Кіріспе

Осман империясының 1689–1691 жылдардағы ұлы визирі Фазыл Мұстафа Паша ("Көпірлі Мустафа Паша", Гази Фазыл Мустафа Көпрүлі деп те аталады; 1637 – 19 тамыз 1691, Сланкамен) 1689–1691 жылдары Осман империясының ұлы визирі қызметін атқарды. Осы кезеңде империя Ұлы түрік соғысында қасиетті одақтас елдерге қарсы соғыс жүргізіп жатқан болатын. Ол түрік тегіндес Айше Хатун мен Көпрүлі Мехмед-пашаның ұлы. Осылайша ол әкесі арқылы албан тегіндес Көпрүлі әулетінің мүшесі болды. Оның әкесі, ағасы Көпрүлі Фазыл Ахмед Паша, сондай-ақ оның екі жекжатқасы (Қара Мустафа Паша және Абаза Сиявуш Паша) бұрынғы ұлы визирлер болған. Оның Фазыл деген лақабы Осман түрік тілінде "ақылды" деген мағынаны білдіреді.

Билікке көтерілу

Ол Осман империясының албандық визирі, Көпрүлі әулетінің негізін қалаушы Көпрүлі Мехмед-пашаның және Айше Хатунның ұлы. Амасиядағы Хавза ауылының Қаяшықтан шыққан белгілі бір адамының қызы. Ол сұлтанның күзетшілерінің құрамына кірді және көп уақытын ағасы Фазыл Ахмедпен бірге әскери жорыстарда өткізді. Қайын інісі, бас уәзір Мерзифонлы Қара Мустафа-пашаның көмегімен Фазыл Мустафа императорлық кеңесте жетінші визир болды, ал 1683 жылға қарай үшінші визир дәрежесіне көтерілді. Қара Мустафа Венада жеңілгеннен кейін Фазыл Мустафа Стамбулдан қуылды. 1687 жылы әскерлік бүлік оның қайын інісі Абаза Сиявуш-пашаны бас визир етіп тағайындады және сұлтан Мехмед IV-ті ағасы Сүлеймен II пайдасына тақтан бас тартуға мәжбүр етті. Фазыл Мустафа Мехмед IV-тің тақтан түсірілуіне тікелей қатысты және екінші визир болды. Фракциялық саясаттың салдарынан ол көп ұзамай астанадан қуылды, бірақ шейхул-исламның инабаты арқасында өлім жазасынан құтылды. 1689 жылға дейін Фазыл Мустафа Хиос және Крит қалалары Хания мен Ираклионның қолбасшысы қызметін атқарды.

Ұлы визират

Мохач шайқасының екіншісінде Австрия жеңісінен кейін, Сүлеймен II сұлтан 1689 жылдың 25 қазанында Кёпрүлү Фазыл Мустафа пашаны өзінің ұлы уәзірі етіп тағайындауға көнді. Фазыл Мустафа паша туыстары сияқты, білікті әкімші және әскери қолбасшы болды. Ол әкесінің жолын жалғастырып, бұрынғы сұлтандықтан жемқор үкімет/әскери шенеуніктерді алып тастап, жазалады. Олардың орнына Фазыл Мустафа пашаға адал адамдар тағайындалды, олар қатаң әскери тізімдерді енгізу арқылы қазынаға көмектесті, соның салдарынан сарбаздар қайтыс болған әріптестерінің жалақысын алудан тоқтатылды. Ол сондай-ақ мұсылман халқының жалпы әскери жұмылдырылуын жариялады және күрд және йөрүк тайпаларын әскерге шақырды, осылайша сарбаздардың санын арттырды. Басқа реформалар империяның әскери емес халқының жүгін жеңілдетті. Кёпрүлү Фазыл Мустафа паша империяның мұсылман емес халқы төлейтін жеке бастық салымын реформалады, салықтарды жеке ересектерден жинау саясатын (ұжымдық бағалаудың орнына, бұл соғыс және басқа факторларға байланысты халқы азайған қауымдарға зиян келтірген) қайта жаңарту арқылы осыны іске асырды. Фазыл Мустафа паша христиан шіркеулерін жөндеуге немесе қайта салуға рұқсат беруді де жеңілдетті. Сарай мен үкіметтегі фракциялықтардан зардап шеккен Фазыл Мустафа паша патшалық кеңесіндегі уәзірлердің санын шектеуге тырысты. Жергілікті және аймақтық биліктің билікті теріс пайдалануына қарсы күресу үшін ол провинцияларда императорлық үкімет үлгісіндегі атақты кеңестер құрды. Оның әкімшілік реформаларының кең ауқымды әсері ондаған жылдар бойы сақталды.

Әскери табыстар, апаттар және өлім

Ұлы түрік соғысының барысы Ресей қатыса бастағаннан кейін және Крымдағы жойқын науқандарды бастау арқылы Еуропа елдерінің одағына ресми түрде қосылғаннан кейін нашарлады. Фазыл Мұстафа пашаның басшылығымен Османлылар Австрияның Сербияға шабуылын тоқтатты және Болгариядағы көтерілісті жаншып тастады. Фазыл Мұстафа пашаның 1690 жылғы жорығы Ниш, Видин, Смедерево және Голубацты қайта басып алумен одан әрі табысқа жеткізді. Ол Белградты қоршауға алып, 40 мың жаяу әскер және 20 мың атты әскерді пайдаланды. 8 қазан күні, қорғаушылардың қару-жарақ қоймасы жарылыстан қирағаннан кейін, Габсбургтердің қолбасшысы капитуляциялады. Фазыл Мұстафа паша Көпрюлі әулетінен бесінші премьер-министр болды. Ол қайтыс болғаннан кейін Османлы империясы одан әрі жеңілістерге ұшырады. 1695 жылға қарай Османлылардың Венгрияда тек бір ғана аймағы қалды.