Кіріспе

6 ғасырдағы Рим үстемдігіндегі Британиядағы шайқас

Бадон шайқасы, сондай-ақ Монс Бадоникус шайқасы деп те аталады, 5 ғасырдың соңы немесе 6 ғасырдың басында Рим үстемдігіндегі Британияда британдар мен англосакстар арасында болған деп есептеледі. Бұл британиялықтардың маңызды жеңісі болып саналды, ол англосаксон мемлекеттерінің батысқа қарай кеңеюіне уақытша тоқтатты. Шаайқасқа қатысты ең ерте мәліметтерді британ дін қызметкері Гилдас қалдырған. Ол, ең алдымен, кейіннен аңызға айналған Артур патша ретінде танылатын адамның қатысуымен белгілі; Артурдың тарихи тұлға болғанына келіспесе де, оның есімі алғаш рет 9 ғасырдағы "Historia Brittonum" еңбегінде кездеседі, онда ол бритондық патшалармен бірге шайқасқа әскери қолбасшы ретінде қатысқандығы айтылады, бірақ ол өзі патша ретінде сипатталмайды. Көлденең көздердің шектеулі санына байланысты, шайқастың күні, орны және шайқасқа қатысты егжей-тегжейлі мәліметтер туралы нақты мәлімет жоқ. Дегенмен, көптеген ғалымдар осы шайқастың болғанына келіседі. Алайда, Гилдас оны нағыз шайқас деп атамайды, оның орнына қоршау деп сипаттайды. Саксондар британиялықтарды қоршап алған ба, әлде британиялықтар саксондарды қоршап алған ба – әлі де белгісіз.

Гилдас

Бадон шайқасы туралы ең алғашқы айтылым Гилдастың "De Excidio et Conquestu Britanniae" (Британияның құлауы мен жаулануы туралы) еңбегінде кездеседі, ол 6-шы ғасырдың басында немесе ортасында жазылған. Онда англосаксондықтардың "қызыл және қатыгез тілдерін батыс мұхитына малып алғандары" делінген. Гилдас Амвросийдің бастапқы табысынан кейінгі кезеңді былай сипаттайды: "De Excidio Britanniae" шайқасты "[аралдың] күтпеген жаңаруы" деп сипаттап, патшалардың, ақсүйектердің, дін қызметкерлерінің және қара халықтың "әркімнің өз кәсібіне сәйкес ретпен өмір сүруіне" себеп болды. Содан кейін ұзақ бейбітшілік азаматтық соғыстарға және Маелгван Гвинедттің залымдығына ұласты. Гилдастың өзінің заманына ең жақын дерек көзі болса да, Артурды атамағаны кем дегенде 12-шы ғасырдағы Гилдастың өмірбаянында байқалды, онда Гилдастың Артурды жоғары бағалағаны, бірақ Артур киелі адамның інісі Хуэйл маб Кауды өлтіргеннен кейін оны толығымен жойғаны айтылады. Заманауи жазушылар бұл шайқастың мәліметтері соншалықты жақсы бірілген болуы мүмкін, Гилдас өз оқырмандарының оларға таныс болады деп күткен деген болжамдар жасады.

Бәде

Бұл шайқас алғаш рет 8 ғасырлық Беденің «Англия халқының шіркеу тарихы» (Historia Ecclesiastica Gentis Anglorum) еңбегінде еске алынады. Онда «Баддон тауының қоршауы, сол кезде олар шабуылшыларды көптеп өлтірді» деген оқиға, Англияға алғашқы англосаксон қонысынан кейін 44 жыл өткен соң болған деп сипатталады. Беда бұл қонысты Римде Маркиан мен Валентиан III бірлесіп билеген 449-456 жылдарға дейін, оның кезінде немесе кейін орналастырғандықтан, Баддон шайқасы 493-500 жылдар аралығында болған деп есептеген болуы керек. Содан кейін Беда шайқас туралы әңгімені кейінге шегеріп, көрінеу оған қайта оралмайды. Бірақ Беда кейін Ауксердің әулие Германның саксон және пикттерге қарсы тау аңғарында (дәстүрлі түрде Солтүстік Уэльстегі Флинтширдегі Молд қаласында) жеңісі туралы кеңінен баяндайды, бұл жеңіс бір буынға басқыншылық қаупін тоқтатуға мүмкіндік берген. Алайда, бұл жеңіс қан төгілмей жұзеге асырылғандықтан, ол Баддон шайқасынан басқа оқиға болған деп есептеуге болады. Егер әулие Германның қатысуы рас болса, шайқас шамамен 430 жылы болған болар еді, бірақ Беденің жылнамасы мұндай мәліметтерді көрсетпейді.

Шәкіртақы

Бұл шайқастың нақты күні мен орны туралы ғылымда кең пікірталас жүріп жатыр, бірақ көптеген ғалымдар оның VI ғасырдың басында Англияның оңтүстігінде болғанына келіседі.

Күні

Ғалымдар ұрыстың болу мерзімін 493, 501 және 516 жылдар деп ұсынады. Дэниел Маккарти мен Даиби О Кронининнің пікірінше, Гилдастың 44 жыл мен бір айы қарапайым жылнамаға сілтеме емес, аталған мерзімде британдықтар мен ирланд шіркеуі қолданған 84 жылдық Пасха циклындағы орны. Аталған кестелер 438 жылдың қаңтарынан басталады, демек, олардың түзетілген шайқас күні 482 жылдың ақпанына сай келеді. Эндрю Бриз 2020 жылы жарық көрген кітабында Бадон шайқасы немесе "Брейдон, Уилтшир" 493 жылы өткенін дәлелдейді, Гилдас 536 жылы, 535-536 жылдардағы қалыпты емес ауа райының ортасында "Де Эксидио" еңбегін жазғанын болжайды, себебі ол "бірқатар қалың тұман мен қара түнді" атап көрсеткен, бірақ 537 жылғы ашаршылықты еске алған жоқ. Бриз Бадон шайқасы "( ) Оңтүстік Британияда болған, 493 жылы өткен және Артурмен ешқандай қатысы жоқ" деген қорытындыға келді.

Орналасқан жері

Академиктер ешқашан келісімге келмегенмен, Бадон тауының орналасқан жері дәстүрлі түрде Баттың төңірегіндегі төбелерде, әсіресе Батемптон Даун қаласында көрсетілген. Тим және Аннет Беркитт Уэльс жылнамаларымен қатар археологиялық және топонимикалық деректерге сүйене отырып, Чартерхаустағы римдік кендерінен солтүстік-шығысқа қарай 20 шақырымдай жерде орналасқан Кэр-Бэдденді (Аквае-Сулис; қазіргі Бат, Сомерсет) ұсынады. Сьюзан Хирст, Джеффри Эш және Майкл Вуд Уилтширдегі Бадбери (Ескі ағылшын тілінде: Baddan byrig) төбесіндегі Лиддингтон қамалының орнын жақтады. Бұл орын Темза өзенін Авон және Северн өзендерімен байланыстыратын Риджвей жолына бақылау жасауға мүмкіндік береді. Дорсеттегі Бадбери сақиналары да шайқас болған орын деп саналады. Дэвид Купер бұл ең мүмкін болатын орын екендігімен келіседі және бүгінгі күнге дейін қолжетімді шайқастың ең толық талдауын ұсынды. Эндрю Бриз Бадонның этимологиялық тұрғыдан ағылшын тілінде емес, бритт тілінде болуы керек деп санайды (осылайша, атауы толығымен германдық болғандықтан Батты қарастырудан шығарады), ал Гильдас берген топоним (Бадониси Монтис) – Уэльс пен Корнуоллдағы белгілі кельт жер аттарына сүйене отырып, Брадониси Монтис жазылуының қатесі болуы мүмкін дейді. Бриз шайқас орны ретінде Уилтширдегі Брейдонның жанындағы Рингсбери лагерін ұсынады.

Мүмкін саксондық қолбасшы

Кейбір авторлар Сассекстік Элла осы шайқаста саксондық әскерге жетекшілік еткен болуы мүмкін деп болжайды. Басқалары мұндай пікірді тікелей қабылдамайды. "Historia regum Britanniae" еңбегінің 9-шы кітабында Монмутский Джеффри сол дәуірде Бат қаласы түбінде шайқасқан саксондық соғыс басшысы ретінде белгілі бір Челдрик есімді адамды айтады, сондықтан басқа ғалымдар (есімдерінің ұқсастығына байланысты) Уэссекстік Сердик шайқаста саксондық көшбасшы болған деседі.

Екінші Бадон

"Камбрий жылнамаларының" А мәтінінде былай делінген: "Саксондар арасында Пасха мерекесінің алғашқы тойлануы. Бадон шайқасының екіншісі. Морган қайтыс болды". Филимор осы оқиғаның 665 жылға дейін болғанын көрсетеді.

Романтикалық бейнелеу

XIII ғасырдағы Вулгата циклы, француз прозалық романсы Артур жырларын қайта баяндайды, Бадон шайқасын Кларенс шайқасымен (айтылу варианттары: Кларенс, Кларенш, Кларенше, Кларенс) алмастырды. Бірінші шайқас раундында британдық патшалардың одағы сакстармен (немесе кейінгі нұсқаларында сарациндермен, оның ішінде Томас Малоридікімен) жеңіледі. Екінші кезеңде Артур шайқасқа қосылып, жау әскерлерін талқандайды және басқыншыларды теңізге қуады.

Жергілікті аңыздар

Кәсіби зерттеулерден басқа, Уэльс пен Англияның әртүрлі аймақтарындағы халықтар шайқас осы жерде болды деген дәстүрді сақтап келеді. Оларға (Бадбери рингтері мен Батемптон Даунынан өзге) Оңтүстік Уэльстегі Мейстег қаласының жанындағы Mynydd Baedan тауы және Уилтширдегі Боуден төбесі кіреді.

Қазіргі суреттер

Патша Артур Дөңгелек үстелдің рыцарьларын Хан батыр комикс сериясының 1430 (5 шілде 1964) және одан кейінгі эпизодтарында Хенгист бастаған сакстарға қарсы шайқасқа бастап барады. Бұл шайқас 1975 жылы түсірілген «Монти Пайтон және қасиетті Грааль» комедиялық фильмінде сер Робиннің көптеген күмәнді ерліктерінің бірі ретінде айтылады, онда ол «Бадон тауы шайқасында жеке өзін молап алған» делінеді. Бұл шайқас 1997 жылы Бернард Корнуэллдің «Эскалибур: Артур туралы роман» кітабында, кітаптың екінші бөлімі «Минидд Баддон» атпен ерекше орын алады. Кітапта Ланселот бастаған кельт сатқындарымен көмектескен Англ және саксон патшалары Эелл мен Сердик әскерлері, әртүрлі британдық және ирландтық патшалықтардың әлсіз одағымен эпикалық шайқаста жеңіледі. Автор шайқас туралы ортағасырлық әртүрлі деректерді біріктіреді, мысалы, англосаксондық қоршаумен басталған төбедегі шайқас (мұнда бастапқыда Гвиневра шайқасқан, ол зерек стратегияшы және жігерлендіруші тұлға ретінде бейнеленген) және Артурдың айқыш белгісі бар қалқандарымен (христиан патшасы Теудрик оның да шайқасқа қосылуы үшін талап еткен нәрсе) ортағасырлық көздердегіден гөрі негізделген және шынайы суреттеуді жасау үшін. 2004 жылғы «Артур патша» фильмі Адриан қабырғасы бойындағы шайқаспен аяқталады, онда Артурдың негізінен римдік-британдық әскерлері саксон патшалары Сердик пен Синрикті жеңіп, Артурға ауыр шығын келтіреді.