Түйсік безінің жеткіліксіздігі: себептері, белгілері және диагностикасы
Hypopituitarism
Гипопитуитаризм – мидың астындағы бездің гормондарының жетіспеуі. Селективті және пангіпопитуитаризм түрлері, себептері, диагностикасы мен емделуі туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гипопитуитаризм – мидың түбінде орналасқан гипофиз безінің қалыпты өндіретін сегіз гормонының бірінің немесе бірнешесінің секрециясының төмендеуі. Егер нақты бір гипофиз гормонының секрециясы төмендесе, бұл жағдай селективті гипопитуитаризм деп аталады. Гипофиз гормондарының көпшілігінің немесе барлық гормондарының секрециясы төмендесе, пангипопитуитаризм (пан – «барлық» деген мағынаны білдіреді) термині қолданылады. Гипопитуитаризмнің белгілері мен симптомдары, қай гормондардың жетіспеушілігі бар және аномалияның себебіне байланысты әртүрлі болады. Гипопитуитаризм диагнозы қан талдаулары арқылы қойылады, бірақ себебін анықтау үшін, мысалы гипофиз ісігін табу үшін көбінесе қосымша сканерлеу және зерттеулер қажет. Гипофиз секрециясымен бақыланатын гормондардың көпшілігін таблеткалар немесе инъекциялар арқылы толықтыруға болады. Гипопитуитаризм сирек кездесетін ауру, бірақ бұрын ми травмасы болған адамдарда жиі диагноз қойылмайды. Көп жағдайларда үш немесе одан көп гормон жетіспейді. Ең көп кездесетін мәселе – фолликулға ынталандыратын гормонның (ФСГ) және/немесе лютеинизациялық гормонның (ЛГ) жетіспеушілігі, бұл жыныс гормондарының бұзылуына әкеледі. Өсу гормонының жетіспеушілігі басқа себептерге қарағанда ісігі бар адамдарда жиі кездеседі. Апоплексия, кенеттен бас ауруымен және көру қабілетінің тез нашарлауымен қатар, көз бұлшықтарын басқаратын жақын орналасқан каверноз синус жүйкелерінің қысылуынан туындайтын қос көрумен де байланысты болуы мүмкін. Гипофиздің жетіспеушілігі гипофиз гормонының осы аймақтарға әсер етуінің болмауынан теріде, шашта және тырнақта көптеген өзгерістерге әкеледі.
Hypopituitarism is the decreased (hypo) secretion of one or more of the eight hormones normally produced by the pituitary gland at the base of the brain. If there is decreased secretion of one specific pituitary hormone, the condition is known as selective hypopituitarism. If there is decreased secretion of most or all pituitary hormones, the term panhypopituitarism (pan meaning "all") is used. The signs and symptoms of hypopituitarism vary, depending on which hormones are undersecreted and on the underlying cause of the abnormality. The diagnosis of hypopituitarism is made by blood tests, but often specific scans and other investigations are needed to find the underlying cause, such as tumors of the pituitary, and the ideal treatment. Most hormones controlled by the secretions of the pituitary can be replaced by tablets or injections. Hypopituitarism is a rare disease, but may be significantly underdiagnosed in people with previous traumatic brain injury. In most of the cases, three or more hormones are deficient. The most common problem is insufficiency of follicle stimulating hormone (FSH) and/or luteinizing hormone (LH) leading to sex hormone abnormalities. Growth hormone deficiency is more common in people with an underlying tumor than those with other causes. Apoplexy, in addition to sudden headaches and rapidly worsening visual loss, may also be associated with double vision that results from compression of the nerves in the adjacent cavernous sinus that control the eye muscles. Pituitary failure results in many changes in the skin, hair and nails as a result of the absence of pituitary hormone action on these sites.
Асқынулар
Гипофизудің жеткіліксіз қызметімен байланысты бірнеше гормон тапшылықтары екіншілік ауруларға алып келуі мүмкін. Мысалы, өсу гормонының жетіспеушілігі семіздікке, холестериннің жоғарылауына және метаболикалық синдромға байланысты, ал эстрадиолдың жетіспеушілігі сүйек сіңірілуіне (остеопорозға) әкелуі мүмкін. Негізгі гормон тапшылықтарын тиімді емдеу осы тәуекелдерді азайтуға көмектеседі, бірақ көбінесе оларды тікелей емдеу қажет болады. Қалқанша безін стимуляциялайтын гормонның (TSH) жетіспеушілігі гипотиреозға (қалқанша безінде тироксин (T4) және трийодтиронин (T3) өндірілуінің жетіспеушілігіне) алып келеді. Типик белгілері – шаршаңқылық, суыққа төзбеушілік, іш қату, салмақ қосу, шаш түсу, ойлау жылдамдығының төмендеуі, сондай-ақ жүрек соғуының баяулауы және артериялық қысымның төмендеуі. Балаларда гипотиреоз өсудің тежелуіне, ал туа біткен ауыр жағдайларда кретинизм синдромына әкелуі мүмкін. АДГ (антидиуретикалық гормон) жетіспеушілігі АКТГ (адренокортикотропты гормон) жетіспеушілігі болғанда жасырылуы мүмкін, симптомдар тек кортизолмен алмастырылғаннан кейін ғана пайда болады.
Several hormone deficiencies associated with hypopituitarism may lead to secondary diseases. For instance, growth hormone deficiency is associated with obesity, raised cholesterol and the metabolic syndrome, and estradiol deficiency may lead to osteoporosis. While effective treatment of the underlying hormone deficiencies may improve these risks, it is often necessary to treat them directly. Thyroid stimulating hormone (TSH) deficiency leads to hypothyroidism (lack of production of thyroxine (T4) and triiodothyronine (T3) in the thyroid). Typical symptoms are tiredness, intolerance to cold, constipation, weight gain, hair loss and slowed thinking, as well as a slowed heart rate and low blood pressure. In children, hypothyroidism leads to delayed growth and in extreme inborn forms to a syndrome called cretinism. ADH deficiency may be masked if there is ACTH deficiency, with symptoms only appearing when cortisol has been replaced.
Диагностика
Гипофизар жетіспеушілігінің диагнозы қан талдаулары арқылы қойылады. Гормон тапшылығын анықтау үшін қанды екі түрлі тексеруден өткізу қажет: базалық деңгей – қан үлгілері әдетте таңертең, ешқандай стимуляциясыз алынады; және динамикалық тесттер – қан талдаулары стимуляциялық зат енгізілгеннен кейін алынады. ACTH және өсу гормонын өлшеу үшін көбінесе динамикалық тестілеу қажет, ал қалған гормондарды (LH/FSH, пролактин, TSH) әдетте базалық деңгеймен тексеруге болады. АДГ деңгейін тікелей анықтауға жеткілікті тест жоқ, бірақ АДГ тапшылығын жанама жолмен растауға болады; окситоцин деңгейі реттелі өлшенбейді. Егер өсу гормоны жетіспеушілігі күдік тудырса және қалған гипофиз гормондарының барлығы қалыпты болса, растау үшін екі түрлі стимуляциялық тест қажет. Метирапонмен стимуляциялық тестілеудің басқа да мүмкіндігі бар. Басқа нақты себептерге қатысты әдеттегідей ем жүргізіледі. Мысалы, гемохроматозды венесекция арқылы емдеуге болады, яғни белгілі бір көлемде қанды үнемі алып тастау. Соңында, бұл организмдегі темір деңгейін төмендетеді және темір жиналған органдардың жұмысын жақсартады.
The diagnosis of hypopituitarism is made on blood tests. Two types of blood tests are used to confirm the presence of a hormone deficiency: basal levels, where blood samples are taken–usually in the morning–without any form of stimulation, and dynamic tests, where blood tests are taken after the injection of a stimulating substance. Measurement of ACTH and growth hormone usually requires dynamic testing, whereas the other hormones (LH/FSH, prolactin, TSH) can typically be tested with basal levels. There is no adequate direct test for ADH levels, but ADH deficiency can be confirmed indirectly; oxytocin levels are not routinely measured. If GH deficiency is suspected, and all other pituitary hormones are normal, two different stimulation tests are needed for confirmation. Stimulation testing with metyrapone is an alternative. Other specific underlying causes are treated as normally. For example, hemochromatosis is treated by venesection, the regular removal of a fixed amount of blood. Eventually, this decreases the iron levels in the body and improves the function of the organs in which iron has accumulated.
Гормондық алмастыру
Көптеген гипофиз гормондарын эффектілі бездердің өнімдерін беру арқылы жанама түрде алмастыруға болады: бүйрек үсті безінің жеткіліксіздігі үшін гидрокортизон (кортизол), гипотиреоз үшін левотироксин, еркектердің гипогонадизмі үшін тестостерон және әйелдердің гипогонадизмі үшін эстрадиол (әдетте, жатырға немесе жағымсыз әсерлерді тежеу үшін прогестогенмен бірге). Өсу гормоны синтетикалық түрінде қол жетімді, бірақ оны парентеральді түрде (инъекция арқылы) енгізу қажет. Антидиуретикалық гормонды десмопрессин (DDAVP) таблеткаларымен немесе мұрынға шашыратылатын спреймен алмастыруға болады. Әдетте, денсаулықты жақсарту және бұзылған нәтижелерді түзету үшін алмастыру терапиясының ең төмен дозасы қолданылады, себебі артық дозалар жағымсыз әсерлерге немесе асқынуларға әкелуі мүмкін. Оңтайлы медициналық ем алатын адамдарда да өмір сапасы айтарлықтай төмендеуі мүмкін. Көптегендер физикалық және психологиялық проблемалар туралы хабарлайды. Көбінесе қолданылатын алмастыру терапиясы организмдегі гормонның табиғи деңгейін толыққанды қайталай алмайды. Бас миына ауыр жарақат алғандардың шамамен төрттен бірінде гипофиз гормондарының тұрақты жетіспеушілігі байқалады. Осы адамдардың көптегісінде гипофиз проблемаларымен байланысты емес, бірақ олардың бұрынғы жағдайларына байланысты болуы мүмкін емес, айқын емес немесе нақты емес белгілер болуы мүмкін. Сондықтан гипопитуитаризмнің көптеген жағдайлары диагноз қойылмай қалуы мүмкін, және егер осы тәуекел тобына жататын адамдар тексерілсе, жылдық аурушалық көрсеткіш 100 000-ға 31-ге дейін жетеді. Гипопитуитаризм туралы алғашқы хабарламаны неміс дәрігері және патологы Моррис Симмондс жасаған. Ол 46 жастағы әйелдің денесін зерттегенде, оның 11 жыл бұрын ауыр қызбаға шалдыққанын, содан кейін аменорея, әлсіздік, қартаю белгілері және анемия пайда болғанын сипаттаған. Гипофиз безі өте кішкентай болған, ал алдыңғы және артқы гипофиздің қалдықтары азырақ болған. Симмондс синдромы атауы, әсіресе кахексия (жалпы денсаулықтың нашарлауы және нашар тамақтану) басым болған жағдайларда сирек қолданылады. Гипопитуитаризмнің классикалық себептерінің көпшілігі 20-шы ғасырда сипатталған; 21-шы ғасырдың басында бұрын бас жарақаттарын алған адамдарда гипопитуитаризмнің қаншалықты кең таралғаны анықталды. Бұл гипофиз гормондарын тікелей өлшеуге мүмкіндік берді, бұрын олардың қандағы төмен концентрациясы салдарынан өлшеу қиын болған. Гипофиздің бейнелеуі, соның ішінде ісіктер мен басқа да құрылымдық себептерді анықтау, 1970-ші жылдардың соңында компьютерлік томография және 1980-ші жылдары магниттік-резонанстық томография енгізілуімен күрт жақсарды.
Most pituitary hormones can be replaced indirectly by administering the products of the effector glands: hydrocortisone (cortisol) for adrenal insufficiency, levothyroxine for hypothyroidism, testosterone for male hypogonadism, and estradiol for female hypogonadism (usually with a progestogen to inhibit unwanted effects on the uterus). Growth hormone is available in synthetic form, but needs to be administered parenterally (by injection). Antidiuretic hormone can be replaced by desmopressin (DDAVP) tablets or nose spray. Generally, the lowest dose of the replacement medication is used to restore wellbeing and correct the deranged results, as excessive doses would cause side effects or complications. Quality of life may be significantly reduced, even in those people on optimum medical therapy. Many report both physical and psychological problems. It is likely that the commonly used replacement therapies do not completely mimic the natural hormone levels in the body. After traumatic brain injury, as much as a quarter have persistent pituitary hormone deficiencies. Many of these people may have subtle or non specific symptoms that are not linked to pituitary problems but attributed to their previous condition. It is therefore possible that many cases of hypopituitarism remain undiagnosed, and that the annual incidence would rise to 31 per 100,000 annually if people from these risk groups were to be tested. The first known report of hypopituitarism was made by the German physician and pathologist Dr Morris Simmonds. He described the condition on autopsy in a 46 year old woman who had had severe puerperal fever eleven years earlier, and subsequently had amenorrhea, weakness, signs of rapid aging, and anemia. The pituitary gland was very small and there were few remnants of both the anterior and the posterior pituitary. The eponym Simmonds' syndrome is used infrequently for acquired hypopituitarism, especially when cachexia (general ill health and malnutrition) predominates. Most of the classic causes of hypopituitarism were described in the 20th century; the early 21st century saw the recognition of how common hypopituitarism could be in previous head injury victims. This allowed the direct measurement of the hormones of the pituitary, which as a result of their low concentrations in blood had previously been hard to measure. Imaging of the pituitary, and therefore identification of tumors and other structural causes, improved radically with the introduction of computed tomography in the late 1970s and magnetic resonance imaging in the 1980s.