабдықтандыру мен қаржыны ғана емес, сонымен қатар адам күштерін, генералдарды таңдауды және жалпы стратегияның бағытын да қадағалады. Мемлекеттік және жергілікті саясаткерлермен тығыз байланыс орнатып, ол қоғамдық пікірді біріктірді және (Геттисбургте) Американың болашағын анықтаған ұлттық мақсатты жариялады. Линкольннің тартымдылығы мен саяси және жеке қарсыластарымен ынтымақтасуға дайындығы Вашингтонды Ричмондтан гөрі әлдеқайда тиімді жұмыс істеуге мүмкіндік берді. Оның өткір тілі көптеген қиындықтарды тегістеді. Линкольннің кабинеті Дэвистікінен гөрі әлдеқайда күшті және тиімді болды, себебі Линкольн жеке бәсекелестікті өзара жоюдың орнына, үлкен жетістіктерге жету үшін жарысқа айналдырды. Уильям Сьюард Сыртқы істер министрі, Салмон П. Чейс Қаржы министрі, ал (1862 жылдан бастап) Эдвин Стэнтон Соғыс министрі болды – Линкольннің қабінетінде белді, нық қадамды адамдар жиналды. Маңызды тағайындауларды бақылаудан басқа, Линкольн оларға Конфедерацияны жоюға толық еркіндік берді. 1862 жылғы ара сайлауда демократтардың күші артты, бірақ республикашылар Конгресс пен маңызды штаттарды бақылауда ұстады. Линкольннің Оңтүстікке деген кеңшілігін ұнатпаған радикалды республикашылардың наразылығына қарамастан, Линкольн саясатты өз қолында ұстады. Республикашылар соғыс демократтарының қосылуымен кеңейді және 1864 жылы «Одақ партиясы» атымен сайлауға түсті, демократтарды «мыс бастылар» және Одақтан қол үзгендердің жақтастары деп сынады. Демократтардың қатары шашырағандықтан, Линкольн үлкен артықшылықпен жеңіске жетті. Азамат соғысы кезінде Конгрестегі негізгі саясатты қалыптастырушы – Таддеус Стивенс болды, ол Жолдар және құралдар комитетінің төрағасы, республикашылдардың фракциялық жетекшісі және радикалды республикашылдардың өкілі болды. Ол Линкольн құлдыққа қатысты тым икемді деп есептесе де, президентпен және Қаржы министрімен бірлесіп соғысты қаржыландыруға бағытталған маңызды заңдарды қабылдады, сондай-ақ елдің тарифтер, облигациялар, табыс салығы, акциздер, ұлттық банктер, штаттық банктер шығарған ақшаны тоқтату, «жасыл доллар» және батыс теміржолдарына жер беру туралы экономикалық саясатын түбегейлі өзгертті.

Конфедерациялық мемлекеттер

Конфедерация аумағы үнемі қысқарып, халқы кедейленіп, жеңіске үміт Конфедерация әскери күшіне сенуден бастап, шетелдік араласу арманына, ал соңында янкилер соғыстан шаршап, бейбітшілікке келісімге отырады деген соңғы үмітке дейін өзгерді. Оңтүстік пайдалы экспорт нарығын жоғалтты, себебі Одақтың блокадасы барлық сауданы тоқтатты, тек өте қымбат блокада бұзушылар ғана ішке кіріп, сыртқа шыға алатын. 1861 жылы Оңтүстік шекаралық аймақтарының көп бөлігін жоғалтты, Мэриленд, Кентукки және Миссури жаудың қолына өтті, ал Батыс Вирджиния бөлініп шықты. Оңтүстік көлік жүйесі өзендерге тәуелді болды, ал Одақтың канонерлік кемелері оларды тез арада бақылауға алды, Миссисипи, Миссури, Камберленд және Теннесси өзендері 1862-63 жылдары Одақтың бақылауына көшті. Бұл өзен бойындағы барлық қалалар Одақтың қолына тиді дегенді білдірді, сондай-ақ 1862 жылы Жаңа Орлеан да соларға қарасты. Шала құрылған теміржол жүйесі алыс қашықтыққа арналмаған еді (оның мақсаты мақтаны ең жақын портына жеткізу болған), және ол үнемі нашарлап, соңында пойыздар тоқтады. Азаматтық және әскерлік мораль соңғы жылға дейін сақталды. Конфедерацияда демократиялық сайлаулар болды (барлық ақ ерлер үшін), бірақ саяси партиялар болған жоқ. Оның салдарынан губернаторлар Джефферсон Дэвиске және Ричмондтағы оның азаматтар арасында наразылық тудырған орталық үкіметіне қарсылықтың орталығына айналды. Қаржылық жағдайы нашар болды, өйткені Оңтүстік экспорттық нарығын жоғалтты және ішкі нарықтар бірінен соң бірі құлдырады. 1864 жылы ұлттық астанадағы әйелдер өте қымбат азық-түлік бағасына байланысты наразылық көтерді, оны олар төлей алмады. Импорт шектеулі болғандықтан, қолда барды пайдалануға, ауыстыруға (мысалы, кофеге жергілікті бұршақтарды қолдануға), тоздыруға және қажетсізден бас тартуға тура келді. Көптеген құлдар қарулы көтеріліс жасаған жоқ, бірақ қара нәсілді ерлер Одақ шебіне қашудың алғашқы мүмкіндігін пайдаланды, онда 150 000-нан астам адам Одақ армиясына жазылды. Соңында Оңтүстік қираған экономикамен, 300 000 қаза тапқан, жүз мыңдаған жараланған және миллиондаған кедейленген адамдармен қалды, бірақ үш миллион бұрынғы құл енді бос болды.

Авраам Линкольннің өлтірілуі

1865 жылдың 14 сәуірінде Лидің капитуляциялағаны туралы жаңалық Вашингтонға жеткеннен кейін төрт күн өткен соң, астанада той-қуаныш атмосферасы орнады. Сол күні кешке президент Линкольн Форд театрында "Біздің американдық туысымыз" қойылымын тамашалады. Үшінші актінің кезінде Конфедерацияны қолдаған Джон Уилкс Бут Авраам Линкольнды атып өлтірді. Ол қашқанда Вирджиния штатының ұраны – "Sic semper tyrannis" деп айғайлады. Джон Уилкс Бут 12 күннен кейін, 26 сәуірде Вирджиния штатындағы Боулинг Гринге жақын жердегі шаруа қожалығында табылған. Оны Одақ армиясының сержанты Бостон Корбет атып өлтірді. Оның құттыласқандары әскери комиссияда сотталып, 7 шілдеде дарға асылды.