Гавайи теңіз түленің сипаттамасы

Кіріспе

Жыртқыш түрлер

Гавайи монахы – қазіргі заманда бар монахтардың екі түрінің бірі; екіншісі – Жерорта теңізі монахы. Үшінші түр – Кариб теңізі монахы – жойылып кеткен. N. schauinslandi – сақтауға тәуелді, жойылып бара жатқан түр. Шамамен 1400 жеке данадан тұратын шағын популяцияға адамдардың енуі, генетикалық әртүрліліктің өте төмен болуы, балық аулау торларына түсіп қалуы, теңіз қоқысы, аурулар және бұрынғыда терісі үшін жүргізілген коммерциялық аң аулау қауіп төндіреді. Жойылып бара жатқан түрлерді сақтау биологиясының көптеген әдістері бар; түрлерді қоныстандыру, тұтқындыққа алу, мекендеу ортасын тазалау және Гавайи монахы туралы халықты біліммен қамту – қолданылуы мүмкін әдістердің кейбірі.

Этимология

Гавайи тұрғындары оны Ilio holo i ka uaua, яғни "қалың суларда жүретін ит" деп атайды. Оның ғылыми аты 1899 жылы Лейсан аралында бас сүйегін тапқан неміс ғалымы Хьюго Шауинсландтың есімімен аталған. Оның қалыпты аты басындағы қысқа түктерінен келген, олар монахқа ұқсайды деседі. Бұл Гавайи штатының ресми сүтқоректі жануары.

Сипаттама

Оның сұр түстес терісі, ақ құрсағы және нәзік дене бітімі оны туысы – порттық теңіз түленінен (Phoca vitulina) ерекшелендіреді. Аң аулап, жемейтін кезде ол әдетте Гавай аралдарының солтүстік-батысындағы құмды жағажайларда және жанартаулық тастарда күнге жатады. Гавай монах түлені Phocidae тұқымдасына жатады, олардың сыртқы құлақтары жоқ және артқы қанаттарын дене астына бұра алмайды. Гавай монах түленінің басы салыстырмалы түрде кішкентай, жалпақ, үлкен қара көздері, сегіз жұп тісі, мұрынының үстінде саңылауы және мұрынның екі жағында вибриссалары бар қысқа мұрыны бар. Ересек аталықтарының салмағы және ұзындығы 7 фут (2 м) болса, ересек аналықтарының орташа салмағы және ұзындығы 2 метрге жетеді. Монах түленің балалары туғанда орташа салмағы және ұзындығы болады. Олар шамамен алты апта бойы ана сүтімен қоректенеді, осы кезеңде едәуір өседі, содан кейін емшектен айырғанда салмағы дейін жетеді, ал анасы дейін салмақтан жоғалтады.

Монах түлендері, піл түлендері сияқты, жыл сайынғы ауыр күлімдеу кезінде жүні мен терісінің сыртқы қабатын қысып тастайды. Күлімдеудің ең белсенді кезеңінде, Гавай монах түлені үшін шамамен 10 күн бойы, түлен жағажайда қалады. Жүні, әдетте, жонында қара сұр, ал құрсағында ашық күміс түсті болады, жыл бойы ауа райының әсеріне байланысты түсі біртіндеп өзгереді. Күн сәулесі мен теңіз суы қара сұр түсті қоңырға, ал ашық күміс түсті сары қоңырға айналдырады, ал су ішінде ұзақ уақыт өткізу теріде балдыр өсуіне ықпал етеді, көптеген түлендерге жасыл түс береді. Монах түленің жас терісі күміс сұр түсті болады, ол балалар емшектен айырған кезде күлімдеу арқылы пайда болады. Гавай монах түлендерінің көптегені акула шабуылынан немесе балық аулау құралдарына ілігіп қалудан қалған жараларды алып жүреді. Ең көп өмір сүру ұзақтығы 25-30 жылды құрайды.

Эволюция және көші-қон

Монах тұмсықтары – фосидалар отбасының мүшелері. 1977 жылы Репеннинг пен Рей жасаған әсерлі зерттемеде, олардың белгілі бір арнайы емес ерекшеліктеріне сүйене отырып, бұл түрлердің ең алғашқы тірі тұмсықтар екендігі ұсынылды. Дегенмен, бұл идея кейіннен толығымен ескірді. Халықты хабардар ету және тұмсықтарды сақтау мақсатында Ұлттық мұхиттық және атмосфералық басқару басқармасының (NOAA) Балық шаруашылығы қызметі, Гавай аралдарының миллиондаған жылдар бойы осы тұмсықтарға мекен болғанын және олардың осы жерге жататындығын көрсету үшін тарихи уақыт жобасын жасады. Дәлелдер 4-11 миллион жыл бұрын (млн жыл) Солтүстік және Оңтүстік Америка арасындағы ашық су жолы арқылы, Орталық Америка теңіз жолы деп аталатын жерге монах тұмсықтарының көшіп келгенін көрсетеді. Панама мойыны бұл теңіз жолын шамамен 3 миллион жыл бұрын жапты. Берта мен Сумич осы түрдің Гавай аралдарына қалай келгенін сұрайды, өйткені оның ең жақын туыстары әлемнің екінші жағында, Солтүстік Атлантика және Жерорта теңізінде орналасқан. Бұл түр Тынық мұхитында немесе Атлантикада пайда болған болуы мүмкін, бірақ қай жағдайда болса да, Гавайиге алғашқы полинезиялықтардан әлдеқайда бұрын келді.

Тіршілік ету ортасы

Гавайилік монах теңізтіктерінің көп бөлігі Солтүстік-Батыс Гавай аралдарында табылса, кішкентай және өсіп келе жатқан популяциясы Гавай аралдарының маңында өмір сүреді. Гавайилік монах теңізтіктері құм, коралл және жанартау тастарында көбейеді және демалады; олардың арасында шағылыстар көбінесе құмды жағажайларда болады.

Жыртқыш жануарлар

Тайгер акулалары, үлкен ақ акулалар және Галапагос акулалары Гавайи монах-төкесінің негізгі жоратындары болып табылады.

Көбею

Гавайи монах тың құрбылары маусым мен тамыз айлары аралығында көбейтін кезеңде суда жұптасады.

Сәбилерге күтім жасау

Жағалауда туған балапандар шамамен алты апта бойы анасының сүтімен қоректенеді. Анасы қоректендіру кезеңінде тамақтанбайды және балапанынан кетпейді. Осы мерзімнен кейін анасы балапанына өзінен өзге қамқорлық жасамайды, оны жағада қалдырып, балапаны туылғаннан бері алғаш рет азық іздеу үшін теңізге қайта оралады. Оның туысы – Жерорта теңізінің монах тұмсығы (M. monachus) одан да сирек кездеседі, ал одан да жақын туысы – Кариб теңізінің монах тұмсығы (N. tropicalis) 1950 жылдары соңғы рет байқалған, ол 2008 жылдың маусым айында жойылып кеткен деп ресми түрде жарияланды. 2010 жылы олардың саны 1100 жеке тұлғаға жетеді деп есептелді. 2016 жылы жасалған келесі бағалау, кіші популяциялардың толыққанды зерттеуін қамтыды және шамамен 1400 жеке тұлғаны құрады. 2016 жылғы деректер бойынша 300-ге жуық тұлға бар еді. 2011 жылдың 4 наурызында Моана қонақ үйінің жанында Вайкики жағажайында тағы бір монах тұмсығы жағаға шықты. 2023 жылдың шілдесінде Пунналу'у қара құмды жағажайында тағы бір монах тұмсығы пайда болды. 2012 жылдың 11 желтоқсанында таңертең тағы бір ересек монах тұмсығы Капиолани паркіндегі Вайкикидегі толқынқырғыштың жанында демалу үшін жағаға келді, алдымен Аквариум жағынан жартас бойымен батысқа қарай жүзіп бара жатқаны байқалды. 2017 жылдың 29 маусымында Капиолани паркінің алдындағы Каимана жағажайында "Роки" деп белгілі #RH58 монах тұмсығы балапанына өмір сыйлады. Каимана жағажайының танымал және көп адам баруына қарамастан, Роки бірнеше жылдан бері осы жағажайға жиі келіп демалып жүреді. 2006 жылы негізгі аралдарда он екі балапан туды, 2007 жылы – он үш, ал 2008 жылы – он сегіз балапанға дейін көтерілді. 2008 жылғы деректер бойынша негізгі аралдарда 43 балапан саналып тіркелді. Гавайи монах тұмсығы 1976 жылдың 23 қарашасында құрып кету қаупі төнген түрлердің тізіміне ресми түрде енгізілді және қазірде Құрып кету қаупі бар түрлер туралы заң мен Теңіз сүтқоректілерін қорғау туралы заңмен қорғалады. Гавайи монах тұмсығын өлтіру, ұстап алу немесе мазалау заңсыз. Осы қорғау шараларына қарамастан, Гавайидің нәзік жағалауларындағы (және жалпы әлемдегі) адамның әрекеті әлі де көптеген стресс факторларын тудыруда.

Қауіптер

Гавайи монах тұмсығына қауіп төндіретін табиғи факторларға жас тұмсықтардың аз тірі қалу деңгейі, қоршаған ортаның өзгеруіне байланысты мекендеу ортасының/жемістің азаюы, еркектердің агрессиясының күшеюі және одан туындаған жыныс арақатынасының бұрмалануы жатады. Антропогендік немесе адамның әсеріне аң ауру (1800-ші және 1900-шы жылдары) және оның салдарынан пайда болған шағын гендік қоры, адамның үнемі бұзылығатүсіруі, теңіз қоқысына ілігіп қалу және балық шаруашылығымен байланысты әрекеттесулер жатады. Тұмсықты мазақтау салдарынан нысанаға алынған ағза жарақаттанады, бұл сепсиске ұшырау мүмкіндігін арттырады, ал инфекция арқылы құрбан өледі. Кейбір тұмсықтардың мәйіттерін зерттеу кезінде асқазан жараларының паразитарлық инфекциядан туындағаны анықталды. Гавайи монах тұмсығының популяциясына қауіп төндіретін жұқпалы ауруларға дез вирусы, Батыс Нил вирусы, Leptospira spp. және Toxoplasma gondii жатады. Протозойларға байланысты өлім-жітім, әсіресе токсоплазмозға байланысты, жойылып бара жатқан Гавайи монах тұмсығының және басқа да Гавайи теңіз жануарларының қалпына келуіне үлкен қауіп келтіреді.

Антропогендік әсерлер

XIX ғасырда көптеген мөрлерді кит аулаушылар мен мөр аулаушылар ет, май және тері үшін өлтірді. АҚШ әскери күштері оларды Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Лейсан аралы мен Мидуэйді басып алғанда аулады. 2001 жылдан бері токсоплазмоз кем дегенде он бір мөрдің өліміне себеп болды. Адамдар әкелген басқа патогендер, соның ішінде лептоспироз, монах мөрлеріне жұқты. NOAA мөрлер күнге күйінбеу үшін немесе бала туып, бағатын кезде қорғауға еріктілер желісін құрды. NOAA теңіз сүтқоректілері орталығымен бірлесіп, мөрлердің популяциясы мен денсаулығына қатысты маңызды зерттеулерді қаржыландырады. NOAA-дан Гавайи монах мөрін сақтауға көмектесу үшін бірнеше бағдарламалар мен желілер құрылды. PIRO сияқты қоғамдық бағдарламалар Гавайи монах мөрі үшін қоғамдық стандарттарды жақсартуға көмектесті. Бағдарлама сондай-ақ, мөрлерді сақтау үшін күресте көбірек адамды тарту үшін аралдағы жергілікті гавайиліктермен байланыс орнатады. Теңіз сүтқоректілеріне жауап беру желісі (MMRN) NOAA және құрлықтағы және теңіздегі жануарлармен айналысатын бірнеше басқа мемлекеттік мекемелермен серіктес. Гавайи монах мөрін қалпына келтіру жоспары, Гавайи монах мөрін және оның мекендеу ортасын сақтауды ынталандыру үшін қоғамдық хабарлау және білім беруді маңызды шара ретінде анықтайды. Міндет – мүмкін, тиімді және ұзақ уақыт өткенге дейін және табиғи жағдайлар ғалымдарға әсерін байқауға мүмкіндік бергенше, органикалық өнімділікті (өсу әлеуетін ескере отырып) жеңілдетудің жолын анықтау. Аналық мөрлер жаз айларында қалады және шамамен үш-жеті айлық болғанда кетеді. 1984 жылы French Frigate Shoals-та тағы бір жоба басталды. Ол өте нашар салмақтағы аналық мөрлерді жинап, оларды қорғауға алып, тамақтандырды. Мөрлер Куре атоллына қайта орналастырылып, бір жасар болғанда босатылды. Осы және басқа да популяция өсуін шектейтін факторларды анықтау және жою үздіксіз күрестің бір бөлігі болып табылады және Гавайи монах мөрін сақтау және қалпына келтіру жұмысының басты мақсаты болып табылады.

Қоршаған ортаға әсер ету туралы мәлімдеме жобасы

2011 жылы Ұлттық теңіз балық шаруашылығы қызметі монах тұмсығының қорғалуын күшейтуге бағытталған, көп дау тудырған бағдарламалық экологиялық әсерді бағалау туралы жобалық мәлімдеме жариялады. Жоспарға мыналар кіреді:
Қашықтан басқару камералары және ұшқышсыз, қашықтан басқарылатын ұшақтар сияқты технологияларды пайдалана отырып, кеңейтілген зерттеулер. Вакцинацияны зерттеу және вакцинация бағдарламалары. Жастардың тірі қалуын арттыруға бағытталған гельминттерге қарсы бағдарлама. Солтүстік-батыс Гавай аралдарына қоныстандыру. Солтүстік-батыс Гавай аралдарындағы тамақтандыру бекеттерінде диеталық қосымшалар. Басты аралдарда адамдармен және балық аулау құралдарымен немесе жағымсыз байланысты азайтуға арналған құралдар. Агрессивті монах тұмсығының мінез-құлқын химиялық түрде өзгерту.