Кіріспе

Француз революциясы – Франция тарихында 1789-1799 жылдар аралығында болған кезең. Республикашылдар Бурбон монархиясын құлатты, ал Рим-католик шіркеуі күштеп радикалды қайта құруға ұшырады. Бұл мақала бір жылдан сәл ұзақ мерзімді, атап айтқанда 1790 жылдың 14 шілдесінде, Бастилияны шабуылдаудың бірінші жылдығынан басталып, 1791 жылдың 1 қазанында Заң шығару жиналысы құрылғанға дейінгі кезеңді қамтиды. Бұл мақала Франциядағы феодализмнің жойылғандығының жалғасы болып табылады, ол революцияның феодализмді жоюдан бастап, дін қызметкерлерінің азаматтық конституциясына дейінгі кезеңін қамтиды. Осы мақалаға жүгініп, оның тарихи контексті мен арқафонын қараңыз.

Бастилияның жылдығы

Ұлттық құрылтай 1790 жылғы 14 шілдеде Марс алаңында тойлауға шақырды. Осы патриоттық мерекенің бастауы ретінде, 20 маусымда құрылтай, ақсүйектердің халықтан шыққан өкілдерінің ықпалымен, барлық атақтарды, темірқаптарды, киім-кешектерді және рыцарлық ордендерді жойды, осылайша ескі тәртіптің символдық атрибуттарын жойды. Бұл консервативті ақсүйектерді одан да ырақыландырып, эмигранттар қатарын көбейтті. 14-сі күні Таллеран мисса өткізді; қатысушылар "ұлтқа, заңға және корольге адал болады" деп ант берді; король мен корольдік отбасы бірнеше күнге созылған тойға белсенді қатысты.

Құрылтай жиналысы жалғасуда

Жалпы штаттардың мүшелері бастапқыда бір жылға сайланған болатын. Теннис корты анты бойынша коммуналар (Үшінші сословие өкілдері) Франция конституциясын қабылдағанға дейін үздіксіз отырысқа міндеттенді, бірақ бұл мақсат бір жылдың ішінде әлі орындалмады. Оңшылдар, мысалы, аббат Жан Сифрен Мори, үш сословиенің әрқайсысы бойынша жаңа сайлау өткізуді ұсынды, өйткені өткен жылғы оқиғалар кем дегенде алғашқы екі сословиенің консервативті өкілдерін көбірек жігерлендіретініне үміттенеді. Исаак Ле Шапэльер бұл жағдайды "бостандық пен конституцияның құлауын қалайтындардың үміті" деп сипаттады. Мори сайлаудан қашуға тырысуды "халықтың өкілдерінің құқықтарын шектеуге бағытталған" деп атады. Бірақ Мирабо жеңіске жетіп, Ассамблеяның мәртебесі түбірінен өзгергенін және конституция аяқталғанша жаңа сайлаулар болмайтынын мәлімдеді: "Халықтың депутаттары қанша уақыттан бері ұлттық конвенция болып табылады? Мен жауап беремін, сол күні, өздерінің мәжіліс үйінің есігі солдаттармен қоршалғанда, олар жинала алатын жерге барып, ұлттың құқықтарын сатпауға немесе тастап кетпеуге ант берді. Біз қолданған қандай да бір билік болсын, біздің күш-жігеріміз бен еңбегіміз оларды заңды етті."

Интригалар

1790 жылдың соңында бірнеше шағын контрреволюциялық көтерілістер болды және армияның барлығын немесе бір бөлігін революцияға қарсы қайыруға әрекеттер жасалды. Бәрі де сәтсіз аяқталды. Мигнеттің сөздерімен айтқанда, сарай "әр түрлі революцияға қарсы жобаларды қолдады, бірақ ешқайсысын мойындамады", сонымен бірге, егер конституцияны болдырмау мүмкін болмаса, конституция бойынша жағдайды жақсарту үшін Мирабомен келіссөздер жүргізді. Осы кезде патша отбасы Лафайеттің және оның Ұлттық гвардиясының көмегімен Туильри сарайында тұрып жатқан еді. Бұл гвардияшылар оларды халықтың кейбір наразылықтарынан қорғады, сондай-ақ роялистердің оларды Парижден құпия шығаруға жасаған бірнеше әрекеттерін тоқтатты.

Әскеридегі алауыздық

Әскер ішінде үлкен дау-жанжалдар болды: 1790 жылдың тамызында Нансиде үш полк – Шатовиу полкі, Мастер де Камп полкі және Корольдің жеке полкі өз командирлеріне қарсы бүлік көтерді. Генерал Буйе бүлікті сәтті басып таңдырды, бұл оның контрреволюциялық көзқарастары туралы (негізді) репутациясын нығайтты. Жаңа әскери кодекс бойынша, лауазымға көтерілу тегі емес, еңбек өтілі мен қабілетіне байланысты болатын. Бұл, әдетте дұрыс саясаттың бір кемшілігі ретінде, көптеген офицерлер, енді өрлеуге мүмкіндік жоқ екенін түсініп, армияны, тіпті елді тастап кетіп, жаңа, демократиялық үкіметке қарсы халықаралық дипломатиялық және тіпті әскери қарсылық тудыруға тырысты. Ал басқалары (Буйе сияқты) әскерде қалды, бірақ жаңа үкіметке адалдық серт бергенде шындықтан аутты және іштен контрреволюциялық қауіпке айналды.

Клубтардың өрлеуі

Осы кезеңде француз саясатында саяси "клубтардың" маңызы артты. Олардың ішіндегі ең бастысы – Якобиндер клубы. Ассамблея Версальде отырғанда, заң жобаларын ұсынған Бретань депутаттарының аты-жөні белгісіз тобы болды. Парижге көшкеннен кейін, топ атау алды және құрамын кеңейтті: бірінші кезекте Ассамблеяның бірдей ойлы мүшелеріне, содан кейін Париждегі және кейін бүкіл Франция бойынша халыққа ашылды. 1911 жылғы «Британ энциклопедиясына» сәйкес, 1790 жылдың 10 тамызына дейін бір жүз елу екі филиалдық клуб тіркелді. Якобиндердің Террор кезеңіндегі кейінгі даңқына қарамастан, 1790 жылдың жазы мен күзінде олар әлі де халықтық немесе ұлттық партияның бағытында болды. Якобиндер кең ауқымды халықтық ұйымға айналғанда, оның негізін қалаушыларының кейбіреуі оны тастап, 1789 клубын құрды. Бұл клубтың маңызды мүшелеріне аббат Сиес, Шаплье, Лафайет және Ла Рошфуко кірді. Мирабо Якобиндер клубында да, 1789 клубында да белсенділік танытты. Корольшілдер алдымен аз ғана өмір сүрген Club des Impartiaux клубын, содан кейін Club Monarchique клубын құрды. Олар халықтың құрметін жеңіп алу үшін нан таратуға тырысты, бірақ наразылықтар мен тіпті тәртіпсіздіктердің жиі нысаны болды және 1791 жылдың қаңтарында Париж қалалық билігі тарапынан жабылды.

Конституция бойынша жұмыс жалғасуда

Осы интригалар арасында Ассамблея конституцияны әзірлеу жұмыстарын жалғастырды. Жаңа сот ұйымы барлық қызметтерді уақытша және тәжден тәуелсіз етіп белгіледі. Заң шығарушылар монархияны қоспағанда, мұрагерлік лауазымдарды жойды. Қылмыстық істер бойынша қазылар алқасымен сот отырыстары басталды. Патшаның соғыс жариялау құқығы болды, бірақ соғыс жариялау туралы шешімді заң шығарушы орган қабылдады. 1790 жылдың 31 қазанында Ассамблея ішкі саудадағы барлық кедергілерді жойды. Осы күнге дейін Франция бойынша тасымалданған тауарлар түрлі кедендік посттардан өтуге мәжбүр болды, олар көбінесе Франция тәжіне қосылған территориялармен сәйкес келетін. Осы күннен бастап Франция кедендік кедергілер тұрғысынан біртұтас аймаққа айналды. 1791 жылдың 2 наурызындағы Д’Аллард заңы гильдиялар мен шеберханаларды таратып, кез келген адамға лицензия сатып алу арқылы кәсіппен айналысуға мүмкіндік берді. 1791 жылдың 14 маусымындағы Ле Шапье заңы жұмысшылар ұйымдарын тыйымдап, ереуілдерге шектеу қойды: өркендеген кәсіпқойлар, саудагерлер және өнеркәсіп иелері аристократияның билігін өздерінің мүддесі үшін, емес жұмысшыларының мүддесі үшін құлатты.

Мирабоның өлімі

Мирабо 1791 жылғы 2 сәуірде қайтыс болды. Мигнеттің сөздерімен айтқанда, "Оның билік пен танымалдылығына тең келген ешкім болған жоқ". Тарихшылар оның өлімі фракциялықтардың күшеюіне және революционерлер арасындағы келісімнің ыдырауына себеп болды ма, әлде бұл оқиғалармен бір уақытта болды ма деп дауласады, бірақ сол келісімнің бұзылуы адамның өлімідей анық. Мирабоның өліміне дейін Ассамблея эмигранттарға қарсы заңнаманы алғаш рет қарастырды. Ақсүйектер Франциядан кету арқылы мемлекетке қарсы қастандық жасағандықтан, кейбір депутаттар Франциядан кеткендердің барлығын "азаматтық өлімге" кесіп тастауды ұсынды. Бұл пікірталас мемлекеттің қауіпсіздігі мен жеке тұлғаның елден кету еркіндігін қарама-қарсы қойды. Мирабо бұл шараға қарсы шықты және оны "Дракон кодексіне енгізуге лайық" деп сипаттады. Бірақ жыл аяғына дейін жаңа француз Заң шығару Ассамблеясы осы "қатаң" шараны қабылдады.

Варенске қашу

Бірнеше уақыт бойы революционерлер патша отбасының Парижден қашуға тырысатынынан қорқып жүрді. 1791 жылы Пасхада Луи Тюильриден Сен-Клаудқа (Saint Cloud) кетіп, ант бермейтін діни қызметкердің қызметін алу үшін, олар оны жолға шығармады. Эмигранттар революциялық Францияның тиімді әскери қорғаныс құралдары жоқ деп сендіріп, Австрия, Швейцария, Сардиния және Испания өкілдері Мантуяда кездесіп, 1791 жылдың 20 мамырында Францияға қарсы соғыс ашу туралы құпия келісімге келді, бұл шара Луи патша атынан жасалатын болып есептелді. Бірақ, бұл жоспар патшаға жеткенде, ол осы қауіпті көмекті қабылдамай, генерал Буйеге сүйенді, ол эмиграцияны да, Ассамблеяны да айыптады, сондай-ақ Монмедидегі лагерінде оған баспана мен қолдау уәде етті. 1791 жылдың 20 маусымы күні түнде патша отбасы Тюильриден қашып кетті. Оларды атпен Шалон қаласына, одан Монмедиге қарай бара жатқан жолға алып кетті. Таңертең олардың жоғалып кеткені анықталды. Ашулы халыққа қарамастан, Ассамблея жағдайды тез арада бақылауға алып, атқару билігін қолға алды және әскерлерден патшаға емес, Ассамблеяға адал болуға ант қабылдады. Шамадан тыс сенімді патша өзін көрсетуге асығыс болды, оны танып, 21-ші күні кешке Варенн қаласында тұтқындады және күзетпен Парижге қайтарды. Ассамблеяның өкілдері – Петион, Латур Маубур және Барнаве Эперне қаласында патша отбасымен кездесіп, олармен бірге оралды. Осы кезден бастап Барнаве патша отбасының кеңесшісі мен қолдаушысы болды. Олар Парижге келгенде, халық үнсіздік сақтады. Ассамблея патшаны уақытша қызметтен шеттетіп, оны және королева Мария Антуанеттаны күзетпен ұстады.

Республикашылдық және Марс алаңындағы қырғын

Осы кезден бастап, осы патшаның күштеп тақтан бас тартуы ғана емес, сонымен қатар республика құру мүмкіндігі саяси талқылауға енді. Бұл жағдайды болдырмау үшін келісімге келді, бірақ бұл келісім Луи XVI-ны тек қана бейнелі тұлға қалдырды: оған конституцияға ант беруге мәжбүр етілді және егер ол анттан бас тартса немесе ұлтқа қарсы соғыс үшін әскер басқарса, немесе оның атынан соғыс бастауға рұқсат берсе, ол де-факто тақтан түскен болып есептеледі. Егер ол де-факто биліктен бас тартса, ол қарапайым азамат болып, қудалаудан қорғалмайтын болады. Жак Пьер Бриссо Ассамблеяның құзыреттілігін жоққа шығарып, ұлттың егемендігіне сүйенді, Луи XVI-ның ұлттың алдында қашқаннан бері тақтан түскенін мәлімдеді және егер монархия жалғаса берсе, ол басқа монархтың билігінде болуы керек деп талап етті. 17 шілдеде Марс алаңында елдің құрбандық тағына өтінішке қол қою үшін зор халық жиналды. Ассамблея қалалық биліктен "қоғамдық тыныштықты сақтауды" талап етті. Лафайеттің басшылығымен Ұлттық гвардия бастапқыда көпшілікті қан төкпей таратып жіберді, бірақ көпшілік қайта жиналды, Жорж Дантон мен Камиль Десмулинс отты сөздер айтты. Бұл жолы Лафайет және қала әкімі Жан Сильвен Бейли көпшілікке тарауға бұйрық бергенде, оларға тас лақтырылды. Лафайет өзінің әскерлеріне ауаға оқ атуға бұйрық берді; көпшілік ыңғайсызданбады; Лафайет өзінің әскерлеріне көпшілікке оқ атуға бұйрық берді. Қаза тапқандардың саны туралы мәліметтер әртүрлі, бірақ шамамен елу адам қаза тапқан болуы мүмкін. Бұл мәселе талқыланып келеді, бірақ көптеген адамдар патша осы қырғынға себепкер болды деп санайды. Оның қолжазбасында Лафайетке, егер азаматтар көтеріліс жасаса, оларды тарату туралы нұсқау жазылған. Қырғыннан кейін билік көптеген патриоттық клубтарды, сондай-ақ Жан-Поль Мараттың "L'Ami du Peuple" сияқты радикалды газеттерді жапты. Дантон Англияға қашып кетті; Десмулин мен Марат жасырынып қалды.

Шетелден келетін жаңа қауіп

Леопольд II, Киелі Рим императоры, Фридрих Вильгельм II Пруссия және корольдің інісі Карл Филипп, Артуа графы Дрездендегі Пиллниц сарайында кездесті. 1791 жылғы 27 тамызда олар Людовик XVI-ның мәселесін өздерінің мәселесі деп қарастыратын, оның толық бостандығын және Ассамблеяны таратуды талап ететін, ал оның талаптары орындалмаса, оның құрметі үшін Францияға басып кіруге уәде беретін декларация жариялады. Пиллниц декларациясы, егер болса, Людовикті одан да қауіпке тікелей ұшыратты. Француз халқы шетелдік монархтардың бұйрықтарын қабылдауға дайын болған жоқ, ал күш қолдану туралы қаупі шекараларды әскерилендіруге алып келді. Король Людовик, Ассамблеядағы республиканың орнына конституциялық монархияны жақтағандар оның лауазымын сақтап қалуын қалайтындықтан, қазіргі уақытта құтқарылды.

1791 жылғы Конституция

Варенске қашудан бұрын-ақ, Ассамблея өздерін олардың орнын басатын заң шығарушы органнан, Заң шығарушы Ассамблеядан шығаруға шешім қабылдады. Мирабо бұл шектеуге қарсы болды, ал Адриен Дюпорт есте қаларлық сұрақ қойды: "Барлығы бізді түрлі жаңа қағидалармен мазалап жатқанда, тұрақтылық та үкіметтің қағидасы екені қалай естен кетіп барады?" Бірақ олардың пікірлері басым болмады. Ассамблея енді қабылдаған конституциялық заңдарын бір конституцияға біріктірді – 1791 жылғы Конституцияға. Осы мүмкіндікті үлкен түзетулер жасауға пайдаланбағандары үшін ерекше қайраткерлік танытып, Ассамблея конституцияны жақында қайта орнатылған Людовик XVI-ға ұсынды, ол оны қабылдап, "Мен оны өз елімде сақтауға, барлық шетелдік шабуылдардан қорғауға және қолда бар барлық құралдармен оның орындалуын қамтамасыз етуге міндеттенемін" деп жазды. Патша мен Ассамблея тағы да келісімге келгендей болды. Патшаның хаты жалпы құптауға ие болды. Лафайет патшаның қашуына көмектескендер немесе революцияға қарсы әрекеттер жасағандарға рақымшылық беруді талап етті және оны қамтамасыз етті. Патша Ассамблея алдында сөз сөйледі және жиналғандар мен көрермендердің ыстық ықыласына бөленді. Ассамблеяның жұмысы 1791 жылдың 29 қыркүйегіне бекітілді. Мигне былай деп жазды: "1791 жылғы конституция – сол кездегі ең күшті орта таптың туындысы; өйткені, белгілі болғандай, үстем күш әрқашан институттарды өз иелігіне алады. Бұл конституцияда халық барлық биліктің бастауы болды, бірақ ол ешқайсысын жүзеге асырмады; оған тек алғашқы сайлаулар сеніп тапсырылды, ал судьялары қоғамның білімді топтарынан таңдалған адамдармен сайланды."