Геродот тарихы: ежелгі әлем мен тағдыр туралы әңгімелер

Кіріспе

Геродоттың "Тарихтар" (Ἱστορίαι, Historíai; сондай-ақ "Тұңғыш тарих – Колхида, колхидтер және Медея" деп те аталады)
Лидия билеушілері (Қазіргі Түркияның Батыс жағалауында): Кандаул, Гигес, Ардис, Садиат, Алиатт, Крез (–7)
Кандаулдың өзінің сақшысы Гигеске әйелін жалаңаш көруді қалай тапсырғаны. Ол анықталғаннан кейін Гигеске Кандаулды өлтіруді немесе өзі өлтіруді бұйырды.
Мидия билеушілері: Диокес, Фраорт, Циаксар, Астиаг, Персияның Кир II (–144)
Диокестің мидиялықтар арасында билікке көтерілуі
Астиагтың Кирді жоюға жасаған әрекеті және Кирдің билікке келуі
Харпагтың өзінің ұлын жеуге алдануы, Кирге көмектесу арқылы Астиагтан кек алуы
Персия мәдениеті
Ионияның тарихы мен географиясы, және Харпагтың оған жасаған шабуылдары
Пактиес лидиялықтарды көтеріліс жасауға көндіреді. Көтеріліс сәтсіз аяқталады және ол Мазарестен Кимеге (Эолис) паналайды.
Ассирия мәдениеті, әсіресе Вавилон қаласының құрылысы мен жақсартуы, және оның халқының тұрмыс салты
Кирдің Вавилонға шабуылы, оның ішінде Гиндес өзенінен кек алуы және қалаға кірудің әйгілі тәсілі
Кирдің Массагеттерге жасаған сәтсіз шабуылы, оның өліміне алып келді.

Себеп-салдарлық байланыстың түрлері

Геродот себепті құдайлар мен адамдардың әрекеттеріне байланыстырады. Бұл екі фактор бір-бірінсіз емес, бір-бірімен тығыз байланысты деп есептеледі. Бұл, кем дегенде Гомерден бастап, грек ойлау жүйесінің жалпы сипаты. Гулд атап өткендей, бір құбылысты түсіндіру үшін үстіннің күшіне жүгіну "неге осылай болды?" деген сұраққа емес, "неге маған осылай болды?" деген сұраққа жауап береді. Мысалы, үйдің құлауына нашар салынғандығы себеп болуы мүмкін. Бірақ, дәл менің ішімде болған кезде үйдің құлауына себеп – құдайдың еркі. Құдайлардың еркімен үй, белгілі бір адам ішінде болғанда құлады, ал үйдің нашар құрылымы мен құлауға бейімділігі – адамның кінәсі. Кейбір авторлар, оның ішінде Джеффри де Стэ Круа мен Мейбл Ланг, Геродоттың себеп-салдарлық байланысты түсінуінің түпкілікті мәні – Тағдыр, яки "осылай болуға тиіс" деген сенім деп санайды. Геродоттың "оқиға болатын" деген түсіндірмесі Аристотель мен Гомердің сөздік қолданысына жақын. "Болатын" деген идея бесінші ғасырдағы драмаға тән "трагикалық ашылуды" көрсетеді. Осы трагикалық ашылу Гомердің "Илиадасында" да кездеседі. Джон Гулд Геродотты "тарих философиясы" немесе "жай ғана себептік байланыс" тұрғысынан қарастырудың орнына, әңгімешілердің ұзақ тізіміндегі бір тұлға ретінде қарастыру керек дейді. Осылайша, Гулдтың пікірінше, Геродоттың түсіндіру тәсілі – бұрынғы буыннан жеткен әңгіме айту және баяндаудың бір түрі: Геродоттың "болатыны" туралы түсінігі тарихи қажеттілік теориясын ұстанатын адамның тілі емес, ол адамның барлық тәжірибесін алдын ала белгіленгендікпен шектеп, адамның таңдау және жауапкершілікке орын қалдырмайтын, түсінуге немесе қарсы тұруға тым күшті күштермен кемсітетін тіл емес. Бұл – әңгімешінің дәстүрлі тілі, оның әңгімесі болуы керек пішін туралы білімімен құрылымдалған және адам тәжірибесін оның әңгімелеріне енгізілген баяндау үлгілері бойынша ұсынады; баяндауға тарту, "аяқталу" және соңғы нүктеге жету сезімі кері тарту арқылы "түсіндіруге" айналады.

Herodotus attributes cause to both divine and human agents. These are not perceived as mutually exclusive, but rather mutually interconnected. This is true of Greek thinking in general, at least from Homer onward. Gould notes that invoking the supernatural in order to explain an event does not answer the question "why did this happen?" but rather "why did this happen to me?" By way of example, faulty craftsmanship is the human cause for a house collapsing. However, divine will is the reason that the house collapses at the particular moment when I am inside. It was the will of the gods that the house collapsed while a particular individual was within it, whereas it was the cause of man that the house had a weak structure and was prone to falling. Some authors, including Geoffrey de Ste Croix and Mabel Lang, have argued that Fate, or the belief that "this is how it had to be," is Herodotus's ultimate understanding of causality. Herodotus's explanation that an event "was going to happen" maps well on to Aristotelean and Homeric means of expression. The idea of "it was going to happen" reveals a "tragic discovery" associated with fifth century drama. This tragic discovery can be seen in Homer's Iliad as well. John Gould argues that Herodotus should be understood as falling in a long line of story tellers, rather than thinking of his means of explanation as a "philosophy of history" or "simple causality." Thus, according to Gould, Herodotus's means of explanation is a mode of story telling and narration that has been passed down from generations prior:

Herodotus' sense of what was 'going to happen' is not the language of one who holds a theory of historical necessity, who sees the whole of human experience as constrained by inevitability and without room for human choice or human responsibility, diminished and belittled by forces too large for comprehension or resistance; it is rather the traditional language of a teller of tales whose tale is structured by his awareness of the shape it must have and who presents human experience on the model of the narrative patterns that are built into his stories; the narrative impulse itself, the impulse towards 'closure' and the sense of an ending, is retrojected to become 'explanation'.

Сенімділік

Геродоттың еңбектерінің дұрыстығы оның өмір замандастары арасында да күмәнді болған. Кентон Л. Спаркс: «Ежелгі дәуірде Геродотқа сенімсіз, жақпаруақты, батырларды мақтауда аяусыз және жалғаншы деген репутация қалыптасқан» деп жазады. Самостық тарихшы Дурис Геродотты «мифтер таратушы» деп атады. Цицерон (Заңдар I.5) оның еңбектері аңыздар мен «ұғымдарға» толы екенін айтты. Бұл мәселені Аристотель, Флавий Иосиф және Плутарх та талқылады. Александриялық грамматик Харпократион «Геродоттың жалғандығы» туралы толық кітап жазды. Самосаттық Лукиан «Шын тарихында» («Verae Historiae») «тарихтың әкесін» бақыттылар аралындағы атақтылар қатарына қосудан бас тартты. Тюкидидтің еңбектері көбінесе «шындығы мен сенімділігі» үшін жоғары бағаланды, тіпті Тюкидид Геродот салған негіздерді дамытса да, мысалы, парсы соғыстарында. Осы сынға қарамастан, Геродоттың еңбектері көбінесе жоғары бағаланып, көптеген адамдар оларды сенімді деп санады. Көптеген ғалымдар, ежелгі және заманауи (мысалы, Страбон, А.Х.Л. Хирен және т.б.) Геродотты жиі сілтеме жасайды. Күні бүгінге дейін кейбір ғалымдар оның еңбектерін кем дегенде жартылай сенімсіз деп санайды. Детлев Фелинг «барлығы мойындайтын мәселе» туралы жазады, атап айтқанда, Геродотты әдетте бетінше қабылдауға болмайды. Фелинг Геродоттың саяхаттарының ауқымын асыра сілтегенін және дереккөздерін ойлап тапқанын айтады. Фелингтің пікірінше, Геродот баяндаған көптеген оқиғалардың көздері өзіндік құндылығы жоқ. Парсы және египеттік ақпарат берушілер грек мифтері мен әдебиетіне үйлесетін әңгімелер айтады, бірақ өз дәстүрлерін білетіндей көрінбейді. Фелинг үшін жалғыз сенімді түсіндірме – Геродоттың осы дереккөздерді ойлап тапқаны және оқиғалардың өзі Геродоттың туындысы екені. Көптеген ежелгі тарихшылар сияқты Геродот та таза талдамалық тарихтан гөрі көріністілікке бейімділік танытты, «қайталанбас оқиғалар, ұлы драмалар, ерекше экзотикамен» ләззат алуға ұмтылды. Осы себепті, кейбір бөлімдер ежелгі заманда да, қазіргі уақытта да дау тудырып, күмән тудырды. Бұл сынға қарамастан, Геродот грек әлемі, парсы империясы және оның заманына дейінгі екі ғасырдағы оқиғалар туралы негізгі, көбінесе жалғыз дереккөз болып қызмет етті және осы қызметін қазірге дейін жалғастыруда. Осылайша, егер «Тарихтар» ежелгі заманнан бері кейбір жағынан сынға ұшыраса да, қазіргі тарихшылар мен философтар көбінесе оның дереккөздік және эпистемологиялық құндылығына оң көзқараспен қарады. Геродот «салыстырмалы антропологияның әкесі» деп есептеледі.

The accuracy of the works of Herodotus has been controversial since his own era. Kenton L. Sparks writes, "In antiquity, Herodotus had acquired the reputation of being unreliable, biased, parsimonious in his praise of heroes, and mendacious". The historian Duris of Samos called Herodotus a "myth monger". Cicero (On the Laws I.5) said that his works were full of legends or "fables". The controversy was also commented on by Aristotle, Flavius Josephus and Plutarch. The Alexandrian grammarian Harpocration wrote a whole book on "the lies of Herodotus". Lucian of Samosata went as far as to deny the "father of history" a place among the famous on the Island of the Blessed in his Verae Historiae. The works of Thucydides were often given preference for their "truthfulness and reliability", even if Thucydides basically continued on foundations laid by Herodotus, as in his treatment of the Persian Wars. In spite of these lines of criticism, Herodotus' works were in general kept in high esteem and regarded as reliable by many. Many scholars, ancient and modern (such as Strabo, A. H. L. Heeren, etc. ), routinely cited Herodotus. To this day, some scholars regard his works as being at least partly unreliable. Detlev Fehling writes of "a problem recognized by everybody", namely that Herodotus frequently cannot be taken at face value. Fehling argues that Herodotus exaggerated the extent of his travels and invented his sources. For Fehling, the sources of many stories, as reported by Herodotus, do not appear credible in themselves. Persian and Egyptian informants tell stories that dovetail neatly into Greek myths and literature, yet show no signs of knowing their own traditions. For Fehling, the only credible explanation is that Herodotus invented these sources, and that the stories themselves were concocted by Herodotus himself. Like many ancient historians, Herodotus preferred an element of show to purely analytic history, aiming to give pleasure with "exciting events, great dramas, bizarre exotica." As such, certain passages have been the subject of controversy and even some doubt, both in antiquity and today. Despite the controversy, Herodotus has long served and still serves as the primary, often only, source for events in the Greek world, Persian Empire, and the broader region in the two centuries leading up to his own days. So even if the Histories were criticized in some regards since antiquity, modern historians and philosophers generally take a more positive view as to their source and epistemologic value. Herodotus is variously considered "father of comparative anthropology,"

Геродоттың ежелгі Египет пен Африка тарихы мен этнографиясына қосқан үлесін осы саланың әртүрлі тарихшылары (Константин Франсуа де Шассебёф, граф де Вольни, В.Е.Б. Дюбуа, Пьер Монте, Мартин Берналь, Базил Дэвидсон, Дерек А. Уэлсби, Генри Т. Обин сияқты) ерекше бағалады. Көптеген ғалымдар Геродоттың еңбектерінің сенімділігін (мысалы, Нил өзені аймағы туралы) нақты айтады және қазіргі ғалымдар Геродоттың жазбаларын растайды. А.Х.Л. Хирен өзінің еңбегінде Геродоттан үзінділер келтірді және бірнеше мәселе бойынша ғалымдардың растауын ұсынды (Нилдің бастауы, Мерое орналасқан жері және т.б.). Шейх Анта Диоп бірнеше мысал келтіреді (мысалы, Нилдің тасқыны), ол Геродоттың «өз заманы үшін өте ұқыпты, объективті, ғылыми болғанын» көрсетеді деп санайды. Диоп Геродоттың «өз көзімен көргендері мен естігендерін әрдайым ажырататынын» айтады. Диоп Страбонның қара египеттіктер, эфиопиялықтар және колхиандар туралы Геродоттың пікірлерін растағанын да атап өтеді. Мартин Берналь өзінің «Қара Афина» деген даулы кітабында Геродоттың жазғандарына «көбінесе» сүйенді. Британдық египтолог Дерек Велсби «археология Геродоттың байқауларын нақты растайды» деді. Египеттіктер мен ассириялықтар туралы жұмысын дамыту үшін тарихшы және көркем әдебиетші Генри Т. Обин Геродоттың еңбектерін әртүрлі жерлерде пайдаланды. Обин үшін Геродот «әлемнің алғашқы маңызды тарихи шығармасының авторы» болды.

География туралы

Геродот өмірінде әлемнің табиғаты және ғылымның деңгейі туралы көптеген мәліметтер келтіреді, сонымен қатар жеке пікірлерін де жиі білдіреді. Мысалы, ол Нил өзенінің жыл сайынғы тасқынының себебі алыс оңтүстіктегі қардың еруінен туындайды деп хабарлайды және әлемнің ең ыстық бөлігі саналатын Африкада қардың болуын түсінбейтінін айтады. Осыған байланысты, ол шөл желдерінің күннің осы аймандағы қозғалысына қалай әсер ететіні туралы егжей-тегжейлі түсіндірме береді (2:18ff). Сонымен қатар, ол финикиялық теңізшілер Африканы айналып өтер кезінде "күнді батысқа қарай жүзгенде оң жақта көргендерін" жеткізеді. Бірақ оңтүстік жарты шардың бар екенін білмейтіндіктен, бұл мәлімдемеге сенбейді. Осы қысқаша айтылған сөздің арқасында, Африка ежелгі теңізшілер тарапынан айналып өтілген деген пікір туды, себебі күннің осы жерде болуы тиіс еді. Оның Үндістан туралы баяндамалары – Үндістан өркениеті туралы сырттан келген ең ерте жазбалардың бірі.

Биология туралы

Француз этнологы Мишель Пейссель Үндістан мен Пәкістанға саяхат жасағаннан кейін, тарихтың ең қызықты бөлімдерінің бірін түсіндіре алатын жануарлар түрін тапқанын мәлімдеді. 3-кітаптың 102-ден 105-ке дейінгі тармақтарында Геродот түлкідей үлкен, түкті "құмырсқалардың" Парсы империясының алыс шығыс, Үндістан провинцияларының бірінде өмір сүретінін хабарлайды. Бұл аймақ құмды шөл, ал құмында көп мөлшерде алтын тозаңы бар. Геродоттың сөзіне қарағанда, бұл алып құмырсқалар өздерінің қоршауларын және туннельдерін қазғанда алтын тозаңын шығарып алады, ал осы аймақта тұратын адамдар бағалы тозаңды жинап алады. Кейін Плиний Ескі өзінің "Табиғи тарих" еңбегінде алтын өндіру бөлімінде осы оқиғаны айтады. Деосай жазығының топырағы алтын тозаңына бай, Геродот сипаттаған аймаққа ұқсас. Пейссельдің айтуынша, ол Деосай жазығында тұратын Минаро тайпасының өкілдерімен сұхбаттасқан, және олар ұрпақтар бойы мармоттардың қазған жерлерінен шығаратын алтын тозаңын жинап алатындарын растаған. Пейссель Геродоттың "мармот" деген ежелгі парсы сөзін "тау құмырсқасы" деген сөзбен шатастырған болуы мүмкін деген теорияны ұсынады. Зерттеулер көрсеткендей, Геродот парсы тілін (немесе ана тілі грек тілінен басқа тілді) білмеген, сондықтан ол көп тілді Парсы империясында саяхаттағанда көптеген жергілікті аудармашыларға сүйенуге мәжбүр болған. Геродот өзі сипаттаған жаратылыстарды жеке көргенін айтқан жоқ. Дегенмен, Геродот 3-кітаптың 105-ші тармағында "құмырсқалардың" толық бойы жеткен түйелерді қуатын және жейтіні туралы мәлімдеме жасады.

Біртұтас пікірлер

Кейбір "жала жаңғыртылған әңгімелер" Геродот туралы Плутархтың "Геродоттың қастығы туралы" атты еңбегінде жазылған. Плутарх, Хаерония тумасы (немесе бұл Псевдо Плутарх болуы мүмкін, онда ол "жалғанды көп жинаушы" болар еді), тарихшының Фиваға қарсы көзқарасы болғанын айтқан, себебі ондағы билік оған мектеп ашуға рұқсат бермеген. Сол сияқты, Коринф сөйлесуінде Дио Златоуст (немесе тағы бір псевдоним автор) тарихшыны Коринтке қарсы пікір айтумен айыптады, бұл қаржылық көңілі толмауынан туған жеке ашуға байланысты болды – осы туралы Марцеллин "Тукидид өмірінде" де айтқан. Шындығында, Геродот ақпаратты қоғамдағы аристократтар мен дін қызметкерлері сияқты ықпалды тұлғалардан алуды қалыптастырды, және бұл халықаралық деңгейде де болды, Периклдің Афинасы Грекиядағы оқиғалар туралы ақпараттың басты көзіне айналды. Осының салдарынан, оның грек оқиғалары туралы хабарлары көбінесе Афинаның қарсыластарына – әсіресе Фива мен Коринтке – деген көзқарасымен боялған.

Ресурстарды пайдалану және билік сезімін сезіну

Тарихтың 1-кітабының басынан бастап Геродот өзінің баяндамасында әртүрлі көздерді қолданғаны (немесе, кем дегенде, қолданғанын айтқаны) анық көрінеді. К. Уотерс былай дейді: "Геродот тек гректер тұрғысынан жұмыс істемеді; ол патриоттық, бірақ кейбір нәрселерді байқамаған Плутархтан "барбарларды жақтаушы" деп айыпталып, шетелдіктерге жақын болды." Геродот кейде бір оқиғаның әртүрлі нұсқаларын келтіреді. Мысалы, 1-кітапта ол Ио туралы финикиялықтар мен парсылардың айтқандарын еске алады. Алайда, Геродот кейде әртүрлі нұсқалардың арасындағы дауды шешеді: "Бұл оқиға осылай немесе солай болды демеймін. Керісінше, гректерге қарсы бұзықтық жасаған адамды көрсетемін." Тағы да кейінірек Геродот өзін сенімді автор ретінде көрсетеді: "Дельфиліктерден өзім естігендіктен, осылай болғанын білемін." Бүкіл еңбегінде Геродот адамдардың іс-қимылдарын түсіндіруге тырысады. Афиналық Солон туралы Геродот былай дейді: "[Солон] әлемді көру сылтавымен кетіп қалды, бірақ шын мәнінде ол қабылдаған заңдарын қайта қарауға мәжбүр болмау үшін солай істеді." Сонымен қатар, Крез бен оның ұлының өлімі туралы айта келіп, Адраст (Крездің ұлын қасақана өлтірген адам) туралы Геродот былай дейді: "Адраст өзін ең бақытсыз адам деп санап, қабір үстінде өз тамырын кесіп алды."

Геродот пен аңыз

Геродот өзінің "зерттеулерін" білімді іздеудің маңызды еңбегі деп санаса да, ол мифтердің жиынтығынан алынған қызықты әңгімелерді айтудан тартынбады, бірақ мұны тарихи әдісіне сәйкес, әңгімелерді тексеру арқылы растап, олардың ықтималдығын бағалау арқылы сақтықпен жасады. Құдайлар оның адамдардың іс-қимылдары туралы баяндамасында тікелей көрінбесе де, Геродот "көптеген нәрселер құдайлардың адамдар ісіне қатысатынын көрсетеді" (IX, 100) деп сенімді түрде айтады. Бірінші кітаптың 23 және 24-тарауларында Геродот сол кезде тірі адамдардың арасында теңдесі жоқ атақты арфашы Арионның дельфин құтқарғанын айтады. Геродот осы оқиғаға кіріспе ретінде "өте керемет нәрсе болған" деп жазады және "коринфтіктер мен лесбияндықтар осы мәселеде келіседі" деп, оның рас екенін көрсетеді. Периандр сарайында байлыққа кенелген Арион Италия мен Сицилияға теңіз жолымен саяхаттауды қалады. Ол өзіне сенімді деп ойлаған коринфтіктерді жалдап, кемеге мінгізеді, бірақ теңізшілер оны теңізге тастап, байлығын ұрлауды жоспарлайды. Арион жоспарды біліп, өмірін сақтап қалуды өтінеді, бірақ экипаж оған екі таңдау ұсынады: сол жерде өзін-өзі өлтіру немесе кемеден секіріп, теңізде өзін қорғау. Арион суға секіріп түседі, ал дельфин оны жағаға жеткізеді. Геродот тарихшы да, әңгімеші де екені анық. Геродот Гомердің көркемдік әңгімелерін құруы мен кейінгі тарихшылардың деректерді рационалды түрде есептеуі арасындағы аралықта тұрады. Джон Херингтон Геродоттың Батыс өнері мен ойлау тарихындағы динамикалық орнын сипаттау үшін пайдалы метафора жасады – Геродотты кентавр ретінде:

Жануардың адам денесі – мәдениетті және жауапты классикалық тарихшы; оған ажырамас түрде біріккен дене – алыс таулардан келген, біздің қағидаларымыздың күші жоқ, көне, еркін және жабайы әлемнен келген нәрсе. Геродот тек деректерді жинап қана қоймайды, сонымен қатар әңгімелер айтады – ол екеуін де біріктіреді. Геродот оқиғаларды дәл баяндауға ұмтылса да, бұл оның баяндамасына күшті мифологиялық элементтерді қосуына кедергі келтірмейді, бұл элементтер оған зерттейтін мәселелердің шындығын түсінуге көмектеседі. Осылайша, Геродоттың "Тарихтар" еңбегінде не істеп жатқанын түсіну үшін, мифолог пен тарихшыны, немесе миф пен тарихты қатаң түрде ажыратпауымыз керек. Джеймс Ром жазғандай, Геродот оқиғалардың есте сақталуы мен қайта айтылуы (мысалы, мифтер мен аңыздарда) дұрыс түсінуді тудырады деген ежелгі грек мәдениетінің кең таралған пікірімен жұмыс істеді, тіпті бұл қайта айту толыққанды нақты болмаса да. Сондықтан Геродот үшін шындықты түсіну үшін миф пен тарих екеуі де қажет.

Мұра

Тарихшы Барри Стросс Геродоттың "Тарихтар" еңбегінің мұрасы туралы былай деп жазады: "Ол жазғандардың арасындағы ең ұлы әңгімешілердің бірі. Оның повесть айту шеберлігі Геродотты тарихтың әкесі деп атауға себеп болды. Ол осы атаққа толыққанды лайық. Біздің заманымыздан бұрын V ғасырда өмір сүрген грек Геродот – жаңа жол ашқан адам. Ол адамзат істерін зерттеу үшін Жерорта теңізінің шығыс жағына және одан да алыс сапар шекті: Грекиядан Парсыға, Мысыр құмдарынан скиф далаларына, Лидия өзендерінен Спартаның құрғақ төбелеріне дейін. Грек тілінде "зерттеу" деген сөз – historia, ал біздің "тарих" деген сөзіміз осыдан шыққан. Геродот – ұлы тарихшы. Оның еңбегі қазіргі ғылымның өлшемдерімен де жоғары бағаланады. Бірақ ол тарихшы ғана емес. Ол үш маңызды тақырыпты қамтитын философ: Шығыс пен Батыс арасындағы күрес, бостандықтың күші және империялардың өркендеуі мен құлдырауы. Геродот оқырманды Парсы империясының өркендеуінен бастап грек тәуелсіздігіне қарсы жорығына дейін, грек халқының өзін-өзі қорғауға ұмтылысынан Афинаның жаңа империяға айналуына дейін алып жүреді. Ол ғаламнан атомға дейін, бір жағынан тағдыр мен құдайлар, екінші жағынан жеке адамның өзгеріс енгізуге қабілеттілігі арасында ой жүгіртеді. Оның жазуының күші зор. Ол – ескі шебер, бізді қайта-қайта өз әлеміне шақырып тұрады."