Кіріспе
Николай Фёдорович Ватутин (Николай Фёдорович Ватутин; 16 желтоқсан 1901 - 15 сәуір 1944) – Екінші дүниежүзілік соғыста кеңес әскери қолбасшысы, Украина КСР-індегі Қызыл Армияның көптеген операцияларына жауапты болған, Оңтүстік-Батыс майданының және Курск шайқасы кезінде Воронеж майданының командирі. Украинаның оң жағалауын қайта басып алу үшін кеңес әскерлерінің шабуылы кезінде Ватутин 1-ші Украина майданына жетекшілік етті, ол Киевтің батысы мен оңтүстік-батысына жасалған шабуылдарға және қаланың азат етілуіне жауапты болды. 1944 жылдың ақпанында Украина көтерілісшілер армиясының шабуылына ұшырап, қаза тапты.
Nikolai Fyodorovich Vatutin (Николай Фёдорович Ватутин; 16 December 1901 – 15 April 1944) was a Soviet military commander during World War II who was responsible for many Red Army operations in the Ukrainian SSR as the commander of the Southwestern Front, and of the Voronezh Front during the Battle of Kursk. During the Soviet offensive to retake right bank Ukraine, Vatutin led the 1st Ukrainian Front, which was responsible for the Red Army's offensives to the west and the southwest of Kiev and the eventual liberation of the city. He was ambushed and mortally wounded in February 1944 by the Ukrainian Insurgent Army.
Ерте өмір
Ватутин Воронеж губерниясының Валуйский уезіндегі Чепухино ауылында (1968 жылы оның құрметіне Ватутино, Белгород облысы деп аталды) орыс ұлтының шаруа отбасында дүниеге келді.
Соғысқа дейінгі әскери қызмет
1920 жылы Қызыл Армияға қабылданып, анархист Нестор Махноның шаруа партизандарына қарсы күресті. Келесі жылы Ресей Коммунистік партиясының (большевиктер) мүшесі болып тіркеліп, кіші командирлік лауазымдарда адал қызмет етті. 1926 жылдан бастап, келесі он жылды Фрунзе әскери академиясы мен Бас штаб академиясында оқумен қатар қызмет ету арқылы өткізді. 1937-1938 жылдарғы Қызыл Армия командирлерін тазарту науқаны оның мансаптық өсуіне мүмкіндік берді. 1938 жылы комдив шеніне ие болды және маңызды Киев арнайы әскери округінің штаб бастығы болып тағайындалды. Осы кезеңде Ватутин әскери қызметін партиялық жұмыстармен үйлестірді. 1939 жылы Ватутин Германияның Польшаға басып кіруімен бірге Совет Польшасына шабуыл жоспарын жасады. Қызыл Армияның Оңтүстік тобының штаб бастығы қызметін атқарды. 1940 жылы Георгий Жуковтың басшылығымен бұл топ Румыниядан Бессарабияны жаулап алды. Бұл жауынгерлік емес операциялары үшін Иосиф Сталин оны генерал-лейтенант шеніне көтерді және Бас штабтың Операциялық басқармасының бастығы қызметіне тағайындады. Дегенмен Ватутин жаңа қызметіне толыққанды дайын болған жоқ. Ол өте жаңашыл және еңбекқор болғанымен, жауынгерлік тәжірибесі болмады, ал операциялық өнер мен стратегия туралы білімі тым теориялық сипатта болды. Бірақ оның шаруа тегі, жас шағы және партиялық ынтасы оны Совет әскерінде Сталиннің азаматтарының біріне айналдырды. Ватутин, Қызыл Армияның жоғарғы басшылығымен бірге, 1941 жылдың 22 маусымындағы неміс шабуылына армияны дайындауға жеткіліксіз көңіл бөлді. 1941 жылдың 30 маусымында Солтүстік-Батыс майданының штаб бастығы болып тағайындалды, бұл оған өзінің ең жақсы қасиеттерін көрсетуге мүмкіндік берді. Осы қызметте Ватутин жеңіске жеткені үшін өзін мақтауға тырыспады, бірақ талантты қол астындағыларын анықтап, оларды жоғарылатуға ұмтылды. Ол батылдығымен ерекше көзге түсті. Көптеген совет генералдары жеңіліске ұшырап, шаршағандықтан шабуылдық операциялар жүргізуге тартынса, Ватутин шабуылда өркендеді.
Солтүстік шайқастар
Солтүстік-батыс майданы Ленинградты Ерих фон Манштейн басқарған бронетанктік корпустың бастауындағы Солтүстік герман армиялар тобының шабуылынан қорғады. Ватутин Новгород маңындағы совет әскерлеріне қолбасшылық етіп, оларды шабуылға дайындады және ірі неміс күштерін қоршауға тырысты. Ол Манштейнге күтпеген соққы беріп, оны қорғанысқа көштірді және бүкіл Солтүстік герман армиялар тобын совет шабуылын тоқтату үшін күштерін қайта топтастыруға мәжбүр етті. Вермахт Ленинградқа тиімді шабуыл жасау үшін қажетті бағалы жазғы маусымды жоғалтты, ал Қызыл Армия қаланың бекіністерін нығайтуға қосымша уақыт алды. Осылайша, немістер Ленинградты басып алуға жасаған ең үздік әрекеттері сәтсіз аяқталды, бұл соғыстың басындағы немістердің маңызды стратегиялық сәтсіздіктерінің бірі болды. Ватутиннің жедел нәтижелері одан әлдеқайда төмен болды. Ол әскерлерінің мүмкіндіктерін дұрыс бағаламай, тым жоғары мақсаттар қойды, сондай-ақ күштерін үйлестіруде және шайқастың барысын бақылауда кемшіліктер жасады. Одан қоса, ол қиын жергілікті жағдайды ескермеді, бұл неміс қорғанысына көмектесті және оның шабуылын баяулатты. Ватутиннің жоғалғандары көп болды, бір әскерде 60%-ға жуық сарбаз қаза тапты. Бастықтарының нашарлығы Ватутиннің өзінің кемшіліктерін одан да күшейтті. Бұл кемшіліктердің арасындағы ерекше жағдай – 28-ші танк дивизиясының қолбасшысы, белгісіз жас полковник Иван Черняховскийдің шеберлігі болды. Екеуінің ортақ көп нәрсесі болды, ең бастысы – әскери өнерге бейәлгімді көзқарас, және олар жақын дос атанды. 1942 жылдың қаңтар айында, Мәскеу шайқасынан кейін советтік қысқы шабуылы кезінде Ватутиннің әскерлері Демянск маңында екі неміс корпусын қоршап алып, неміс әскерлерін алғашқы ірі қоршауға түсірді. Неміс және совет әскерлерінің саны тең болды. Шайқас барысында Ватутин жаңа тактикалық амалдар мен әрекеттерді қолданды, бірақ немістер дәстүрлі жауап берді. Қызыл Армия неміс қорғанысын толығымен жоя алмады, себебі советтік әуе күштерінің әлсіздігіне байланысты. 1942 жылдың сәуір айында Ватутин неміс шебін бұзып өтті, дәл сол кезде неміс күштерінің көмегі келді. Алайда, соғыстан кейін американдық сарапшылар бұл операцияның нәтижесін тең деп бағалады. Неміс басшылығы аз ғана құтылудан сабақ алып, әуеден жабдықтау арқылы советтік қоршаудан шығуға болатынына сендірді, сондай-ақ көмек көрсету операциясын жүргізуге болатынын түсінді. Бұл ой-пікір Вермахттың Сталинград шайқасындағы апатқа ұшырауына себеп болды, өйткені советтік әуе күштері Люфтваффедің жабдықтауын қиындатуға қабілетті екенін көрсетті.
Воронеж және Сталинград
1942 жылдың мамыр айынан шілде айына дейін Ватутин қысқа мерзімге Қызыл Армия Бас штабының бастығының орынбасары болып қызмет етті, бірақ Германияның Оңтүстік армиялар тобы ірі стратегиялық шабуылға, "Блау" операциясына кіріскенде бұл қызметі аяқталды. Алғашқыда немістердің шабуылы Воронежге бағытталды. Олар Воронеж шайқасында советтік майданның қорғанысын бұзып, содан кейін Совет Одағының Оңтүстік және Оңтүстік-Батыс майдандарына тылдан шабуыл жасауды жоспарлады. 1942 жылдың 1 шілдесінде Сталин Ватутинды Брянск майданына Ставканың толық өкілі ретінде жіберді; бірнеше күннен кейін майдан Воронеж майданы болып қайта аталды және Ватутиннің басқаруына берілді. Шайқас барысында Ватутин 60-шы армияның 18-ші танк корпусының командирі болып тағайындалған Черняховскиймен қайта кездесті. Неміс шабуылы советтік майданның қорғанысын бұзуға жақын болғанда, Черняховскийдің корпусы пойызбен жетіп келді. Ол бригадаларының бірін түсіріп, қалған күштерін күтпей, сол бригаданы неміс әскерлеріне қарсы шабуылға жіберіп, оларды кері шегіндірді. Осыдан кейін Ватутин Сталиннен 60-шы армияның басшылығын Черняховскийге беруді сұрады. Бастапқыда Сталин бұл өтінішке келіспеді, себебі ол осындай жас генералдың далалық армияға басшылық етуіне күмәнданды. Алайда Ватутин Сталинды Черняховскийді жоғарылатуға көндірді, ол тез арада Қызыл Армияның ірі далалық қолбасшыларының біріне айналды. Немістер қаланы басып алғанымен, Ватутин майданының қорғанысын бұзуға жасаған тырабы сәтсіз аяқталды. Немістер алғашқы жоспарларынан бас тартып, күштерін Сталинградқа шоғырландырды. 1942 жылдың 22 қазанында Ватутин жаңадан құрылған Оңтүстік-Батыс майданының басқаруын қабылдады және советтік қарсы шабуылын жоспарлауда және Сталинград шайқасында неміс 6-шы армиясын қоршауға алуда маңызды рөл атқарды. 1942 жылдың желтоқсан айында Сталинградты қоршауды нығайту үшін Ватутиннің күштері "Кіші Сатурн" операциясында 130 000 саяқты 8-ші итальян армиясының үштен екі бөлігін қоршап, жойды. Бұл Манштейннің 6-шы армияға көмектесуге жасаған "Қысқы дауыл" операциясының жеңіліске ұшырауына себеп болды.
Харьков пен Курск
1943 жылдың қаңтар айында Ватутиннің Оңтүстік-Батыс майданы немістерді Шығыс Украинадан ығыстырып шығарды. Оның әрекеттері генерал Филипп Голиковтың Воронеж майданына Харьковты жаулап алуға мүмкіндік берді, бірақ ол әскерлерін тым көп создырып, стратегиялық жағдайдың өзгеруіне жеткілікті назар бөлмеді. 1943 жылдың ақпан айында Манштейн Кавказ майданынан шығарылған күштерді пайдаланып, Ватутиннің жағдайды дұрыс бағаламауынан пайдаланып, Харьковтың оңтүстігінде Ватутинге күтпеген шабуыл жасап, жеңді. Бұл Голиковтың Харьковтағы алдыңғы жасақтарының қоршауға түсуіне және үшінші Харьков шайқасында қаланың қайтадан жаулануына әкеп соқты. Ставка Голиковты қызметінен шеттетуге шешім берді, бірақ Ватутиннің сәтсіздігін маңызды деп санамады. Ватутиннің ерлігі үшін Сталин оған генерал-полковник шынжырғын берді. 1943 жылдың 28 наурызында Ватутин Курск шайқасына дайындалып жатқан Воронеж майданының басшылығын қабылдады. Курск шайқасында ол әскерлерді дәстүрлі эшелонмен орналастырудан бас тартып, жаңа тәсіл қолданды. Бұл оған техникалық жағынан басым немістерге қарсы тиімді қорғаныс ұйымдастыруға және қорғаныстан шабуылға жылдам өтуге мүмкіндік берді. Курск шайқасында Кеңес әскерінің жеңісінен кейін Белгород қайтадан босатылды.
Киев пен Корсун-Черкассы қалтасын қайта алу
Курск шайқасында Кеңес әскерінің жеңісінен кейін Ватутин Киевті қайтарып алуға ұмтылды. Ол күштерін қайта топтоп, Манштейннің күтпеген шабуылына түсірді – танктарды батпақты жерлер арқылы жылдырып, немістерді ең қиын бағыттан ыдыратты. 1943 жылдың 6 қарашасында Киев қайтадан босатылды. Ватутин Киевтегі жеңісін нығайтып, неміс қорғанысына терең еніп, олардың қорғаныс шебін қиратты. Бірақ Ватутин әскерін тым созып алды, ал Манштейн XLVIII танк корпусының резервтік күштерін қарсы шабуылға қолданды. Радомышль шайқасында (1943 жылдың 6-15 қарашасы) және Мелени қапшасы шайқасында (1943 жылдың 16-23 желтоқсаны) Манштейн сәтті қарсы шабуылдар жасап, территорияны қайтарып алып, Қызыл Армияға ауыр шығын келтірді. Қысқы ауа райында бастаманы қайта алып, Ватутиннің майданы мен армия генералы Иван Коневтің 2-ші Украина майданы қаңтар айында Днепр өзеніндегі Корсундық шығыршығын толығымен қоршап алды. Ватутин операцияны Конев пен оның соққылы тобынан екі күн кейін бастады, ал 6-шы танк армиясы жақында ғана құрылған болатын. Дегенмен Ватутин танктарды бірінші эшелоннан соғысқа енгізіп, күтпеген жерден шабуылдап, жағдайды өзіне қаратып алды. Бұл 6-шы танк армиясына неміс қорғанысына терең үңілуге мүмкіндік берді, ал 3 ақпанда Конев майданының алға жылжушы күштерімен байланысып, 56 000 неміс әскерін қоршап алды. 17 ақпанға дейін Ватутин мен Конев әскерлері Корсундық-Черкассы қапшасын жойды, бірақ қоршауда қалған әскерлердің көп бөлігі қашып кетті.
Өлім
1944 жылдың 28 ақпанында Ватутин жаңа операцияға күш жинап, Славутаға (Хмельницкий облысы) бағыт алғанда, Острог ауданының (Ривне облысы) Милятин ауылының жанында, фронт сызығынан шалқап жатқан жерде Украиналық көтеріс армиясының (УПА) жасақтарының шабуылына ұшырады. Жарақаттарынан туған сепсистен кейін алты аптадан соң Киевтегі ауруханада көз жұмды. Ватутиннің бауырлары Афанасий Федорович және Семен Федорович 1944 жылдың ақпан-наурыз айларында қаза тапты. Олардың анасы Вера Ефимовна үш ұлын екі айдың ішінде жерледі. Николай Ватутин Киевте мемлекеттік салтанатпен жерленді, ал оның орнына Георгий Жуков келді. Соғыстан кейін Чекистер Ватутинге жасалған шабуылдың тағы екі нұсқасын тіркеді. Чекистердің бір операциясы барысында 1946 жылдың 15 қаңтарында "Тютиунник" УПА тобының бұрынғы командирі Федор Воробец (Верешчак) ұсталды. Тергеу кезінде ол Николай Ватутинге Деркачтың сотниясы ауданында, Ривне облысының Островск ауданындағы Михалкивци және Сианци ауылдарында Служба Безпеки (ҰҰҰ қауіпсіздік қызметі) бөлімшелері шабуыл жасағанын айтты. Әртүрлі мәліметтер бойынша, операцияға 17-27 жауынгер қатысқан. Ватутиннің өлімі туралы тағы бір нұсқаны 1990 жылдары УПА ардагері Евгений Басюк ("Черноморец") баяндады. Оның сөзіне қарағанда, генералдың күзетшілерімен қақтығысқа Примак ("Троян") басқаратын 30 адамнан тұратын отряд қатысты. Колонна пайда болған кезде УПА сарбаздары Қызыл Армиядан тартып алынған конвойдың арбаларын түсірді, сосын арбалар ешқандай тұзақсыз, спонтанды түрде оқ ашты. Ватутин Киевтегі Мариинский паркінде, Украина Парламентіне жақын жерге жерленді. 1948 жылы оның жерленген орнына оған арналған ескерткіш орнатылды. Бұл ескерткіштің авторы – көрнекті совет мүсіншісі Евгений Вучетич. Киев қалалық мемлекеттік басқармасы Ватутин ескерткішін 2023 жылдың 9 ақпанында бұзды. 2017 жылдың маусым айында Киев қалалық кеңесі қаланың Генерал Ватутин даңғылын Роман Шухевич даңғылы деп атады. Шухевич соғыс кезінде Кеңес әскерлеріне қарсы күресті, алдымен рота командирі және "Нахтигаль" батальонындағы жоғары шенді украин офицері болды, содан кейін 201-ші шуцманшафт батальонында офицер болып қызмет етті, ал кейіннен УПА-ның әскери жетекшілерінің біріне айналды.
Мұра
Оның Қызыл Армияның стратегиялық жоспарлау, операциялық және тактикалық әдістеріне тигізген әсері оның қайтысынан кейін де жалғасты. Салқын соғыс аяқталғаннан кейін, Шығыс майданына қатысты немісшіл талдаулардың азаюы Батыс әскери сарапшыларының арасында Ватутинді Екінші дүниежүзілік соғыстың ең шығармашыл қолбасшыларының бірі деп мойындауына мүмкіндік берді. Курск шайқасында Ватутин Манштейннің қуатты бронетанктік тобын мақсаттарына жетпей тоқтата алды, содан кейін неміс майданын қиратқан қарсы шабуылға көшті. Ватутин тамыз айында Белгородта Манштейнді күтпеген шабуылмен таңқалдырды және желтоқсанда Киевте оны толығымен жеңді. Корсундық операция кезінде Ватутин үлкен икемділікті көрсетті, сәтсіздікке ұшырағанда оны күшейтудің орнына, пайдалы мүмкіндіктерді пайдаланды, нәтижесінде оның бронетанктік бөлімдері екі неміс корпусын қоршап алды. Дегенмен, Ватутин Манштейннің Корсун қапталын бұзуына кедергі келтіре алмады, бірақ бұл шектеулі жетістік Манштейннің соңғы операциялық резервтерін ысырап етті. Егер украин партизандары Корсундан кейін оны қаза қылмағанда, Ватутин Каменец-Подольский операциясында Манштейннің әскерін толық жеңуде маңызды рөл атқарған болар еді. Дегенмен, Ватутин Манштейннің «қозғалыс соғысы» стилінің тұрақты қарсыласқа қарсы тиімсіз екенін және Қызыл Армияда жағдайды өзгерте алатын, тіпті Манштейнді таң қалдыратын маневрлік соғыс жүргізе алатын командирлер бар екенін көрсетті. 2014 жылдың қарашасында Украинаның Ұлттық естелік институты Ватутинді «Украинаның тәуелсіздігіне қарсы күреске, ашаршылық ұйымдастыруға және саяси қуғын-сүргінге қатысқан адамдар» тізіміне енгізді. 2023 жылдың 9 ақпанында Киевтегі Мариинский саябағындағы Ватутиннің қабірінің үстіндегі ескерткіш демонтаждалып, жергілікті Ұшқыштар мұражайына көшірілді. 2023 жылдың 11 қарашасында Украина Министрлер Кабинеті 2023 жылғы заңнамаға сәйкес келу үшін Ватутин қабірінен ескерткіш мәртебесін алып тастады. 2023 жылдың сәуірінде Полтава қалалық кеңесі осы қаладағы Ватутин ескерткішін бұзуға дауыс берді.