Кіріспе

Лаэтоли – Танзанияның Аруша аймағындағы Нгоронгоро ауданының Эндулени бөлімінде орналасқан ұлттық тарихи ескерткіш. Бұл орын Плио-Плейстоцен кезеңіне жатады және жанартау күлінде сақталған гомининнің аяқ іздерімен әйгілі. Лаэтоли аяқ іздерінің орны (G орны) Олдувай шатқалынан оңтүстікке қарай 45 км қашықтықта орналасқан. Орналасқан жері мен іздері 1976 жылы археолог Мэри Лики және оның командасы тарапынан табылып, 1978 жылға дейін қазба жұмыстары жүргізілді. Аяқ іздеріне жасалған талдаулар Плиоцен гомининде екі аяқтылық теориясын нақтылай түсті және ғалымдар мен қоғамның кең танылуына ие болды. 1998 жылдан бері Танзания Ұлттық мұражайының Амандус Квекасон және Нью-Йорк университетінің Терри Харрисон басшылығымен палеонтологиялық экспедициялар жалғастырылуда, нәтижесінде оннан астам жаңа гоминин табылып, палеоэкологияның толыққанды реконструкциясы жасалды. Бұл орын Танзанияның ұлттық тарихи орындары тізіміне енген. 3,7 миллион жыл бұрын жасалған бұл іздер сол кездегі гомининнің екі аяқты болуының ең ерте дәлелі болды. Кейіннен Ардипитек рамидустың ескірек қазбалары табылды, олардың екі аяқтылық белгілері бар еді. Лаэтолиде гоминин және жануарлардың қаңқа қалдықтарын қоса алғанда, басқа да көптеген жаңалықтар табылды. Аяқ іздері мен қаңқа құрылымын талдау гомининде екі аяқтылықтың мидың үлғаюына дейін болғанын анық көрсетті. Түр деңгейінде ізді қалдырған гомининнің нақты кім екенін анықтау қиын; ең көп ұсынылатын түр – Australopithecus afarensis.

Зерттеу тарихы

Лаэтоли алғаш рет 1935 жылы батыс ғылымына Саниму есімді адам арқылы танылды, ол археолог Луи Ликиді осы аймақты зерттеуге көндірді. Бірнеше сүтқоректілердің қазба қалдықтары жиналды, оның ішінде сол жақ төменгі кәдімгі тісі бастапқыда адам емес приматқа тиесілі деп саналды, бірақ кейін (1979 жылы, P. Andrews және T. White анықтағандай) бұл орынның алғашқы гоминині екені анықталды. 1938 және 1939 жылдары неміс археологы Людвиг Коль Ларсен осы жерді жан-жақты зерттеді. Премолярлар, молярлар және кескіш тістерді қоса алғанда, бірнеше гоминид қалдықтары табылды. 1959 жылы жасалған қазба жұмыстары жаңа гомининдерді таппады, ал Лаэтоли 1974 жылға дейін көбінесе зерттелмей келді – сол кезде Джордж Доувтың гоминид премолярын табуы осы орынға деген қызығушылықты қайта жақтатты. Мэри Лики оралғаннан кейін, дер кезінде гомининдердің жақсы сақталған қалдықтарын тапты. 1978 жылы Ликидің 1976 жылы тапқан гоминид іздері – "Лаэтоли іздері" Плиоцен гомининдерінің екі аяқты жүруін нақтылайтын дәлелдерді ұсынды және ғалымдар мен қарапайым адамдар тарапынан кең танылды.

Мүмкін трассемейкер

Көп талқыланғанмен, зерттеушілер австралопитек афарансис – Лаэтолидегі табан іздерін қалдырған үш гоминидтің түрі деген алдын ала қорытындыға келді. Бұл қорытынды Калифорния университетінің антропологтары Тим Д. Уайт пен Ген Суваның әйел А. afarensis гомининінің аяқ сүйегін қайта құрауына, сондай-ақ Чикаго университетінің Рассел Таттлдың аяқ іздерін толыққанды талдауына негізделген; ол адамдарды және аюлар мен приматтар сияқты басқа да екі аяқты жануарларды, оның ішінде олардың қадамдық қимылын және аяқ құрылымын, сонымен қатар аяқ киімді пайдалануын ескере отырып, салыстырды. Таттл қадам ұзындығын, қадам басу аралығын, қадам енін және аяқ бұрышын қарастырып, А. afarensis-тің қадамдық қимылы маймылға қарағанда адамға жақын екенін анықтады. A. afarensis – міндетті түрде екі аяқты гоминин, оның түріне жатқызылатын жыныстық диморфизмнің бастамасы бар, ал миының көлемі қазіргі шимпанзелер мен гориллалардың миына өте ұқсас. Лаэтолидегі табан іздерін талдау міндетті екі аяқтылықтың сипаттамаларын көрсетті: терең іздерден айқын сезілетін өкше соққысы, өкшеден жақтық метатарсальдың табанына күштің таралуы, жақсы дамыған медиалдық бойлық доға, ішкі қарай бұрылған үлкен саусақ және үлкен саусақтың терең іздері.

Жасы мен даталау әдістері

Лаэтолидегі жер қабаттарын құрайтын қабаттардың шамамен жасы екі тәсілмен анықталды: калий-аргондық мерзімдеу және стратиграфиялық талдау. Осы әдістерге сүйене отырып, қабаттар ең тереңінен бастап былай аталды: Төменгі Лаетолиль қабаттары, Жоғарғы Лаетолиль қабаттары, Төменгі Ндоланья қабаттары, Жоғарғы Ндоланья қабаттары, Огол лавалары, Найбадад қабаттары, Ольпиро қабаттары және Нгалоба қабаттары; табан іздерінің іздері осы ежелгі Лаетолиль қабаттарында сақталған. Лаетолиль қабаттарының жоғарғы бөлігі 3,6-3,8 миллион жыл бұрын мерзімделді. Қабаттар негізінен туфтардан тұрады және максималды қалыңдығы 130 метрге жетеді. Лаетолиль қабаттарының төменгі бөлігінде сүтқоректі жануарлардың фаунасы табылған жоқ, сондықтан бұл қабатқа мерзім белгілеу мүмкін болмады. Лаетолиль қабаттарының үстінде орналасқан Ндоланья қабаттары Огол лаваларының астында жатыр және бір метрге дейін қалыңдығы бар кальцеиттің кең тараған шөгіндісімен бөлінген жоғарғы және төменгі бөліктерге анық бөлінеді. Алайда, Төменгі Лаетолиль қабаттары сияқты, Ндоланья қабаттарына да мерзім белгілеу мүмкін емес. Огол лавалары 2,4 миллион жыл бұрын пайда болған. Найбадад қабаттарынан ешқандай фауна немесе артефакттар белгілі емес, бірақ олар минералдық құрамына сәйкес Олдувай шатқалындағы қабаттармен салыстырылады. Ольпиро қабаттарында плейстоцен фаунасы және ашельдік артефакттар табылды. Қабаттардың ішінде кездесетін трахиттік туфқа сүйене отырып, Нгалоба қабаттарының жасы 120 000 мен 150 000 жыл бұрынғы шамамен деп есептеледі.

G жерінен алынған хомининнің аяқ іздері

Мэри Лики және оның тобы 1976 жылы жасаған (және 1978 жылы толық қазылған) маңызды жаңалық – 75 фут (24 метр) ұзындығындағы Хомининаның қазба іздері. Олар бастапқыда жақын маңдағы (20 км) Садиман жанартауының шығуынан пайда болған деп есептелген ұнтақ жанартау күлінде сақталған. Алайда, Садиман жанартауына жасалған соңғы зерттеулер оның Лаетоли аяқ іздерінің туфінің көзі емес екенін көрсетті (Zaitsev et al. 2011). Жұмсақ жаңбыр 15 см қалыңдығындағы күл қабатын тұнбаға айналдырып, іздерді бұзбады. Уақыт өте келе, оларды басқа күл шөгінділері жапты. Бұл қазба іздерін 1976 жылы Мэри Ликиге келген Йель университетінің студенті Эндрю Хилл тапты. Бір күні кешке лагерьге қайтып бара жатқанда, әріптесі лақтырған үлкен піл зәрлігінен қашуға тырысып құлап кетті. Беті жартасқа бірнеше сантиметр ғана қашықтықта болғанда, ол жанартау күлінде сақталған антилопалар мен носорогтардың іздерін, соның ішінде гоминидтердің іздерін байқады. Хоминина іздерін үш жеке тұлға қалдырған, бірі бірінің ізіне басып жүргендіктен, бұрынғы іздерді анықтау қиын болды. Іздер бір бағытта бағытталғандықтан, олар суаттыққа бірге келген топтың іздері болуы мүмкін, бірақ ядролық отбасы туралы кең таралған пікірді қолдайтын нақты дәлел жоқ (немесе өте аз, төмендегі «Түсіндірме және маңызы» бөлімін қараңыз). Роберто Саездің сөзіне сүйенсек, 27 метрлік, 70-ке жуық ізді қалдырған екі австралопитек алдынан жүрген, ал үшінші гоминид артынан келіп, алдыңғы екеуінің бірі қалдырған іздерге қадамын басқан. Ол мұның шындық екенін дәлелдеу мүмкін емес екенін мойындайды. Хоминина 1 Хоминина 2 Іздің ұзындығы 21,5 см 18,5 см Іздің ені 10 см 8,8 см Қадам ұзындығы 47,2 см 28,7 см Дене мөлшері (қайта құрылған) 1,34-1,56 м 1,15-1,34 м. Іздер Хомининаның әдетте тік жүргенін көрсетеді, себебі буын іздері жоқ. Аяқтарда маймылдарға тән жылдам қозғалмалы бас бармақ жоқ, оның орнына қазіргі адамдарға тән доға (аяқ табанының иілуі) бар. Гомининдер ыңғайлы серуендегендей көрінеді. A. afarensis қазбаларынан алынған мәліметтерге және іздердің арақашықтығына негізделген компьютерлік модельдеулер Хомининаның 1,0 м/с және одан жоғары жылдамдықпен жүргенін көрсетті, бұл адамның жүріс жылдамдығымен сәйкес келеді. Басқа зерттеулердің нәтижелері де адам сияқты жүріс теориясын қолдайды.

S жерінен алынған хомининнің аяқ іздері

2015 жылы алғашқы хабарланған іздермен бірдей жастағы іздер G іздерінің бастапқы орнынан оңтүстікке қарай шамамен 150 метр қашықтықтағы жерде табылды. Бұл орын S деп аталады, ал із қалдырған екі адам S1 және S2 деп аталды. S2 бір ғана ізбен көрсетілген, ал S1 бірнеше іздер қалдырды, олардың алғашқы төртеуі қадам ұзындығы мен қадам арасының талдамасымен бірге біріктірілген суретте көрсетілген. Тағы бір талдау көрсеткендей, S1 адамы G орнынан табылған үш адамнан әлдеқайда ірі болған.

Басқа да аяқ іздері мен артефактілері

Басқа да іздерде А. afarensis гомининінен басқа жиырма түрлі жануар түрінің болғандығы көрінеді, олардың ішінде гиеналар, жабайы мысықтар (Machairodus), бабуиндер, жабайы шошқалар, жирафтар, газельдер, мүйізқұйрықтар, антилопаның бірнеше түрі, Гиппарион, бұқалар, піл туыстары (құрып кеткен Deinotherium туысына жататын), қояндар және құстар бар. Жаңбырдың да іздері байқалады. Аз ғана іздер бір-бірінің үстіне түскен, бұл олардың жылдам жабылып қалғанын көрсетеді. Көптеген жануарлардың сүйек қалдықтары осы аймақта табылған. Қазылар жолы орналасқан ежелгі Лаэтолиль төсектерінде, кем дегенде, жақын маңайда ешқандай артефакт табылған жоқ. Дегенмен, Лаэтолиде сақталған Ольпиро және Нгалоба төсектерінен артефакттар табылды.

Түсіндіру және мән

Лаэтоли іздерінің табылуына дейін адам эволюциясының уақыт жолында қайсысы бірінші дамыды деген пікірталас болды: үлкен ми немесе екі аяқтылық. Осы іздердің ашылуы мәселені шешті, Лаэтоли гоминидтерінің қазіргі адам миының эволюциясынан көп бұрын толыққанды екі аяқты болғанын дәлелдеді, және ең алғашқы тас құралдар жасалғанға дейін шамамен миллион жыл бұрын екі аяқтылыққа ие болғандарын көрсетті. Іздер, мүмкін, Australopithecus afarensis-ке тиесілі болуы мүмкін деп саналды. Кейбір сарапшылар өздерінің түсіндірмелерінде кішкентай іздің "бір жағынан жүктелген адамның іздерін қалдырғанын көрсететін айқын белгілері бар екенін" атап өтті. Бұл әйелдің баласын жамбасында алып жүргенін ұсынуы мүмкін, бірақ бұл нақты түрде дәлелденбеді. Іздердің өзі 4 миллион жылға жуық ескі болса да, қазіргі адамның іздеріне ұқсас келіп, ерекше жағдайды құрады. Саусақтардың орналасуы қазіргі адам аяғына ұқсас, ал шимпанзелер мен басқа да екі аяқты емес жануарлардың аяқтарынан ерекшеленеді. Іздің қалдырған әсері қазіргі адамның қадамымен сәйкес келеді, яғни алдымен өкшемен жерге тиіп, содан кейін салмақ аяқ алдына ауысып, басып шығады. Стратиграфиялық талдау нәтижелері іздер қалдырылған кездегі климат туралы да мәлімет береді. Плиоцен шөгінділері осы кездегі ортаның қазіргіден ылғалдырақ және өнімдірек болғанын көрсетеді. Орманнан далаға өтуге әкелген климаттық өзгерістер гоминидтердің тік тұруымен және екі аяқтылығымен тығыз байланысты. Бұл Лаэтолиде табылған гоминидтердің екі аяқтылыққа эволюциялануына бастап берген болуы мүмкін.

Сақтау және сақтау

1979 жылы Лаетоли аяқ іздері тіркелгеннен кейін, олар сол кездегі жаңа сақтау тәсілі ретінде қайта көмілді. Бұл жер акация ағаштарымен көгалдандырылды, бірақ кейіннен тамыр өсуіне байланысты алаңдаушылық туды. 1992 жылдың ортасында GCI Танзаниялық тобы үш метрлік үш метрлік траншея ашу арқылы бұл мәселені зерттеді, нәтижесінде тамырлар аяқ іздеріне зиян келтіргені анықталды. Дегенмен, тамыр өсуіне ұшырамаған жол бөлігі өте жақсы сақталған. Осы тәжірибе сәтті аяқталып, қазбалардың сақталуы үшін қайта жерлеу практикасы кеңінен қолданыла бастады. 1993 жылы эрозияны болдырмау шаралары қабылданды. Алғашқы жол қайта қалыпқа келтіріліп, жаңа қалыптар жасалды. Жол өте нәзік болғандықтан, жаңа көшірмесі даладағы қайта қазба жұмыстарын бағыттау үшін пайдаланылды. Фиона Маршалл сияқты мамандар тобы жолдың жартысын қайта қазып, оның жағдайын бағалады, бетін тұрақтандырды, өлі тамырларды жойып, синтетикалық геотекстиль материалдарымен қайта көмді. Бұл жол бетіне ауа өткізуге мүмкіндік береді және тамыр өсуінен қорғайды. Жолды көтеріп, жабық алаңға көшіру туралы ұсыныстар жасалды, бірақ бұл жобаның шығыны күтілетін пайдадан артық деп есептеледі: бұл үшін көп зерттеулер, үлкен қаржы және жоғалу немесе зақымдану қаупі бар. Осылайша, жерлеу – ең тиімді сақтау әдісі болып табылады.