Кіріспе

Ең қарапайым және ең мүмкін болатын түсіндірмені іздейтін қорытынды жасау.

Абдуктивті ойлау (сондай-ақ, ұсыну, абдуктивті қорытынды деп те аталады) – бақылаулар жиынтығынан ең қарапайым және ең мүмкін болатын қорытындыны іздейтін логикалық қорытындылау түрі. Оны америкалық философ және логик Чарльз Сандерс Пирс 19 ғасырдың екінші жартысынан бастап қалыптастырып, дамытқан. Абдуктивті ойлау, дедуктивті ойлаудан өзгеше, сенімді қорытынды береді, бірақ оны нақтылай бермейді. Абдуктивті қорытындылар "ең қолжетімді" немесе "ең мүмкін" сияқты сөздермен білдірілетін белгісіздік пен күмәнді жоймайды. Индуктивті ойлау көптеген жағдайларға қолданылатын жалпы қорытындыларға келеді, ал абдуктивті қорытындылар қарастырылып отырған нақты бақылаулармен ғана шектеледі. 1990 жылдары, есептеу қуаты артып, құқық, компьютер ғылымы және жасанды интеллект салаларындағы зерттеулер ұсыну мәселесіне деген қызығушылықты қайта жақтандырды. Диагностикалық сарапшы жүйелер жиі ұсынуды қолданады.

Төлемнің шегерімдері

Дедуктивті ойлау, тек қана формальды логикалық салдары бар жағдайларда қорытынды шығаруға мүмкіндік береді. Басқаша айтқанда, дедукция қабылданған болжамдардың салдарларын шығарады. Егер болжамдар дұрыс болса, жарамды дедукция қорытындының да дұрыс екендігіне кепілдік береді. Мысалы, егер "Викилерді кез келген адам өңдей алады" және "Википедия – вики" болса, онда "Википедияны кез келген адам өңдей алады" деген қорытындыға келеміз.

Индукция

Индуктивті ойлау – білімнің жиынтығынан белгілі бір жалпы принципті шығару процесі болып табылады, онда нәтиже міндетті түрде туындамайды, бірақ оны қабылдауға жеткілікті негіз береді, бірақ кепілдік бермейді. Мысалы, егер филдердің 95 пайызы сұр болса және Луиза – фил болса, Луизаның сұр екенін қорытынды жасауға болады. Дегенмен, бұл міндетті түрде дұрыс емес: 5 пайызында бұл қорытынды қате болады. Алайда, статистикалық деректерден туындаған қорытынды оны индуктивті деп санау үшін жеткіліксіз. Мысалы, егер адамға дейін көрген барлық аққулар ақ болса, олар барлық аққулар ақ болуы мүмкін деген гипотезаны ұсына алады. Олардың бұл тұжырымға сенуіне жақсы себептері бар, себебі бұл олардың байқауларына ең оңтайлы түсіндірме, бірақ қорытындының дұрыстығына кепілдік жоқ. (Шындығында, кейбір аққулар қара болып шығады.) Бірақ, абдукция және ең жақсы түсіндірмеге жасалған қорытынды терминдерінің барлық қолданылуы бірдей емес.

Қарулы топты ұрлау

Гипотезалардың көрінетін әсерлерін есептейтін функцияны кері қайтаруға негізделген абдукцияның басқаша формализациясы бар. Формальды түрде, бізге гипотезалар жиыны және манифестациялар жиыны беріледі; олар домендік біліммен байланысты, бұл домендік білім гипотезалар жиынын аргумент ретінде қабылдап, оған сәйкес манифестациялар жиынын нәтиже ретінде береді. Басқаша айтқанда, гипотезалардың кез келген ішкі жиыны үшін олардың әсерлері белгілі. Абдукция манифестацияларды қамтитын гипотезалар жиынын табу арқылы жүзеге асырылады. Көбінесе гипотезалардың әсерлері тәуелсіз деп есептеледі, яғни, кез келген жағдайда, егер бұл шарт орындалса, абдукцияны жиынтықты жабудың бір түрі ретінде қарастыруға болады.

Абдуктивті валидациялау

Абдуктивті валидация – берілген гипотезаны абдуктивті ойлау арқылы растау процесі. Бұл әдіс, қадамдық жуықтау арқылы ойлау деп те аталуы мүмкін. Осы принцип бойынша, түсіндірме, белгілі деректер жиынтығының ең жақсы мүмкін түсіндірмесі болса ғана жарамды. Ең жақсы түсіндірме көбінесе қарапайымдық және көркемдік тұрғысынан анықталады (Оккамның қырқасына қараңыз). Абдуктивті растау ғылымда гипотеза құрудың кең таралған тәжірибесі болып табылады; сонымен қатар, Пирс бұл – ойлаудың кең таралған құрамы екенін айтады:

Осы сұлу көктемгі таңда тереземнен қарасам, толық гүлдеген азалияны көремін. Жоқ, жоқ! Мен оны солай көремін, бірақ мен көргенімді осылай ғана сипаттай аламын. Бұл – ұсыныс, сөйлем, факт; бірақ мен қабылдайтыным – ұсыныс, сөйлем, факт емес, тек қана бейне, мен оны фактілік мәлімдеме арқылы ішінара түсінікті етемін. Бұл мәлімдеме абстрактілі, бірақ мен көргенім нақты. Мен көргенімді сөйлемде білдіргенде абдукция жасаймын. Шындық мынада: біздің біліміміздің барлық құрылымы – индукция арқылы расталған және жетілдірілген таза гипотезалардың біріккен жиынтығы. Білімде ең кішкентай қадамды да, босқа қарап тұрғаннан кейін, әр қадамда абдукция жасамайынша жасау мүмкін емес. Пирс өзінің максимінде: «Фактілерді осы фактілерден артық ерекше гипотезамен түсіндіруге болмайды; ал әртүрлі гипотезалардың ең аз ерекшесі қабылдануы керек» деген. Фактілерді түсіндіретін мүмкін гипотезаларды алғаннан кейін, абдуктивті валидация – қабылдануға тиіс ең ықтимал гипотезаны анықтау әдісі.

Субъективті логиканы ұрлау

Субъективті логика кіріс аргументтеріне эпистемиялық белгісіздік дәрежелерін қосу арқылы ықтималдық логиканы жалпылайды, яғни талдаушы ықтималдықтардың орнына аргументтерді субъективті пікірлер ретінде білдіре алады. Сондықтан, субъективті логикадағы абдукция жоғарыда сипатталған ықтималдық абдукцияның жалпылануы болып табылады. Субъективті логикалық абдукцияны ықтималдық абдукциямен салыстырғандағы артықшылығы – кіріс аргументтерінің ықтималдықтарына қатысты алеаторлық және эпистемиялық белгісіздікті талдау барысында нақты түрде білдіріп, ескере алу мүмкіндігі. Осылайша, белгісіз аргументтердің болуында абдуктивті талдау жүргізуге болады, бұл шығыс қорытындыларында белгісіздік дәрежесінің пайда болуына әкеледі.

Тарих

Ең қарапайым, оңай тексерілетін шешімді одан күрделі нұсқаларына қарағанда артық көру идеясы өте ерте заманнан келеді. Осыған орай, Джордж Поля проблеманы шешу туралы еңбегінде келесі латын нақылды келтіреді: simplex sigillum veri (қарапайымдық – шындықтың мөрі).

Аргументтердің табиғи жіктелуі (1867)

1867 жылы Пирстің "Аргументтердің табиғи жіктелуі туралы" еңбегі, 1878 жылғы "Дедукция, индукция және гипотеза" сияқты, кеңінен оқылды (Стефан Стиглердің статистика тарихына арналған кітаптарына қараңыз), оның абдукция туралы түсінігіне кейінірек енгізген өзгерістерінен өзгеше. Бүгінде абдукция көбінесе кейіптерден индукция жасау және түсіндірілмеген жағдайларды қамту үшін белгілі бір ережені кеңейту ретінде түсініледі. Шерлок Холмс Артур Конан Дойлдің әңгімелерінде осы ойлау әдісін қолданды, бірақ Холмс оны "дедуктивті ойлау" деп атады.

Minute Logic (1902) және одан кейінгі

1902 жылы Пирс бұрынғыдай негізді деп санамайтынын, силлогистикалық формалар мен кеңейту және түсінік туралы ілімді (яғни терминдер арқылы сілтеме жасалған объектілер мен белгілерді) жазды. 1903 жылы ол абдукцияның келесі формасын ұсынды: 1903 жылы Пирс прагматизмді "абдукцияның логикасы" деп атады және прагматикалық максима абдукцияның жалпы түрі үшін қажетті және жеткілікті логикалық ереже береді деді. Ол абдукцияны (немесе ретродукцияны) жүргізу экономикалық қарастырулармен басқарылатынын, әсіресе зерттеу экономикасымен байланысты екенін айтты. Ол экономиканы нормативтік ғылым ретінде қарастырды, оның талдамалық бөлігі логикалық методологияның (яғни зерттеу теориясының) құрамына кіруі мүмкін.

Дәлелдерді сынға алу

Пірс сыншыл деңгейде абдуктивті аргументтердің формаларын қарастырды (жоғарыда талданғандай) және гипотезаның ықтималдығы үшін, мүмкін және табиғи нәрселерге қатысты түсіндіруді үнемдеуі керек деген қорытындыға келді. 1908 жылы Пірс осы ықтималдықты егжей-тегжейлі сипаттады. Пірс үшін ықтималдық байқалатын жиіліктерге немесе ықтималдыққа, немесе шындыққа жақындыққа, тіпті сынауға да байланысты емес – бұл гипотетикалық қорытындыны қорытынды ретінде сынау мәселесі емес, керісінше, гипотезаның зерттеу процесімен байланысы туралы мәселе. "Ең жақсы түсіндірмеге қорытынды жасау" (Пірс қолданбаған, бірақ гипотетикалық қорытындыға жиі қолданылатын) фразасы әрқашан ең қарапайым және табиғи гипотезаларды (мысалы, ең аз болжамдарға негіделгендерін) білдірмейді. Дегенмен, "ең жақсы" сөзінің басқа мағыналарында, мысалы, "сынақтарға ең жақсы төтеп беру" сияқты, қайсысы ең жақсы түсіндірме екенін білу қиын, өйткені оны әлі сынап көрмегенбіз. Дегенмен, Пірс үшін абдуктивті қорытындының "жақсы" екендігі оның аргумент ретінде қалыптасуымен аяқталмайды (индукция мен дедукциядан өзгеше), оның орнына оның әдістемелік рөліне және болашағына (мысалы, сынау мүмкіндігіне) байланысты болады, зерттеуді ілгерілетуде.

Өте күшті

Пирс абдуктивті ойлаудың "зерттеудегі экономика" қажеттілігімен – дедуктивті және индуктивті тексеру процестерінен бұрын болжамдардың күтілетін нәтижелігімен байланысты екенін көрсетті. Осы ретте ол ұсынған маңызды түсінік – "уберти", яғни ойлаудың күтілетін құнарлылығы және прагматикалық құндылығы. Бұл түсінік бос энергия принципімен байланысты қолдау табуда.

Гилберт Харман (1965)

Гилберт Харман – Принстон университетінің философия профессоры. Харманның 1965 жылғы «ең жақсы түсіндірмеге жүйелі қорытынды шығару» (inference to the best explanation) туралы еңбегі, байқалатын құбылыстарды ең жақсы түсіндіруге қажетті нәрсенің болуын болжау арқылы, зор ықпалға ие болды.

Стивен Джей Гулд (1995)

Стивен Джей Гулд Омфалос гипотезасына жауап бере отырып, ғылым саласына тек қана бұрыс екені дәлелденетін гипотезалар ғана жататынын және осы гипотезалар ғана нақты фактілерді түсіндіруге лайық екенін айтты. "Омфалостың қандай кемшілігі бар? Тек соғысы (әлде парадоксалды түрде): оның дұрыс немесе бұрыс екенін анықтаудың қандай да бір жолын табуға біз шамамыз келмейді. Омфалос – бұл толығымен тексеруге келмейтін идеяның классикалық мысалы, себебі қазбалар мен қабаттар ойдан шығарылған өткеннің [прохроникалық] белгілері ме, әлде ұзақ тарихтың нәтижесі ме, әлемнің барлық күрделі егжей-тегжейі бірдей болып көрінеді. Ғылым – нақты білімнің жинағы емес, гипотезаларды тексеру және жоққа шығару процесі. Оның шегінде дұрыс емес екені дәлелденетін талаптар ғана қарастырылады. Бірақ, принцип бойынша тексеруге келмейтін теориялар ғылымның құрамына кірмейді. Сондықтан біз Омфалосты дұрыс емес деп емес, пайдасыз деп қабылдаймыз."

Жасанды интеллект

Жасанды интеллектінің қолданыс салалары қателерді анықтау, сенімді түзету және автоматтандырылған жоспарлауды қамтиды. Абадукцияның ең тікелей қолданысы – жүйелердегі ақауларды автоматты түрде табу: егер ақаулар мен олардың салдары арасындағы байланысты көрсететін теория және байқалған салдар жиынтығы болса, абдукцияны қолданып, мәселенің себебі болуы мүмкін ақаулар жиынтығын шығаруға болады.

Автоматтандырылған жоспарлау

Құсып алу автоматтандырылған жоспарлауды модельдеу үшін де қолданылуы мүмкін. Іс-әрекеттердің оқиғаларын олардың салдарымен байланыстыратын логикалық теория берілгенде (мысалы, оқиғалар есебінің формуласы), мақсатты жағдайға жету жоспарын табу мәселесі, соңғы жағдайдың мақсатты жағдай екенін көрсететін әрекеттер жиынтығын құсу мәселесі ретінде модельделуі мүмкін.

Ақпараттық талдау

Ақыл-ойды талдауда, бәсекелес гипотезаларды және Байес желілерін талдауда ғарыштық-ықтималдық абдуктивті ойлау кеңінен қолданылады. Сол сияқты, медициналық диагноз қою және құқықтық ойлау салаларында да осы әдістер қолданылып келеді, бірақ қателіктер жиі кездеседі, әсіресе базалық көрсеткіш қателігі мен прокурордың қателігі салдарынан.

Сенімдерді қайта қарау

Сенімді қайта қарау, жаңа ақпарат ескеріліп сенімдерді бейімдеу процесі, – бұл абдукция қолданылған тағы бір сала. Сенімді қайта қараудың негізгі мәселесі – жаңа ақпараттың бұрынғы сенімдер желісімен қарама-қайшы келу мүмкін екендігі, ал қосылғаннан кейінгі нәтиже қарама-қайшы болмауы керек. Сенімдер желісін жаңарту процесі абдукцияны пайдалану арқылы жүзеге асырылуы мүмкін: егер байқауға түсіндірме табылып, ол интеграцияланса, қарама-қайшылық туындамайды. Гярденфорстың мақаласында сенімді қайта қарау саласының және оның логикалық деректер базасын жаңартумен байланысы туралы қысқаша шолу берілген, сонымен қатар сенімді қайта қарау мен монотонды емес логика арасындағы қатынас зерттеледі. Абдукцияның бұл қолданылуы тікелей емес, себебі басқа логикалық формулаларға логикалық формулаларды қосу қарама-қайшылықты күшейте түседі. Оның орнына, абдукция мүмкін болатын әлемдердің басымдық реті деңгейінде жүзеге асырылады. Басымдық модельдері тұйықталған логиканы немесе пайдалылық модельдерін қолданады.

Ғылым философиясы

Ғылым философиясында дедукция ғылыми реализмді қолдаудың маңызды логикалық әдісі болып келді, ал ғылыми реализмге қатысты көптеген пікірталастар осы дедукцияның дұрыс логикалық әдіс екендігіне байланысты жүргізіледі.

Тарихи лингвистика

Тарихи лингвистикада тілді игеру кезіндегі абдукция тілдің өзгеру процестері, мысалы, қайта талдау және аналогия сияқты құбылыстардың маңызды бөлігі деп есептеледі.

Қолданбалы тіл білімі

Қолданбалы лингвистика зерттеулерінде абдуктивті ойлау, талдау бағытын қалыптастыруда сапалық зерттеудің күтілетін нәтижелерінің ролін ескере отырып, индуктивті ойлауға баламалы түсіндірме ретінде қолданыла бастады. Ол "байлауларға негізделген нақты емес алғышартты пайдалану және оны түсіндіруге бағытталған теорияларды іздеу" деп анықталады (Rose және басқалар, 2020, 258-бет).

Антропология

Антропологияда Альфред Гелл өзінің ықпалды "Өнер және агенттік" кітабында абдукцияны (Экодан кейін) "синтетикалық қорытынды жасаудың бір түрі" деп анықтады, "біз өте қызықты жағдайларды табамыз, олар белгілі бір жалпы ереженің нәтижесі болса түсіндіріледі, содан кейін біз сол болжамды қабылдаймыз". Гелл өнерді зерттеудегі қазіргі "антропологиялық" тәсілдерді эстетикалық құндылыққа тым көп көңіл бөлуі және "әлеуметтік қатынастарды" – атап айтқанда, өнер туындыларының жасалуы, таратылуы және қабылдануының әлеуметтік контексін анықтаумен айналыспауы үшін сынға алады. Абдукция өнерден агенттікке өту механизмі ретінде қолданылады. Яғни, абдукция өнер туындыларының қалай сенсус коммуниске (қоғам мүшелерінің ортақ көзқарастары) әсер ететінін түсіндіре алады. Гелл кітабында "бұл адамдарға бастапқыда қалай 'сөйлейді'?" деген сұрақ қояды. Ол былай деп жауап береді: "Ешбір ақылға қонымды адам өнер, адамдар мен заттар арасындағы қарым-қатынастар сияқты, кем дегенде бір түрлі семиотиканы қамтымайды деп ойламайды". Логикалық негіздегі абдукция бағдарламадағы жеке функциялардың алғы шарттарын анықтау үшін қолданылды, бұл адамды оны анықтау қажеттілігінен босатуға мүмкіндік берді. Бұл бағдарламалық жасақтаманы сынауды қамтамасыз ететін компанияның құрылуына әкелді, ол Facebook-қа сатылды, ал "Infer" бағдарламалық талдау құралы өнеркәсіптік код базаларында мыңдаған қателердің алдын алуға көмектесті. Функциялардың алғы шарттарын анықтаудан басқа, абдукция бағдарламалық циклдар үшін инварианттарды анықтауды автоматтандыру, белгісіз кодтың сипаттамасын анықтау және тіпті бағдарламаларды синтездеу үшін де қолданылды.