Кіріспе

Гипопитуитаризм – мидың түбінде орналасқан гипофиз безінің қалыпты өндіретін сегіз гормонының бірінің немесе бірнешесінің секрециясының төмендеуі. Егер нақты бір гипофиз гормонының секрециясы төмендесе, бұл жағдай селективті гипопитуитаризм деп аталады. Гипофиз гормондарының көпшілігінің немесе барлық гормондарының секрециясы төмендесе, пангипопитуитаризм (пан – «барлық» деген мағынаны білдіреді) термині қолданылады. Гипопитуитаризмнің белгілері мен симптомдары, қай гормондардың жетіспеушілігі бар және аномалияның себебіне байланысты әртүрлі болады. Гипопитуитаризм диагнозы қан талдаулары арқылы қойылады, бірақ себебін анықтау үшін, мысалы гипофиз ісігін табу үшін көбінесе қосымша сканерлеу және зерттеулер қажет. Гипофиз секрециясымен бақыланатын гормондардың көпшілігін таблеткалар немесе инъекциялар арқылы толықтыруға болады. Гипопитуитаризм сирек кездесетін ауру, бірақ бұрын ми травмасы болған адамдарда жиі диагноз қойылмайды. Көп жағдайларда үш немесе одан көп гормон жетіспейді. Ең көп кездесетін мәселе – фолликулға ынталандыратын гормонның (ФСГ) және/немесе лютеинизациялық гормонның (ЛГ) жетіспеушілігі, бұл жыныс гормондарының бұзылуына әкеледі. Өсу гормонының жетіспеушілігі басқа себептерге қарағанда ісігі бар адамдарда жиі кездеседі. Апоплексия, кенеттен бас ауруымен және көру қабілетінің тез нашарлауымен қатар, көз бұлшықтарын басқаратын жақын орналасқан каверноз синус жүйкелерінің қысылуынан туындайтын қос көрумен де байланысты болуы мүмкін. Гипофиздің жетіспеушілігі гипофиз гормонының осы аймақтарға әсер етуінің болмауынан теріде, шашта және тырнақта көптеген өзгерістерге әкеледі.

Асқынулар

Гипофизудің жеткіліксіз қызметімен байланысты бірнеше гормон тапшылықтары екіншілік ауруларға алып келуі мүмкін. Мысалы, өсу гормонының жетіспеушілігі семіздікке, холестериннің жоғарылауына және метаболикалық синдромға байланысты, ал эстрадиолдың жетіспеушілігі сүйек сіңірілуіне (остеопорозға) әкелуі мүмкін. Негізгі гормон тапшылықтарын тиімді емдеу осы тәуекелдерді азайтуға көмектеседі, бірақ көбінесе оларды тікелей емдеу қажет болады. Қалқанша безін стимуляциялайтын гормонның (TSH) жетіспеушілігі гипотиреозға (қалқанша безінде тироксин (T4) және трийодтиронин (T3) өндірілуінің жетіспеушілігіне) алып келеді. Типик белгілері – шаршаңқылық, суыққа төзбеушілік, іш қату, салмақ қосу, шаш түсу, ойлау жылдамдығының төмендеуі, сондай-ақ жүрек соғуының баяулауы және артериялық қысымның төмендеуі. Балаларда гипотиреоз өсудің тежелуіне, ал туа біткен ауыр жағдайларда кретинизм синдромына әкелуі мүмкін. АДГ (антидиуретикалық гормон) жетіспеушілігі АКТГ (адренокортикотропты гормон) жетіспеушілігі болғанда жасырылуы мүмкін, симптомдар тек кортизолмен алмастырылғаннан кейін ғана пайда болады.

Диагностика

Гипофизар жетіспеушілігінің диагнозы қан талдаулары арқылы қойылады. Гормон тапшылығын анықтау үшін қанды екі түрлі тексеруден өткізу қажет: базалық деңгей – қан үлгілері әдетте таңертең, ешқандай стимуляциясыз алынады; және динамикалық тесттер – қан талдаулары стимуляциялық зат енгізілгеннен кейін алынады. ACTH және өсу гормонын өлшеу үшін көбінесе динамикалық тестілеу қажет, ал қалған гормондарды (LH/FSH, пролактин, TSH) әдетте базалық деңгеймен тексеруге болады. АДГ деңгейін тікелей анықтауға жеткілікті тест жоқ, бірақ АДГ тапшылығын жанама жолмен растауға болады; окситоцин деңгейі реттелі өлшенбейді. Егер өсу гормоны жетіспеушілігі күдік тудырса және қалған гипофиз гормондарының барлығы қалыпты болса, растау үшін екі түрлі стимуляциялық тест қажет. Метирапонмен стимуляциялық тестілеудің басқа да мүмкіндігі бар. Басқа нақты себептерге қатысты әдеттегідей ем жүргізіледі. Мысалы, гемохроматозды венесекция арқылы емдеуге болады, яғни белгілі бір көлемде қанды үнемі алып тастау. Соңында, бұл организмдегі темір деңгейін төмендетеді және темір жиналған органдардың жұмысын жақсартады.

Гормондық алмастыру

Көптеген гипофиз гормондарын эффектілі бездердің өнімдерін беру арқылы жанама түрде алмастыруға болады: бүйрек үсті безінің жеткіліксіздігі үшін гидрокортизон (кортизол), гипотиреоз үшін левотироксин, еркектердің гипогонадизмі үшін тестостерон және әйелдердің гипогонадизмі үшін эстрадиол (әдетте, жатырға немесе жағымсыз әсерлерді тежеу үшін прогестогенмен бірге). Өсу гормоны синтетикалық түрінде қол жетімді, бірақ оны парентеральді түрде (инъекция арқылы) енгізу қажет. Антидиуретикалық гормонды десмопрессин (DDAVP) таблеткаларымен немесе мұрынға шашыратылатын спреймен алмастыруға болады. Әдетте, денсаулықты жақсарту және бұзылған нәтижелерді түзету үшін алмастыру терапиясының ең төмен дозасы қолданылады, себебі артық дозалар жағымсыз әсерлерге немесе асқынуларға әкелуі мүмкін. Оңтайлы медициналық ем алатын адамдарда да өмір сапасы айтарлықтай төмендеуі мүмкін. Көптегендер физикалық және психологиялық проблемалар туралы хабарлайды. Көбінесе қолданылатын алмастыру терапиясы организмдегі гормонның табиғи деңгейін толыққанды қайталай алмайды. Бас миына ауыр жарақат алғандардың шамамен төрттен бірінде гипофиз гормондарының тұрақты жетіспеушілігі байқалады. Осы адамдардың көптегісінде гипофиз проблемаларымен байланысты емес, бірақ олардың бұрынғы жағдайларына байланысты болуы мүмкін емес, айқын емес немесе нақты емес белгілер болуы мүмкін. Сондықтан гипопитуитаризмнің көптеген жағдайлары диагноз қойылмай қалуы мүмкін, және егер осы тәуекел тобына жататын адамдар тексерілсе, жылдық аурушалық көрсеткіш 100 000-ға 31-ге дейін жетеді. Гипопитуитаризм туралы алғашқы хабарламаны неміс дәрігері және патологы Моррис Симмондс жасаған. Ол 46 жастағы әйелдің денесін зерттегенде, оның 11 жыл бұрын ауыр қызбаға шалдыққанын, содан кейін аменорея, әлсіздік, қартаю белгілері және анемия пайда болғанын сипаттаған. Гипофиз безі өте кішкентай болған, ал алдыңғы және артқы гипофиздің қалдықтары азырақ болған. Симмондс синдромы атауы, әсіресе кахексия (жалпы денсаулықтың нашарлауы және нашар тамақтану) басым болған жағдайларда сирек қолданылады. Гипопитуитаризмнің классикалық себептерінің көпшілігі 20-шы ғасырда сипатталған; 21-шы ғасырдың басында бұрын бас жарақаттарын алған адамдарда гипопитуитаризмнің қаншалықты кең таралғаны анықталды. Бұл гипофиз гормондарын тікелей өлшеуге мүмкіндік берді, бұрын олардың қандағы төмен концентрациясы салдарынан өлшеу қиын болған. Гипофиздің бейнелеуі, соның ішінде ісіктер мен басқа да құрылымдық себептерді анықтау, 1970-ші жылдардың соңында компьютерлік томография және 1980-ші жылдары магниттік-резонанстық томография енгізілуімен күрт жақсарды.