Кіріспе
Бартл Фрере тауы (Mount Bartle Frere, [ˈmæɔnt̥ ˈbɐːɾəɫ ˈfɹɪə] айтылуы; Ngajanji тілінде Choorechillum) – Квинсленд штатындағы ең биік тау. Тау 1873 жылы Джордж Элфинстон Далримплдің ұсынысымен, британдық отаршылдық әкімші және Корольдік географиялық қоғамның президенті болған сэр Генри Бартл Фреренің құрметіне аталған. Бартл Фрере Англо-зулу соғысының бастапқы кезеңінде Кейп колониясының британдық губернаторы қызметін атқарған. Ол Кэрнстің оңтүстігінде, Вуронуран ұлттық паркінде, Атертон таулы алқаптарының шығыс жиегіндегі Бабинда қаласынан оңтүстік-батысқа қарай орналасқан. Бартл Фрере тауы Белленден Кер жотасының бір бөлігі және Рассел өзенінің суайдыры. Таудың етегінен шыңына дейін толығымен жаңбырлы ормандармен жабылған, төменгі жазықтардағы әдеттегі тропикалық жаңбырлы ормандардан бастап, салқынырақ шыңдағы төменгі бұлтты ормандарға дейін өзгереді, мұнда температура жағалаудағыдан 10 °C (18 °F) төмен. Қиын серуен болғанына қарамастан, шыңына жеткенде айналағы аймақтың кең көрінісін тамашалауға болады.
Mount Bartle Frere (pronunciation [ˈmæɔnt̥ ˈbɐːɾəɫ ˈfɹɪə]; Ngajanji: Choorechillum) is the highest mountain in Queensland at an elevation of The mountain was named after Sir Henry Bartle Frere, a British colonial administrator and then president of the Royal Geographical Society by George Elphinstone Dalrymple in 1873. Bartle Frere was British Governor of Cape Colony at the outset of the Anglo Zulu War. It is located south of Cairns in the Wooroonooran National Park southwest of the town of Babinda on the eastern edge of the Atherton Tablelands. Mount Bartle Frere is part of the Bellenden Ker Range and the watershed of Russell River. The foothill to summit is entirely covered by rainforest, ranging from typical tropical rainforest in the lowlands to low cloud forest at the cooler summit, where temperatures are up to 10 °C (18 °F) lower than on the coast. Despite the treacherous climb, reaching the top offers an expansive view of the surrounding area.
Тарих
Таудың басына алғаш рет 1886 жылы Кристи Палмерстон көтерілді. Ол шыңында "П" әрпін және "26 қазан, 86" деген жазуды ағашқа қастырып белгіледі. Оның тікелей көршісі – Белленден Кер тауы, Квинсленд штатындағы екінші биік тау, биіктігі 1593 метр. 1942 жылдың 21 сәуірінде американдық әуе корпусының B-25 Митчелл орта қашықтықтағы бомбалаушысы (41-12455), 3-ші бомбалау тобының 90-шы бомбалау эскадрильясынан, барлық жеті экипаж мүшесімен бірге тауға құлады. Бұл ұшақ жақында Филиппиндегі жапон әскерлеріне қарсы жасалған Рейдтен оралған еді.
Үстірту
Бартл Фрере тауының шыңы, егер бұлт жаппаса, жағалаудың төмендіктерін де, Атертон таулы аймағын да көру мүмкіндігін ұсынады. Мұның басты себептері – ауа райының болжамсыздығы, жеткіліксіз дайындық және кейде жол көрсеткіштерінің анық болмауы. Дегенмен, тәжірибелі альпинист Жозефин шарлауығының тұрақ орнынан ерте сапар бастаса, шыңға көтерілуде қиындыққа тап болмайды. Жозефин шарлауығынан жалпы қашықтық 15 км, ал қайта оралу үшін қалыпты жағдайда 10–12 сағат уақыт кетеді. Көтерілудің тік биіктігі шамамен 1500 метрді құрайды. Квинслендтің бұл аймағында жыл сайын бірнеше метр жаңбыр жауып, шыңның бұлтқа орануы жиі кездеседі. Бартл Фререге көтерілу үшін ең жақсы уақыт – құрғақ маусым (сәуірден қазанға дейін), осы кезде ауа райы салқын және жаңбыр жауу ықтималдығы төмен. Жол бойындағы әр километрде сары түсті белгілер салыстырмалы түрде анық орналастырылған. Батыс жағындағы шағын кемпингтен жолға түсу – оңайрақ балама. Оған Топаз және Гурка жолдары арқылы көлікпен жетуге болады. Бұл бастапқы нүктеден (700 метр биіктікте) көтерілу мен түсуді бір күн ішінде аяқтау салыстырмалы түрде оңай. Бұл жергілікті жаяу серуендеу клубтарының арасында танымал және маусымнан қазанға дейінгі құрғақ қыс айларында жасаған дұрыс. Жаңбырлы маусымда (қарашадан наурызға дейін) саяхаттаудың қаупі – кенеттен болатын тропикалық жаңбырлар мен нашар көріну. Кейде тас-қиырлар құлайды. Құмырсқалар жылдың кез келген уақытында қауіпті. Жозефин шарлауығының оңтүстік жағында "Сынған мұрын" деп аталатын жарға орналасқан 10 км-лік қысқарақ жол бар. Жозефин шарлауығының тұрақ орнында үлкен карта болғанымен, көтерілу алдында басқа карталар мен рейнджерлік бекеттер жоқ.
Климат
Тауда жауын өлшегіш болмаса да, жақын орналасқан Белленден Кер тауындағы деректер жылдық орташа жауын-шашын шамамен 7000 мм, ал ықтимал максималды мөлшері 7000 мм-ге жетеді дегенді көрсетеді. Бұл көрсеткіштер тауды әлемдегі ең жаңбырлы жерлердің біріне айналдырады. Тропикалық Австралияның көп бөлігіндегі "құрғақ" деп есептелетін кезде де, таудың шаңырағында жауын-шашын өте көп болады – мамыр айында шамамен 700 мм, ал тамыз айында 700 мм. Ал ең ылғалды наурыз айында орташа көрсеткіш 700 мм-ге дейін жетеді, ал максималды мөлшері 700 мм шамасында болады. Иннисфейл, Кернс және Порт-Дуглас қалаларынан алынған жазық жерлердегі деректерге негізделген есептеулер, 1911 жылы болған циклон кезінде күндізгі жауын-шашын 700 мм-ге дейін жететін болған деген жорамалға келтіреді. Егер бұл дерек нақты болса, онда бұл әлемдегі ең жоғары күндізгі жауын-шашын рекорды болар еді.
Өсімдіктер
Таудың биіктігі мен жауын-шашын мөлшері кедей граниттік топырақта өсетін көптеген өсімдік түрлеріне қолайлы жағдай жасайды. Төменгі беткейлерде төменгі тропикалық жаңбырлы ормандар (кешенді мезофильді жүзімді ормандар) орналасқан, олар үлкен жапырақты ағаштарға, жүзімдерге, эпифиттерге, пальмаларға және папоротниктерге толы. Биіктік артқан сайын жаңбырлы орман аз түрлі, кішкентай жапырақты нотофильді түрге айналады. 1000 м биіктіктен жоғары қарапайым микрофильді жүзімді папоротник орманы кездеседі, онда қызғылт каури қарағайы (Agathis atropurpurea), Elaeocarpus ferruginiflora және ұншық қабықты (Balanops australiana) сияқты түрлер өседі. Биіктік көтерілген сайын, күнге ұшыраудың артуы және бұлттармен байланыс бұлтты орман (жауапты микрофильді жүзімді папоротник бұтасы) қалыптасуына қолайлы жағдай жасайды; көптеген түрлер сирек немесе эндемикалық, ал көптеген ағаштар мохтар мен басқа да бриофиттермен жабысқан. Бартл-Фрере тауының 1500 м биіктігіндегі бұлтты орманда өсетін Eucryphia wilkei ағашы жер бетінде басқа еш жерде табылмайды және Тасмания мен Чилидің салқын мезгілдік жаңбырлы ормандарындағы туыстарымен байланысты. Басқа да ерекше түрлерге тау аспені Acronychia chooreechillum, Trochocarpa bellendenkerensis, Polyscias bellendenkerensis, жүзім Parsonsia bartlensis және Австралияның жалғыз туаған рододендроны Rhododendron lochiae жатады. Ол ірі гранитті тастардың үстінде немесе бұлтты орманның шатырында эпифит ретінде өседі. Eidothea zoexylocarya алғаш рет Бартл-Фрере тауының беткейлерінде табылды, онда оның негізгі популяциялары орналасқан. Шыңға жақын кейбір аймақтарда граниттік топырақ өте жоғары жауын-шашынның салдарынан қоректік заттардан толық айырылып, жаңбырлы орман өсімдіктері Акротамнус спатацеус, Акротрихе балейана, папоротниктер (Gleichenia түрлері), етші күнбағыстар (Drosera түрлері) және орхидея Dipodium ensifolium сияқты өсімдіктермен алмастырылады.
Фауна
Бартл Фрере таудың беткейлерінде және айналасындағы төбелерде кездесетін, құрғақтан қорғалатын Бартл Фрере сцинкы (Techmarscincus jigurru) – жойылу қаупі төніп тұрған кесіртке түрі. Бартл Фрере тауының құрметіне осы тауда табылған екі басқа кесіртке түрінің ғылыми атауларында қолданылған: Беллаториа фререи және Концинния фререи. Тау Вуронуранның маңызды құс аймағында орналасқан, бұл аймақ BirdLife International ұйымымен Квинслендтің ылғалды тропиктеріне ендемік құс түрлерінің көптеген популяциясын қамтиды деп танылған.
Mount Bartle Frere is commemorated in the scientific names of two other species of lizards found on the mountain, Bellatorias frerei and Concinnia frerei. The mountain lies in the Wooroonooran Important Bird Area, identified as such by BirdLife International because it supports populations of a range of bird species endemic to Queensland's Wet Tropics.