Кіріспе

Ротик ырғақтың түрі ("r дыбысы")

Гуттуралық R – дауыс жолының алдыңғы бөлігінде емес, артқы бөлігінде (әдетте тілшеде) ротик ырғақ ("R сияқты" дыбыс) жасалатын құбылыс. Гуттуралық R тілінде сөйлейтін адамдар, артикуляциялық айырмашылықтарға қарамастан, гуттуралық және короналды ротикаларды (тілшелік R және тіл ұшы R) бір фонеманың (концептуалды дыбыс) баламалы айтылуы деп есептейді. Осыған ұқсас дауыссыздар әлемнің басқа жерлерінде де кездеседі, бірақ олардың короналды ротикалармен (мысалы, , және ) мәдени байланысы немесе алмасуы көбінесе аз немесе мүлдем жоқ, және (болжам бойынша) ротика емес те болуы мүмкін. Жалғыз ротик ырғақтың гуттуралық түрі қазіргі Франция, француз тілді Бельгия, Германияның көп бөлігі, Нидерландының үлкен бөлігі, Дания, Швецияның оңтүстік және Норвегияның оңтүстік-батыс бөліктерінде кең таралған. Ол Фландрияда, шығыс Австрияда, идиш (соның салдарынан ашкенази иврит тілінде) және Швейцариядағы француз және кейбір неміс тілдерінде де жиі кездеседі. Орталық Еуропадан тыс жерлерде, ол стандартты еуропалық португал тілінде, Португалияның басқа аймақтарында, әсіресе Азор аралдарында, Бразилияның әртүрлі бөліктерінде, басқа португал тілді аймақтардағы азшылықтар арасында, сондай-ақ Пуэрто-Рико, Куба және Доминикан Республикасының кейбір бөліктерінде екі ротикалық фонеманың бірінің қалыпты айтылуы ретінде кездеседі.

Француз тілі

Француз тіліндегі "r" әрпі тарихи тұрғыдан алғанда латын тіліндегідей, итальян және испан тілдеріндегідей дірілдеп айтылған. Солтүстік Францияда, оның ішінде Парижде, 18 ғасырдың соңында альвеолярлық діріл біртіндеп увулярлық дірілге алмастырылды. Мольердің 1670 жылы жарық көрген "Le Bourgeois gentilhomme" пьесасында профессор осы дыбысты альвеолярлық діріл деп сипаттайды (II акт, IV көрініс). Кейіннен Парижде ол дыбыс дауысты увулярлық үйкеліске немесе жуықтап айтылуға айналды. 20 ғасырдың басында альвеолярлық діріл Оңтүстік Францияда және Квебекте "r" дыбысының әдеттегі түрі болып сақталды, бірақ Париждің ықпалымен увулярлық айтылуға біртіндеп алмастырылды. Қазір альвеолярлық діріл көбінесе, тіпті Оңтүстік Францияда және Квебекте, егде жастағы адамдармен және ауылдық аймақтармен байланысты. Альвеолярлық діріл француз тіліндегі классикалық хор және опера әншілерінде әлі де қолданылады. Ол басқа француз тілді елдерде, сондай-ақ француз Полинезиясы сияқты француз теңіз арты аумақтарында да қолданылады, себебі жергілікті тілдердің дірілді пайдалануының әсері бар.

Португал тілі

Португал тілінің стандартты нұсқаларында екі ротикалық фонема бар, олар тек дауыстылар арасында ғана қарама-қайшылық тудырады. Ескі португал тілінде бұл альвеолярлық қақпақ ( [ɾ] деп жазылады) және альвеолярлық трилль ([r] деп жазылады) болған. Басқа позицияларда, тек [ɾ] қазіргі португал тілінде жазылады, бірақ ол контекстке байланысты екі дыбыстың бірін білдіре алады. Бұл дыбыстардың таралуы басқа иберия тілдеріне ұқсас, яғни: [r] дауыстылар арасында жазылғанда, сөздің басында немесе [n, l, s] әріптерінен кейін трилль болып дыбысталады. Мысалдар: *carro*, *rua*, *honrar*, *Israel*. [ɾ] басқа жағдайларда – дауыстыдан кейін немесе [n, l, s] әріптерінен басқа дауыссыздан кейін қақпақ болып дыбысталады. Мысалдар: *caro*, *quatro*, *quarto*, *mar*. 19 ғасырда увулярлық трилль ([ʁ]) Португалияның Лиссабон аймағындағы жоғарғы топтардың арасында альвеолярлық трилльдің орнына келді. 20 ғасырға қарай ол елдегі көптеген қалалық аймақтарда альвеолярлық трилльді толығымен ығыстырып, дауысты увулярлық фрикативке ([ɦ]) жол берді. Трансмонтано, Португезе (Авейру аймағында естіледі), Миньюту және Бейраның көп бөлігі сияқты көптеген солтүстік диалектілерде альвеолярлық трилль сақталған. Ауылдық аймақтарда альвеолярлық трилль әлі де кездеседі, бірақ ел халқының көп бөлігі қалаларда тұрғандықтан және бұқаралық ақпарат құралдарының әсерінен Португалияда увулярлық дыбыс басымдыққа ие. Лиссабон акцентіндегі сөздің басындағы [r] әрпі көбінесе дауысты увулярлық фрикатив ([ɦ]) ретінде дыбысталады. Сетубал балықшыларының диалектісінде "r" әрпі сөздің басында, дауыстылар арасында, дауыссыздан кейін және сөз соңында дауысты увулярлық фрикатив ([ɦ]) ретінде дыбысталады. Осындай айтылу ротацизммен ауыратын адамдарда, Сан-Томе португал тілінде жас буын арасында (Bouchard, 2017) және француз немесе неміс тілдерінде ана тілі емес адамдарда да кездеседі. Африкада классикалық альвеолярлық трилль еуропалық португал тілінен тәуелсіз дамуының нәтижесінде әлі де басым. Бразилияда [r] әрпінің нормативтік айтылуы дауыссыз, дауыссыз велярлық фрикатив ([x]), дауыссыз увулярлық фрикатив ([χ]) немесе дауыссыз глоттальдық фрикатив ([h]) болып келеді. Көптеген диалекттерде бұл дауыссыз дыбыс тек дәстүрлі трилльдің барлық жағдайларын алмастырып қана қоймай, сонымен қатар дауыссыз дыбыспен жалғаспайтын барлық [r] әріптері үшін де қолданылады (яғни, сөздің соңында, онда басқа диалекттерде қақпақ қолданылады). Нәтижесінде таралу мынадай сипатталады: [ɾ] қақпағы тек жалғыз [r] әрпі үшін және ол дауыстылар арасында немесе алдыңғы дауыссыздан ([n, l, s] емес) кейін, келесі дауыстыдан бұрын ғана қолданылады. Мысалдар: *caro*, *quatro*. Дауыссыз фрикатив ([x], [χ] немесе [h]) барлық басқа жағдайларда: [r] әрпі жазылғанда, сөздің басында, сөздің соңында, дауыссыздан бұрын немесе [n, l, s] әріптерінен кейін. Мысалдар: *carro*, *rua*, *honrar*, *Israel*, *quarto*, *mar*. Дегенмен, ең оңтүстік үш штатта альвеолярлық трилль жиі кездеседі, ал трилль мен қақпақтың таралуы Португалиядағыдай. Кейбір сөйлеушілер трилльдің орнына бразилиялықтардың көпшілігі сияқты увулярлық фрикативті қолданады, бірақ дауыссыздан бұрын (*quarto*) және дауыстылар арасында (*caro*) қақпақты қолдануды жалғастырады. Сан-Паулу қаласының және оған жақын қалалардың көптеген тұрғындары, сондай-ақ альвеолярлық аппроксимантты ([ɹ]) қолданады, ол тек қана емес, Сан-Паулу штатында, ең халқы көп штаттың астанасынан тыс жерлерде де басым артикуляция болып табылады. Каипира диалектісінде альвеолярлық аппроксимант осы позицияда қолданылады. Сөздің соңында [r] әрпі дауыссыз фрикатив болар жерлерде, күнделікті сөйлеуде бұл дыбыс өте жеңіл айтылады немесе мүлдем жіберіліп қалады. Кейбір сөйлеушілер оны этистік инфинитивтерде (*amar* "сүйю", *comer* "жеу", *dormir* "ұйықтау") мүлдем жіберіп тастауы мүмкін, бірақ оны басқа сөздерде (*mar* "теңіз", *mulher* "әйел", *amor* "сүйіспеншілік") соңында жеңіл айтады. Рио-де-Жанейро тұрғындары көбінесе осы тенденцияға қарсы тұрып, мұндай сөздердің соңында күшті фрикатив ([x] немесе [χ]) айтады. Дауыссыз фрикатив дауысты дыбысқа тікелей жақын орналасқанда, әсіресе ең әлсіз түрінде ([h]), дауыстануы мүмкін, ол әдетте дауысталады. Мысалы, егер сөйлеушінің [r] дыбысы [h] сияқты естілсе, ол *surdo* "саңырау" сөзін [ˈsuɾdu] немесе тіпті [ˈsuɾdu] деп айтуы мүмкін, алдыңғы дауыстыны қайталайтын қысқа эпитетикалық дауыстымен.

Испан тілі

Испан тілінде сөйлейтін көптеген елдер мен аймақтарда, комек немесе тіл ұшынан шығарылатын [r] дыбысының дұрыс емес айтылуы сөйлеу кемшілігі деп есептеледі. Әдетте, "cara" сөзіндегідей, r әрпімен жазылатын бір соққылы дыбыс дұрыс айтылады, бірақ "rata" немесе "perro" сөздеріндегі тілдің қырлы дыбысы балалардың соңғы үйренетін дыбыстарының бірі болып табылады, ал тілдің қырлы артикуляциясына қол жеткізе алмаған адамдарда тіл ұшынан шығарылатын дыбысқа өту жиі кездеседі. Алайда, Пуэрто-Риконың ауылдық испан тілінде және Понсе диалектісінде [r] дыбысының кері нұсқалары (немесе ) кең таралған, ал астананың диалектісінде олар айыпталатын болып табылады. Аз дәрежеде, тілдің артқы бөлігінен шығарылатын [r] дыбысының нұсқалары Кубаның кейбір ауылдық аймақтарында (Ятерас, Гуантанамо провинциясы) және Доминикан тілінде (Сибао, елдің шығыс ауылдық аймақтары) кездеседі. 1937 жылғы Петрушка қырғынында Доминикан әскерлері Сибаода және солтүстік-батыс шекарасында гаитиліктерге шабуыл жасады. Қырғынның осылай аталуына себеп – доминикандықтарды гаитиліктерден ажырату үшін қолданылған тілдік белгі: күдіктілерден петрушканы (lang es) атау сұралды. Егер олар француз немесе гаити креол тілінде [r] немесе [j] дыбыстарын қолданса, олар өлім жазасына кесілді. Испанияның баск тілінде сөйлейтін аймақтарда, екі тілділерде тіл ұшынан шығарылатын дыбысқа қарағанда, тілдің артқы бөлігінен шығарылатын [r] дыбысы жиірек кездеседі.

Окситан тілі

Барлық басқа роман тілдеріндегідей, окситан тілінде де r әрпін айтудың алғашқы түрі – альвеолярлық дірілдеу, дәл латын тілінде болғандай. Бүгінде кейбір окситан диалекттерінде (Прованс, Овернь, Альп, Лимузен) увулярлық дірілдеу және дауысты увулярлық үйкеліс немесе жуықтау дыбыстары кең таралған. Лангедок және Гаскония диалекттерінде де осы айтылу түрлері кездеседі, бірақ бұл көбінесе француз тілінің ықпалы деп есептеліп, осы диалекттердің қалыпты нұсқаларында қолданылмайды.

Бретон

Бретон тілі Францияның Бретань аймағында қолданылады. Бұл кельт тілі, роман тілі емес, бірақ француз тілінің күшті ықпалында. Кейбір диалекттерде, Леон және Морбиан сияқты аймақтарда альвеолярлық діріл сақталып қалған, бірақ көптеген диалекттерде француз тіліндегідей ротикалық дыбыс бар.

Континенттік Батыс герман тілдері

Увулярлы ротик орталық неміс диалектілерінде және стандартты неміс тілінде ең көп кездеседі. Көптеген төменгі франкондық, төменгі саксондық және жоғарғы неміс түрлері де оны қабылдаған, ал басқалары альвеолярлық дірілді сақтап қалған. Бұл аймақтарда увулярлы ротиктердің қалыптасуы толыққанды түсіндірілмеген, бірақ кең таралған теория бойынша, бұл тілдер француз тілінің ықпалынан болған, алайда заманауи еуропалық француз тіліндегі увулярлы ротиктердің себебі әлі толыққанды түсініксіз (жоғарыда қараңыз). Фриз тілдері көбінесе альвеолярлы ротикті сақтайды.

Нидерланд және африкаанс тілдері

Қазіргі голланд тілінде бірнеше түрлі ротик дыбыстары қолданылады. Фландрияда әдеттегі ротик – альвеолярлық діріл, бірақ увулярлық ротик, негізінен, Лимбург провинциясында, Гент және Брюссельде кездеседі. Нидерландыда увулярлық ротик – Солтүстік Брабант және Лимбург провинцияларында басым ротик, ол ХХ ғасырдың басында осылай қалыптасқан. Елдің қалған бөлігінде жағдай күрделірек. Увулярлық ротик Рандстадтың батыс агломерациясында басым, оның ішінде Роттердам, Гаага және Утрехт сияқты қалалар (Амстердам диалектісі керісінше альвеолярлық ротикті қолдануға бейім, бірақ увулярлық ротик жиі кездеседі). Увулярлық ротик сондай-ақ Leeuwarden (Stadsfries) сияқты кейбір ірі қалаларда қолданылады. Увулярлық ротикалық негізгі аймақтарынан тыс жерлерде альвеолярлық діріл кең таралған. Голланд тілін шет тілі ретінде үйренушілер де альвеолярлық дірілді қолданады, өйткені ол голланд тіліндегі дауыссыз велярлық үскірікпен жақсы ажыратылады. Оңтүстік Африканың африкаанс тілі де ротик үшін альвеолярлық дірілді қолданады, Кейптаун маңындағы қалалық емес ауылдық аймақтардан басқа, негізінен Мальмесбери қаласында, Батыс Кейпте, онда увулярлық ротик (бри деп аталады) қолданылады. Кейбір африкаанс тілінде сөйлейтін адамдар басқа аймақтардан келгендіктен немесе альвеолярлық дірілді айтуда қиындық туындағандықтан бри қолданады.

Төменгі саксон

Голландияның Төменгі Саксония аймағында увулярлық [r] дыбысын қолданатын бірнеше қала бар: Зуфен, Штенвик, Кампен, Цвольле және Девентер. Кампенге жақын Ийсельмуиденде де увулярлық [r] дыбысын естуге болады. Аймақтың ауылдық жерлерінде тілдің ұшымен жасалатын [r] дыбысы кең таралған.

Стандартты неміс тілі

Теодор Сибс жазған алғашқы стандартталған айтылу сөздігі альвеолярлық айтылуды белгілегенімен, қазіргі неміс тілінің көптеген түрлерінде трилдің орнына увулярлық ротика қолданылады, көбінесе фрикатив немесе жақындату түрінде. Альвеолярлық айтылу барлық стандартты неміс тілінің нұсқаларында қабылданады, бірақ неміс тілді Еуропаның оңтүстігінде және солтүстігінде жиірек кездеседі. Ол классикалық ән өнерінде және шамалы дәрежеде сахналық актерлікте де басым болып қалады (Bühnendeutsch қараңыз). Неміс диалектілерінде альвеолярлық айтылу стандартты тілге қарағанда кеңірек сақталған, бірақ Орталық Германиядағы кейбір аймақтарда тіпті ең кең таралған ауылдық диалектілер де увулярлық R қолданады. Увулярлық немесе альвеолярлық айтылу қолданылғандығына қарамастан, неміс тіліндегі дауыс соңындағы "r" әрпі көбінесе , , немесе жай ғана ұзарту болып дыбысталады. Бұл рифтік емес ағылшын тіліндегідей, әдетте сөздің соңғы буынында кездеседі, бірақ кейде түбірлік шва алдында да болады. "r" дыбысының дыбысталуы тек Алемандық (велярлық) және Швабтық (увулярлық) неміс тілінде сирек кездеседі.

Идиш тілі

Орталық және Шығыс Еуропадағы ашкенази еврейлерінің дәстүрлі тілі – идиш, орта неміс тілінен туындаған. Сондықтан, бастапқыда альвеолярлық [r] дыбысын қолданған болуы мүмкін, бірақ көптеген идиш диалектілерінде кейін uvular [r] дыбысы басым болды. Бұл өздігінен дамығандықтан болды ма, әлде 1945 жылға дейін Шығыс Еуропаның көп бөлігінде кең таралған қазіргі неміс тілінің ықпалынан болды ма, әлі белгісіз.

Ағылшынша

Нортумберленд және солтүстік Дарем графтығының дәстүрлі ағылшын диалектісін сөйлейтіндер "Нортумбрийский бурр" деп аталатын тіл ұшы артында жасалатын [r] дыбысын қолданады. Дегенмен, қазіргі заманғы көптеген сөйлеушілер бұл дыбысты қолданбайды, олар оны әдетте тіл ұшының альвеолаға жақын жағдайдағы шамалас дыбыс ретінде [ɹ] түсінеді, бұл ағылшын тілді әлемдегі басқа диалекттерге тән. Ирландияның солтүстік-шығысындағы Лайнстердегі ирландиялық ағылшын тілінде де тіл ұшы артында жасалатын [r] дыбысы қолданылады.

Солтүстік герман тілінде

Альвеолярлы ротикалар Солтүстік Скандинавияда басым. Олар кездесетін жерлерде, олар келесі альвеолаларға әсер етіп, [тр], [др], [кр], [пр] секілді тіркестерді ретрофлекс түріне айналдырады. Мысалы, норвегиялық "norsk" сөзін альвеолалық дірілдеме дыбысын қолданатын сөйлеушілер [ɾnɔʂk] деп айтады. Бұл эффектті ауыздың артқы бөлігіндегі R дыбысын қолданатындардың сөйлеуінде сирек кездеседі.

Дания және Швеция тілдері

Данияда қолданылатын ротика – дауысты увулярлық шамалас, ал жақын орналасқан швед аймақтары – Данияның Сканния, Блекинге, Оңтүстік Халланд, сондай-ақ Смоландтың көп бөлігі мен Оланд аралында увулярлық діріл немесе увулярлық үйкеліс қолданылады. Өстергётландта және әлі де Västergötland-та белгілі бір деңгейде, тамақтан шығатын және ротикалық дауыссыз дыбыстардың қоспасы (мысалы, және ) қолданылады, мұндағы айтылу сөз ішіндегі орнына, буынның екпініне және кейбір диалектілерде, дауыссыз дыбыс екі еселенгеніне байланысты өзгереді. Егер белгілі бір ротикалық дыбыспен айтылатын сөз, алдыңғы дыбыспен бір түбірден шыққан жағдайда, оның осы айтылуы басқаша болмайтын күрделі сөз құрамына енгізілсе, ол сақталады. Дегенмен, Өстергётландта айтылу көбінесе және, ал Västergötland-та айтылу әдетте дауысты болады. Француз мәдениеті мен тіліне үлкен ықпал еткен Густав III (1771–1792 жылдардағы Швеция патшасы) тұсында ақсүйектер мен Стокгольмнің жоғары топтарында тамақтан шығатын R қолдану кең таралған. Бұл құбылыс 1900 жылдарда жойылды. Тамақтан шығатын R дыбысымен сөйлеген, бірақ сөйлеу кемшілігі болмаған, соңғы белгілі оңтүстік емес адам – телеарнадағы танымал ат спорты комментаторы Андерс Гернандт болды.

Норвегия тілі

Норвегияның көп бөлігі альвеолярлық қақпақ дауысын қолданады, бірақ Норвегия халқының шамамен үштен бірі, көбінесе Оңтүстік-Батыс аймағында, қазір вувулярлық ротикалық дауысты қолданады. Оңтүстік Норвегияның батыс және оңтүстік бөлігінде вувулярлық ротикалық дауыс таралуда және бұл Агдердің барлық қалалары мен жағалау аймақтарын, Рогаландтың көп бөлігін, Хордаландтың үлкен бөліктерін, сондай-ақ Флородағы және оның төңірегіндегі Согн-ог-Фьордане аймағын қамтиды. Бұл дауыс 18 ғасырда Берген және Кристиансанд қалаларында пайда болған. Ретрофлекстік дауыстар альвеолярлық немесе тіс дауыстарының және басқа дауыстардың өзгеруі болғандықтан, вувулярлық ротикалық дауысты қолдану ретрофлекстік дауыстардың көпшілігінің жоқтығын білдіреді.

Славян тілдері

Славян тілдерінде альвеолярлық діріл басым, ал көмекейлік ротиканы қолдану дұрыс емес айтылу деп есептеледі. Дегенмен, увулярлық діріл Германияның шығысындағы Саксониядағы сорбтар азшылығының тілдерінде жиі кездеседі, бұл, әдетте, неміс тілінің ықпалынан туындаған. Увулярлық ротика Силезияда және Польшаның неміс тілінің ықпалындағы басқа да аймақтарында, сондай-ақ Словенияда шағын топтарда табылуы мүмкін, бірақ жалпы алғанда тіпті осы аймақтарда да өте сирек. Ол еврей ұлтының белгісі ретінде де қарастырылуы мүмкін, әсіресе орыс тілінде, шығыс еуропалық еврейлер көбінесе өздерінің ана тілі – идиштен увулярлық ротиканы орыс тілінің айтылуына ауыстырған.

еврейше

Тәнниттік еврей тілінде гимель (ג) дыбысы [g] және [g] арасында аллофондық түрде ауысып келген. Еврей тілінің көпшілігінде (ר) әрпінің классикалық айтылуы – жұмсақ соққылы [ɾ] болған, және грамматикалық тұрғыдан тілдің екі рет қайталанбайтын фонемасы ретінде қарастырылған. Еврей диаспорасының көптеген диалектілерінде ол жұмсақ соққылы немесе тілді дірілдетіп айтылатын [r] болып сақталған. Дегенмен, кейбір ашкеназдық диалектілерде, солтүстік Еуропадағы еврейлер арасында сақталған, ол увулярлы [ʁ] дыбысы болған, яғни тілді дірілдетіп немесе үскіріп айтылған. Бұл идиштің көптеген (бірақ барлығы емес) туған тілдерінде осылай айтылуына және олардың литургиялық еврей тілінде де осы айтылудың сақталуына байланысты болды. Сондай-ақ, кейбір ирактық еврейлер (ר) әрпін араб тілінің диалектісіне тән, комейден келетін [ɣ] дыбысымен айтады. Ал тибериялық дауыстану жүйесінде де увулярлы [ʁ] дыбысы пайда болған деген болжам бар, онда ол жағдайға қарай, комейден келмейтін, күшейтілген артикуляциямен қатар қолданылған.

Эфиопиялық

Амхар тілінде альвеолярлық діріл – қалыпты жайлы айтылуы. Бірақ Аддис-Абеба маңындағы кейбір диалекттерде увулярлық [r] дыбысы кездеседі деген де мәлімдемелер бар. Аталған мәліметті семиттер арасында кеңінен қолдау таба қоймағандығын ескеру керек. Сондай-ақ, Гафат тілінде (1950 жылдардан бері қолданыстан шыққан) увулярлық үскірік немесе діріл болған болуы мүмкін.

Акад тілі

Ассириологтардың көпшілігі аккад тілінің көптеген диалектілерінде альвеолярлық діріл немесе соққының ең мүмкін айтылуы екенін жақтайды. Дегенмен, Джон Хуэнергард ерекше қолдайтын велярлық немесе увулярлық үскірікке қатысты бірнеше дәлел бар. Басты аргументтер – дауыссыз увулярлық үскірікпен кезектесулер (мысалы, ruššû/ḫuššû "қызыл"; barmātu "көп түсті" (әйелдер, көпше жақ), "ba aḫ ma a tù" деп жазылуы куәландырылған). Сонымен қатар, ол басқа да көмейлік дыбыстармен (әсіресе көмексіз дыбыспен) фонологиялық ұқсастықтарды көрсетеді.

Баск тілі

Стандартты баск тілінде дірілдеме (r, rr, r деп жазылады) қолданылады, бірақ Лапурдия және Төменгі Навар диалектілерінің көпшілігі француз тіліндегідей дауыстық жоғарғы тілше фрикативін қолданады. Оңтүстік Баск елінде жоғарғы тілше артикуляциясы сөйлеу кемшілігі деп есептеледі, бірақ екі тілділерде таралуы испан тілінде ғана сөйлейтіндерге қарағанда жоғары. Соңғы кезде Лапурдия және Төменгі Навар диалектілерінде сөйлейтіндер де тілше соққысын (р) жоғарғы тілшелеп, осылайша екі дауысты дыбысты да теңестіруде.

Кхмер тілі

Стандартты кхмер тілінде [р] дыбысы үшін тілдің алдымен соққысы қолданылады, ал Пномпень тұрмыстық диалектісінде осы дыбысқа өңеш артындағы соққы тән, ол кейде түсіріліп, дыбыс биіктігінің немесе регистрдің айырмашылығын қалдыруы мүмкін.

Банту

Сесото тілінде бастапқыда тіл ұшымен жасалатын діріл қолданылған, бірақ қазіргі кезде ол көмейлік дірілге ауысқан.

Таулы-Мария

Hill Maṛia (кейде гонди тілінің диалектісі деп есептеледі) басқа туыс тілдердегідей немесе протодравиди тілінен келген *t̠ әрпімен сәйкес келеді.

Ротик-агностикалық гутуральды дауыссыздар ротик ретінде жазылады

Кейбір тілдерде белгілі бір жергілікті комекші дауыссыздар, басқа тілдерде «р» дыбысын белгілеу үшін қолданылатын символдармен жазылатын болған, соның салдарынан олар нақты «р» дауыссыздары болып жұмыс істемей, сырттай «р» дауысы сияқты көрінеді.

Инуит тілдері

Гренландия және инуктит тілдері дауысты увулярлық кедергілерін әріптеу немесе транслитерациялау арқылы көрсетеді. Гренландия тілінде бұл фонема «q» деп, ал инуктит тілінде «ɢ» деп жазылады. Бұл жазу тәсілі ыңғайлы болды, себебі бұл тілдерде бүйірлік емес сұйық дауыссыз дыбыстар жоқ, ал «q» дыбысының тамақтан шығарылатын түрлері түрлі тілдерде, әсіресе Дания және Франция сияқты отаршылдық тілдерде кең таралған. Бірақ Алясканың инупиат тілінде бұл фонеманы «q» емес, «ɢ» деп жазады, ал «q» дыбысын Гренландия және инуктит тілдерінде жоқ ретрофлекстік фонема үшін сақтайды.