Мальдон шайқасы: Англо-саксон және викингтер арасындағы соғыс
Battle of Maldon
Малдон шайқасы (991 ж.): Англияда викингтерге қарсы болған шайқас. Эрл Бырхтнот басқарған ағылшындар жеңіліске ұшырады. Төлем (Danegeld) туралы да мәлімет!
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Малдон шайқасы, Эссекс, Ұлыбритания
шайқас
Battle near Maldon, Essex CE
the battle
Малдон шайқасы 991 жылдың 11 тамызында Англияның Эссекс графтығында, Блэкуотер өзенінің жанында, Этельредтің билігі кезінде болды. Эрл Бертнот және оның тегндары ағылшындарды викингтердің басқындылығына қарсы жетектеді. Шайқас англосаксондықтардың жеңілісімен аяқталды. Шайқастан кейін Кентербери архиепископы Сигерик және оңтүстік-батыс провинцияларының әкімдері Этельред патшаға қарулы күресті жалғастырудың орнына викингтерден құтылу үшін ақы төлеуге кеңес берді. Нәтижесінде 10,000 рим фунты (3,300 кг) күміс Danegeld төленді (2022 жылғы бағамен шамамен £1.8 миллион). Шайқастың егжей-тегжейлі сипаттамасы, жауынгерлерге жатқызылған көптеген сөздермен және басқа да мәліметтермен толыққан, көне ағылшын поэмасында – "Малдон шайқасы" деп аталатын туындыда келтірілген. 1991 жылғы мыңжылдық тойына арналған және шайқастың бір бөлігін бейнелейтін заманауи кестелеуді Малдон қаласындағы Maeldune орталығында көруге болады. Англосаксондық жылнаманың бір қолжазбасында викингтер әскерін 2000-4000 сарбазбен басқарған Олаф, мүмкін норвегиялық Олаф Триггвасон екені айтылады. 12 ғасырдағы Ели кітабында (Liber Eliensis), Ели монастырының монахтары жазғандай, Бертноттың қол астында аз ғана сарбаз болған: "Ол өзінің аз санды әскерінен сескенбеді, жаудың көптігінен де қорқып үлгірген жоқ". Барлық дереккөздер осындай сандық айырмашылықты көрсетпейді.
The Battle of Maldon took place on 11 August 991 AD near Maldon beside the River Blackwater in Essex, England, during the reign of Æthelred the Unready. Earl Byrhtnoth and his thegns led the English against a Viking invasion. The battle ended in an Anglo Saxon defeat. After the battle Archbishop Sigeric of Canterbury and the aldermen of the south western provinces advised King Æthelred to buy off the Vikings rather than continue the armed struggle. The result was a payment of Danegeld of 10,000 Roman pounds (3,300 kg) of silver (approx £1.8M at 2022 prices). An account of the battle, embellished with many speeches attributed to the warriors and with other details, is related in an Old English poem which is usually named The Battle of Maldon. A modern embroidery created for the millennium celebration in 1991 and, in part, depicting the battle, can be seen at the Maeldune Centre in Maldon. One manuscript of the Anglo Saxon Chronicle states that a certain Olaf, possibly the Norwegian Olaf Tryggvason, led the Viking forces, these estimated to have been between 2,000 and 4,000 fighting men. A source from the 12th century Liber Eliensis, written by the monks at Ely, suggests that Byrhtnoth had only a few men to command: "he was neither shaken by the small number of his men, nor fearful of the multitude of the enemy". Not all sources indicate such a disparity in numbers.
"Мальдон шайқасы" поэмасы
"Мальдон шайқасы" – ежелгі ағылшын поэзиясының 325 жолдық фрагментіне дәстүрлі түрде берілген атау. Тіл білімі зерттеулері поэманың бастапқыда ауызша таратылғанын, содан кейін шығыс саксон диалектісіндегі жоғалған қолжазбада, ал қазір батыс саксон түрінде сақталғанын болжайды. Бұл, мүмкін, 11-шы ғасырдың соңында Ворчестер монастырында қызмет еткен жазушының фрагменті болуы мүмкін. Бұл ертеректе өте маңызды қолжазбаға, Ассердің "Альфред патшаның өміріне" қосылған, бұл оның сақталуына көмектескен. Қолжазба, қазір бөлек, 1731 жылы Эшбернхам үйіндегі Котон кітапханасының өртінде жанып кеткен. Жинақтың сақтаушысы Джон Элфинстон (немесе оның көмекшісі Дэвид Кэсли) 1724 жылы поэманың 325 жолын көшіріп алған, бірақ қолжазбаның алдыңғы және артқы беттері жоғалып кеткен (әрқайсысы шамамен 50 жол): бұрынғы каталогта ол fragmentum capite et calce mutilatum ("басы мен өкшесінде қираған") деп сипатталған. Нәтижесінде, поэманың мақсаты және жазылған уақыты туралы маңызды ақпарат жоғалып кеткен. Шайқас кезінде ағылшын корольдік саясаты викингтердің шабуылдарына жауап беруде екіге бөлінді. Кейбіреулер викингтерден жер мен байлық алып, оларды құтқарып қалуды ұсынды, ал басқалары соңғы адамға дейін күресуді жақтады. Поэма Бёрхноттың соңғы көзқарасын білдіреді, сондықтан оның патриотизм туралы қозғаушы сөздері. Викингтер Қарасуға (сол кезде Панта деп аталатын) жүзіп келді, ал Бёрхнот өз жасағын шақырды. Поэманың басында ол өз адамдарына қару ұстап тұруға бұйрық береді. Оның әскерлері, жеке үй қарауылдарын қоспағанда, жергілікті шаруалар мен ауыл тұрғындарынан құралған Эссекс Фырд милициясы болды. Ол оларға: "Атты жолдан шығарып, алға қадам басыңдар!" - деп бұйырды. Олар жылқыда келді, бірақ жаяу шайқасты. Викингтер өзендегі кішкентай аралға дейін жүзіп барды. Су тасығанда өзен осы аралдан жағалауға дейін құрлық көпірін қалдырады; сипаттама сол кездегі Норти аралы тас жолымен сәйкес келген сияқты. Бұл шайқас орнын Малдоннан оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 2 мильдей жерде орналастырады. Олаф саксондарға: "Егер маған алтын мен қару-жарақ төлесеңіз, кетемін", - деп уәде берді. Бёрхнот: "Найза ұштарымен және қылыштармен төлейміз", - деп жауап берді. Су тасығанда Олафтың әскері кішкентай көпір арқылы шабуылға кірісті. Үш ағылшын жауынгері, Вульфстан, Эльфхер және Маккус көпірді бұғаттап, алға қарай ұмтылған викингтерге қарсы ұрыс жасады (72–83 жолдар). Викингтердің қолбасшысы Бёрхноттың әскерін жағалауға ресми шайқасқа жіберуін сұрады. Бёрхнот, өзінің ofermōde (89b жолы) үшін, жау күштерінің материкке өтуіне жол берді. Соғыс басталды, бірақ Годрик есімді ағылшын жігіті Бёрхноттың атына мініп қашып кетті. Годриктің ағалары Годвин мен Годвиг оған еріп жүрді. Содан кейін көптеген ағылшындар жылқыны танып, оның аттысы Бёрхнот қашып бара жатыр деп ойлап қашып кетті. Жарақатқа қорлау үшін, Годрикке Бёрхнот жиі жылқы бергені айтылады, бұл, әсіресе сол кезеңде, Годрикті қорқыныш пен сатқын ретінде белгілеген болар еді, бұл өлімнен де жаман деп сипатталуы мүмкін. Викингтер көптеген адамнан айырылып, Бёрхнотты өлтірген соң саксондарды жеңді. Шайқастан кейін Бёрхноттың денесі табылды, оның басы жоқ, бірақ алтын мұқабалы қылышы әлі де оның денесінде болды. "Офермод" сөзінің мағынасы туралы пікірталас бар. Бұл сөздің сөзбе-сөз мағынасы "жүректілік" немесе "тымырлылық" дегенді білдірсе де, ол "мақтаныш" немесе "батылдықтың шектен шығуы" дегенді білдіруі мүмкін (даниялық overmod немесе неміс Übermut-ті салыстырыңыз, бұл "мақтаныш" және "бедеулік" дегенді білдіреді). Бір дәлел - поэма Бёрхноттың іс-әрекеттерін мақтау үшін және басқаларды ерлікке итермелеу үшін жазылған, ал Бёрхноттың әрекеті ерлік әдебиетінің ұзақ дәстүрінде мақтанышпен тұр. Тағы бір көзқарас, әсіресе Дж. Р. Р. Толкиннің пікірінше, поэма - бұл қорқынышты жоғалту туралы жоқтау және монастырь авторы жеңілістің себебін қолбасшының мақтанышпен жасаған күнәсі деп көрсетеді, бұл көзқарас офермодтың Шайтанның мақтанышын сипаттауға арналған барлық басқа дәлелденген жағдайларда қолданылатынымен расталады. Малдондағы Сент-Мария шіркеуінде Бёрхноттың өлім алдындағы дұғасын бейнелейтін ескерткіш терезе бар. Көптеген ғалымдар поэма нақты оқиғалар мен адамдарға негізделгенімен, тарихи есептен гөрі, өз отанын қорғап, майданда соғысып, өмірін құрбан еткен ер адамдардың естелігін сақтау және көтеру құралы ретінде жасалды деп санайды, әсіресе ұрыстың ағылшын қолбасшысы Бёрхнот жағдайында. Ол (Бёрхнот) ағылшын-саксон әлемінде жоғары бағаланатын көптеген қасиеттерді бейнелейтін сияқты, және көптеген ғалымдар оны Бейоулф кейіпкерімен жиі салыстырады. Викингтердің басып кірушілері мен қарақшыларының мақсаты әртүрлі болды. Ағылшын-саксон күштерімен қақтығысқан күштер қарақшылық жасады, немесе (ежелгі норвеж тілінде) "í víking", ол тонау үшін жиналды, жерді жайлау үшін емес. Сондықтан, егер Бёрхноттың күштері викингтерді тас жолды қорғау арқылы немесе оларға төлеу арқылы тоқтатып қойған болса, Олаф өзен бойымен жоғарырақ немесе жағалау бойымен жүзіп, басқа жерде қарақшылық жасаған болар еді. Әскері мен қаруы бар адам ретінде, Бёрхнот басқаларды қорғау үшін викингтерді жағалауға жіберуге мәжбүр болған болуы мүмкін. Сондықтан, поэма Этельредтің сарайындағы "монастырь партиясының" жұмысын көрсетеді, ол барлық норвеж шабуылдарына жауап ретінде төлемнен гөрі әскери жауапты жақтады.
"The Battle of Maldon" is the name conventionally given to a surviving 325 line fragment of Old English poetry. Linguistic study has led to the conjecture that initially the complete poem was transmitted orally, then in a lost manuscript in the East Saxon dialect and now survives as a fragment in the West Saxon form, possibly that of a scribe active at the Monastery of Worcester late in the 11th century. It is fortuitous that this was attached at an early date to a very notable manuscript, Asser's Life of King Alfred, which undoubtedly assisted in its survival. The manuscript, by now detached, was burned in the Cotton library fire at Ashburnham House in 1731. The keeper of the collection, John Elphinstone (or his assistant, David Casley), had transcribed the 325 lines of the poem in 1724, but the front and back pages were already missing from the manuscript (possibly around 50 lines each): an earlier catalogue described it as fragmentum capite et calce mutilatum ('mutilated at head and heel'). As a result, vital clues about the purpose of the poem and perhaps its date have been lost. At the time of battle, English royal policy of responding to Viking incursions was split. Some favoured paying off the Viking invaders with land and wealth, while others favoured fighting to the last man. The poem suggests that Byrhtnoth held this latter attitude, hence his moving speeches of patriotism. The Vikings sailed up the Blackwater (then called the Panta), and Byrhtnoth called out his levy. The poem begins with him ordering his men to stand and to hold weapons. His troops, except for personal household guards, were local farmers and villagers of the Essex Fyrd militia. He ordered them to "send steed away and stride forwards": they arrived on horses but fought on foot. The Vikings sailed up to a small island in the river. At low tide, the river leaves a land bridge from this island to the shore; the description seems to have matched the Northey Island causeway at that time. This would place the site of the battle about two miles southeast of Maldon. Olaf addressed the Saxons, promising to sail away if he was paid with gold and armour from the lord. Byrhtnoth replied, "We will pay you with spear tips and sword blades." With the ebb of the tide, Olaf's forces began an assault across the small land bridge. Three Anglo Saxon warriors, Wulfstan, Ælfhere and Maccus blocked the bridge, successfully engaging any Vikings who pressed forward (lines 72–83). The Viking commander requested that Byrhtnoth allow his troops onto the shore for formal battle. Byrhtnoth, for his ofermōde (line 89b), let the enemy force cross to the mainland. Battle was joined, but an Englishman called Godrīc fled riding Byrhtnoth's horse. Godrīc's brothers Godwine and Godwīg followed him. Then many English fled, recognizing the horse and thinking that its rider was Byrhtnoth fleeing. To add insult to injury, it is stated that Godric had often been given horses by Byrhtnoth, a detail that, especially during the time period, would have had Godric marked as a coward and a traitor, something that could have easily been described as worse than death. The Vikings overcame the Saxons after losing many men, killing Byrhtnoth. After the battle Byrhtnoth's body was found with its head missing, but his gold hilted sword was still with his body. There is some discussion about the meaning of "ofermōd". Although literally meaning "over heart" or "having too much heart", it could mean either "pride" or "excess of courage" (compare the Danish overmod or German Übermut, which mean both "hubris" and "recklessness"). One argument is that the poem was written to celebrate Byrhtnoth's actions and goad others into heroic action, and Byrhtnoth's action stands proudly in a long tradition of heroic literature. Another viewpoint, most notably held by J. R. R. Tolkien, is that the poem is an elegy on a terrible loss and that the monastic author pinpoints the cause of the defeat in the commander's sin of pride, a viewpoint bolstered by the fact that ofermōd is, in every other attested instance, used to describe Satan's pride. There is a memorial window, representing Byrhtnoth's dying prayer, in St Mary's church at Maldon. It is believed by many scholars that the poem, while based upon actual events and people, was created to be less of a historical account and more of a means of enshrining and lifting up the memories of the men who fought and lost their lives on the battlefield protecting their homeland, especially in the case of the English commander of the battle, Byrhtnoth. He (Byrhtnoth) seems to embody many of the virtues that are uplifted in the Anglo Saxon world, and is compared often by many scholars to the character Beowulf. Norse invaders and Norse raiders differed in purpose. The forces engaged by the Anglo Saxon were raiding, or (in Old Norse) "í víking", to gather loot, rather than to occupy land for settlement. Therefore, if Byrhtnoth's forces had kept the Vikings off by guarding the causeway or by paying them off, Olaf would likely have sailed farther up the river or along the coast, and raided elsewhere. As a man with troops and weapons, it might be that Byrhtnoth had to allow the Vikings ashore to protect others. The poem may, therefore, represent the work of what has been termed the "monastic party" in Ethelred's court, which advocated a military response, rather than tribute, to all Norse attacks.
Басқа дереккөздер
Эссекс елінің аалдоры Бёрхноттың өлімі туралы «Англосаксон хроникасының» төрт нұсқасында жазылған. Оның Cotton Tiberius қолжазбасында (В нұсқасы) 991 жылға сәйкес келетін жазба бар:
The death of Byrhtnoth, an ealdorman of Essex, was recorded in four versions of the Anglo Saxon Chronicle. Its Cotton Tiberius manuscript (Version B) says for the year 991:
Рамзиде шайқасқа жуық уақытта жазылған Освальдтың өмірі Бёрхнотты ұлы діни жауынгер ретінде көрсетеді, Киелі кітаптағы пайғамбарлық дәуірдің тұлғаларына сілтемелер жасалған. 1170 жылы Liber Eliensis оқиғаны қайта баяндап, толықтырды, соғысты екі шайқасқа айналдырды, екіншісі екі аптаға созылып, үлкен қарсылыққа ұшырады. Бұл мәтіндер жергілікті батырға табынушылықтың белгілі бір дәрежеде қалыптасқанын көрсетеді.
The Life of Oswald, written in Ramsey around the same time as the battle, portrays Byrhtnoth as a great religious warrior, with references to Biblical prophetic era figures. In 1170, the Liber Eliensis retold and embroidered the story and made the battle two fights, with the second being a fortnight long against overwhelming odds. These texts show, to some degree, the growth of a local hero cultus.
Хронологиясы
Аңглосаксон хроникасының Винчестер (немесе Паркер) нұсқасы (A нұсқасы) шайқас туралы ең толық мәліметтерді ұсынады, бірақ оны 993 жылға жатқызады. Хрониканың басқа барлық нұсқалары оны 991 жылға орналастырғандықтан, мұның көшіру қатесі болуы мүмкін, немесе шайқастың маңыздылығы анықталғаннан кейін қосылған болуы ықтимал. Бертноттың өлімі туралы үш монастырь күнтізбесіндегі жазбалар қалыптасқан нақты күнді көрсетеді: Эли, Винчестер және Рамзи. Эли күнтізбесінде 10 тамыз көрсетілген, ал Винчестер мен Рамзиде 11 тамыз деп белгіленген. Дегенмен, Бертноттың Элимен тығыз байланысы 10 тамыздың дұрыс күні болуы мүмкін екенін көрсетеді.
The Winchester (or Parker) version of the Anglo Saxon Chronicle (Version A), has the most detailed account of the battle, but places it under the heading for the year 993. As all the other versions of the Chronicle place it in 991, this is believed to be either a transcription error, or because the battle was inserted later when its importance had become apparent. The widely accepted precise date is taken from notices for the death of Byrhtnoth in three abbey calendars; those of Ely, Winchester and Ramsey. The date in the Ely calendar is 10 August, whereas Winchester and Ramsey give 11 August. However, Byrhtnoth's close connections with Ely imply that 10 August is more likely to be the accurate date.
Топография
Англосаксондық жылнамалардан Мэлдонның (Эссекс) шайқас орны екені анық көрінеді, себебі ол Ипсвичке жақын орналасқан және Бёрхтнот Эссекс эалдорманы болған. Нақтырақ мәліметтер «Мэлдон шайқасы» повесінен алынған, онда викингтердің материктен тасқын су арқылы бөлінген аралға қалай орналасқаны және төмен су кезінде «көпір» немесе «өткел» арқылы кешіп өтуге болатыны сипатталған. Поэмада викингтер мен саксондардың су арқылы шақырып, судың тартылуын күтіп келіссөздер жүргізгені айтылған. Норти аралы осы сипаттамаға сәйкес келеді. 1973 жылы жасалған зерттеу Норти аралы мен материк арасындағы каналдың қазіргі 220 метрге (240 ярд) қарағанда 110 метр (120 ярд) шамасында болғанын көрсетті. Бүгінгі тас жол Х ғасырда қазіргі түрінде болмаған болуы мүмкін, бірақ бір түрлі өту жолы болғаны әбден мүмкін. Басқа да орындар ұсынылған, мысалы, Осеа аралы, оған тас жолмен жетуге болады, бірақ ол материктен тым алыс. Малдоннан бір шақырым ішке қарай салынған көпір де ұсынылған, бірақ сол жерде өзен тасқынға ұшырамайды.
It is clear from the Anglo Saxon Chronicles that Maldon in Essex is the site of the battle, because of its proximity to Ipswich and because Byrhtnoth was an Ealdorman of Essex. More precise details come from The Battle of Maldon narrative, which describes how the Vikings established themselves on an island, separated from the mainland by a tidal inlet which could be crossed by a "bridge" or "ford" at low tide. The poem describes how the Vikings and Saxons negotiated by calling across the water while waiting for the tide to go out. Northey Island seems to fit this description. An investigation in 1973 suggested that the channel between Northey Island and the mainland would have been about 120 yards (110 metres) rather than 240 yards (220 metres) today. The causeway which crosses the channel today may not have existed in its present form in the 10th century, but there was certainly some form of crossing present. Other sites have been suggested, one being Osea Island which can be reached by a causeway, but is too far from the mainland to shout across. A bridge a mile inland from Maldon, now called Heybridge, has also been suggested, but the river is not tidal at that point.
Қолжазбалар
Котон кітапханасында "Мальдон шайқасы" мәтіні Ото А xii-де сақталған. Эльфинстоунның түсірмесі Бодлей кітапханасында, MS Rawlinson B. 203-тің 7–12 беттерінде кездеседі.
In the Cotton library, the "Battle of Maldon" text had been in Otho A xii. The Elphinstone transcription is in the Bodleian Library, where it is pp. 7–12 of MS Rawlinson B. 203.