Гил Висенте: Португалияның ұлы драматургі және ақыны
Gil Vicente
Жил Висенте – португалиялық драматург, ақын (1465-1536). Португалия театрының әкесі, лирикалық өлеңдерімен де танымал. Испан драматургиясына да үлкен үлес қосты.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Португалиялық драматург және ақын (шамамен 1465 – 1536 ж.) португал драматургы.
Portuguese playwright and poet (c.1465 c.1536)
the Portuguese playwright
Гил Висенте (ˈʒil viˈsẽtɨ; шамамен 1465 – 1536), «Тробадур» атымен белгілі, португал драматургі және ақыны, өзінің пьесаларында ойнаған және режиссерлік еткен. Португалияның бас драматургі саналатын ол кейде «Португалиялық Плавт» деп, ал көбінесе «Португалия драматургиясының әкесі» және Батыс әдебиетінің ең ұлы драматургтерінің бірі деп аталады. Лирикалық ақын ретінде де танымал, Висенте португал тіліндегідей, испан тілінде де шығармалар жазған, сондықтан Хуан дель Энсинамен бірге испан драмасының негізін қалаушылардың бірі саналады. Висенте Португалия корольдері Мануэль I мен Иоанн III сарайларымен байланысты болған. Оның драматург ретінде танымалдығына патшайым-ана Леонордың ықпалы зор болды, ол оны сарайдағы драмалық қойылымдарға қатысқанда байқап, оған алғашқы театрлық туындысын жазуды тапсырды. Ол сондай-ақ Эвора сарайындағы сол аттас шебер алтыншыға ұқсас болуы мүмкін; бұл алтыншы 1509 жылдан 1517 жылға дейінгі патшалық құжаттарда есімдері кездеседі және король Иоанн II-нің жесірі Дона Леонорға қызмет еткен. Ол әйгілі Белем кіндігін жасаған және король Мануэль I-нің сөз өнері шебері болған. Оның португал және испан тілдерінде жазылған пьесалары мен поэзиясы орта ғасырдан Ренессанс дәуіріне өту кезеңіндегі өзгерістерді көрсетеді және бұрынғы қатаң моральдық нормалар мен иерархиялық қоғамдық құрылым мен жаңа қоғам арасындағы тепе-теңдікті бейнелейді. Висентенің көптеген шығармалары діни және ұлттық мерекелерді тойлауға немесе патшалық отбасының өміріндегі оқиғаларды еске алуға арналған, ал басқалары сол замандағы португал қоғамын көңіл көтеру және сынға алу үшін халықтық мәдениетке сүйенеді. Оның кейбір туындылары кейіннен португал инквизициясымен тыйым салынған, бұл оның даңқын төмендетті, бірақ қазір ол португалдық Ренессанстың маңызды тұлғаларының бірі ретінде танылды.
Gil Vicente (ˈʒil viˈsẽtɨ; c. 1465c. 1536), called the Trobadour, was a Portuguese playwright and poet who acted in and directed his own plays. Considered the chief dramatist of Portugal he is sometimes called the "Portuguese Plautus," often referred to as the "Father of Portuguese drama" and as one of Western literature's greatest playwrights. Also noted as a lyric poet, Vicente worked in Spanish as much as he worked in Portuguese and is thus, with Juan del Encina, considered joint father of Spanish drama. Vicente was attached to the courts of the Portuguese kings Manuel I and John III. He rose to prominence as a playwright largely on account of the influence of Queen Dowager Leonor, who noticed him as he participated in court dramas and subsequently commissioned him to write his first theatrical work. He may also have been identical to an accomplished goldsmith of the same name at the court of Évora; the goldsmith is mentioned in royal documents from 1509 to 1517 and worked for the widow of King John II, Dona Leonor. He was the creator of the famous Belém Monstrance, and master of rhetoric of King Manuel I. His plays and poetry, written in both Portuguese and Spanish, were a reflection of the changing times during the transition from Middle Ages to Renaissance and created a balance between the former time of rigid mores and hierarchical social structure and the new society in which this order was undermined. While many of Vicente's works were composed to celebrate religious and national festivals or to commemorate events in the life of the royal family, others draw upon popular culture to entertain, and often to critique, Portuguese society of his day. Though some of his works were later suppressed by the Portuguese Inquisition, causing his fame to wane, he is now recognised as one of the principal figures of the Portuguese Renaissance.
Өмір
1465 жыл - Квейрос Велосо ұсынған күн – Висентенің дүниеге келген жылы деп қабылданған. Алайда, Браамкамп Фрейр 1460 жылды, ал де Брито Ребело 1470 мен 1475 жылдар аралығын ұсынады. Висентенің өзінің еңбектерінде келіспейтін жазбалар кездеседі. "Velho da Horta" ("Бақтың қарт адамы"), "Floresta de Enganos" ("Алданулар орманы") және "Auto da Festa" ("Мерекелік комедиясы") сәйкесінше 1452, 1470 және 1467 жылға дейінгі мерзімді көрсетеді. 1965 жылдан бастап, жазушының 500 жылдығына арналған ресми салтанаттар өткізілгеннен кейін 1465 жылды көпшілік мойындады. Фрей Педро де Пойарес Барселосты Висентенің туған жері деп болжағанмен, оны растайтын дәлелдер аз. Дегенмен, Барселос халқы драматургтің құрметіне футбол клубына оның есімін берді. Пирес де Лима, керісінше, Гвимарайесті ұсынды, ол Висентенің зергер екендігін түсіндіруге көбірек сәйкес келеді. Гвимарайес халқы осы теорияны қабылдады; Ургезестегі муниципалды мектеп драматургтің атымен аталады. Гил Висентенің әкесі осы Гвимарайес қауымынан шыққан деген әңгімелер бар, сондықтан да Гил Висенте де осы жерде өмір сүрген деп есептейді. Тағы бір болжам бойынша оның туған жері Лиссабон. Бейра аймағы да үміткер, өйткені оның пьесаларында оған көп сілтемелер бар, әсіресе Гвимарайес де Таварес, оны Гвимарайеспен шатастырады. Гил Висенте Бранка Безерраға үйленді, одан екі ұлы болды: Гаспар Висенте (1519 жылы қайтыс болды) және Белхиор Висенте (1505 жылы туған). Оның қайтысынан кейін Мелисия немесе Милисия Родригеске (қысқаша Роиз) үйленді, одан белгілі ғалым Паула Висенте (1519–1576), Луис Висенте де Красто (Висентенің шығармаларын жинақтауды ұйымдастырған), Мор де Алмейдаға үйленген және ұрпақтары болған, Жоана де Пина (1584 жылы қайтыс болды) (Диого де Пина де Байаоның қызы және Месия Барретоның әйелі, Франсиско де Агуярдың қызы және Мадалена Барретоның әйелі) және ұрпақтары болған, Изабел де Кастро, ұрпақтары жоқ, және Валь Борхес (немесе Висенте), ол бірінші рет Перро Мачадоға үйленді, ұрпақтары жоқ, ал екінші рет Антонио де Менесеске, Луис де Менестің ұлы, Кантехаде лордтарының заңсыз туған ұлы, және Бритес де Агуар әйелі, және ұрпақтары болды. Драматургтың 1531 жылғы Лиссабон жер сілкінісі кезінде Сантаремде болғаны белгілі, онда тез арада, көрінеу Сантаремнің монахтары таратып, апаттың құдайдың жазасы (латынша: "Ira Dei" – Құдайдың қаһары) екені және еврей қауымы кінәлі деген қауесет тарады. Қаладағы әлеуметтік тұрақсыздыққа тап болған Гил Висенте, король Жоао III-ге жазған күшті хатында монахтардың қорқыныш тудыруын айыптап, жағдайды жеке өзі реттеді және еврейлер мен христиан дінін қабылдағандардың қырғынын болдырмауға мүмкіндік берді. Висенте қайтыс болған жері белгісіз, кейбіреулер Эвора деп айтады. Оның қайтыс болған жылы 1536 жыл деп жазылған, содан кейін ол жазуын тоқтатты; сол кезеңнің кейінгі құжаттарында оған қатысты ешқандай сілтеме табылған жоқ. Оның жерленген жері белгісіз. Гил Висентенің сақталған портреттері жоқ.
The year 1465, the date proposed by Queirós Veloso, is the commonly accepted year of Vicente's birth. However, Braamcamp Freire proposes the year 1460, while de Brito Rebelo proposes between 1470 and 1475. Vicente's own works indicate contradictory dates. The Velho da Horta ("Old Man of the [Vegetable] Garden"), the Floresta de Enganos ("Forest of Mistakes"), and the Auto da Festa ("Act of the Party") indicate 1452, 1470, and before 1467, respectively. Since 1965, when official festivities commemorating the 500th birthday of the writer were held, the date of 1465 has been almost universally accepted. Though Frei Pedro de Poiares conjectured Barcelos was Vicente's birthplace, evidence for this is scarce. Despite this, the people of Barcelos honored the playwright by naming their own football club after him. Pires de Lima, on the other hand, proposed Guimarães, which better accounts for Vicente's identification as a jeweller. The people of Guimarães have embraced this theory; a municipal school in Urgezes is named after the playwright. There are some stories about Gil Vicente's father, that he was from this parish in Guimarães, so people believe that Gil Vicente had lived here too. Another conjecture places his birthplace at Lisbon. The Beira region is also a candidate because of various references to it in his plays, more exactly the location of Guimarães de Tavares, that has been mistaken with Guimarães. Gil Vicente married Branca Bezerra, who bore him two sons: Gaspar Vicente (died 1519) and Belchior Vicente (born 1505). After her death, he married Melícia or Milícia Rodrigues (abbreviated as Roiz), of whom were born the noted scholar Paula Vicente (1519–1576), Luís Vicente de Crasto (who organised the compilation of Vicente's works), married to Mór de Almeida and had issue, Joana de Pina (died 1584) (daughter of Diogo de Pina de Baião and wife Mécia Barreto, daughter of Francisco de Aguiar and wife Madalena Barreto) and had issue, and Isabel de Castro, without issue, and Valéria Borges (or Vicente), who was married firstly to Pero Machado, without issue, and secondly to António de Meneses, son of Luís de Meneses, of the bastards of the Lords de Cantanhede, and wife Brites de Aguiar, and had issue. It is well known the presence of the playwright in Santarém, on 26 January, during the 1531 Lisbon Earthquake, where rumors quickly spread, apparently encouraged by the friars of Santarém, that the disaster was divine punishment (Latin: "Ira Dei" Wrath of God) and that the Jewish community was to blame. Faced with social instability in the city Gil Vicent, reportedly, personally defused the situation while scolding the friars for their fear mongering in a powerfully written letter to King John III, and possibly averting a massacre of Jews and recent converts to Christianity. Vicente died in an unknown location, some say Évora. The year of his death is commonly recorded as 1536, the year after which he ceased writing; no further reference to him is found in subsequent documents of the era. His place of burial is unknown. No surviving portraits of Gil Vicente remain.
Мансап
Висенте Саламанкада оқыған деп есептеледі. Бастапқыда ол құқық білімін оқыған, бірақ көп ұзамай одан бас тартып, әдебиетке көшкен.
It is assumed that Vicente studied in Salamanca. Though he initially studied law, he soon abandoned it for literature.
Жазушы ретінде
1493 жылы ол Бежа герцогының, кейіннен король Мануэльдің сөз өнері шебері болды, бұл лауазым оған сарайға қабылдануға мүмкіндік берді. Оның алғашқы танымал туындысы – O Monólogo do vaqueiro («Қоңырдың монологы») испан тілінде жазылып, король Мануэльдің әйелі Арагондық Марияның бөлмесінде ханзада Жоаоның (кейін Португалияның Жоао III) дүниеге келуіне арнап қойылған. Алғашқы қойылым 1502 жылғы 8 маусымда корольдің, королеваның, Португалияның бұрынғы королевасы және Жоао II-нің жесірі Леонор Визеудің, сондай-ақ корольдің анасы Беатрис Португалияның қатысуымен өтті. O Monólogo do vaqueiro Мәсіхтің тууы туралы айтылатын Бақташылардың құрмет көрсетуінен шабыттанған бірнеше элементтерді қамтиды. Сахнада болашақ патшаға – үлкен жетістіктер күтілетін патшаға ірімшік сияқты қарапайым және шаруалық сыйлықтар ұсынылды. Леонор Рождество күні пьесаны қайта қоюын сұрағанмен, Висенте оқиғаға арналған Auto Pastoril Castelhano («Кастилиялық пасторальдық оқиға») атты жаңа пьеса жазуға шешім қабылдады. Сарай тағы да риза болып, он екінші түнге арналған тағы бір ойын-сауық сұрады, содан кейін ол «Даналардың оқиғасын» жазды. Келесі жылдары оның ең жақын серігі болатын королева Леонордың ықпалынан кейін, Гил Висенте өзінің таланты оған алғашқы туындысын ұқсас жағдайларға бейімдеуден гөрі әлдеқайда көп нәрсе жасауға мүмкіндік беретінін түсінді. Сарайдағы шараларды ұйымдастыруға жауапты Висенте 1520 жылы Мануэль I-нің үшінші әйелі Элеонора Испанияның құрметіне арналған еске алу рәсімін де басқарды. 1521 жылы ол Португалияның Жоао III-ге қызмет ете бастады және көп ұзамай дін қызметкерлері мен ақсүйектерді жазасыз сынауға қажетті әлеуметтік мәртебеге ие болды. Оның танымалдығы тіпті патшаның пікірлеріне қарсы шығуға мүмкіндік берді, ол 1531 жылы Жаңа Христиандарды қорғап жазған хатында осылай істеді. Ол отыз жыл бойы сарайлардың қонағы болды, олармен бірге саяхаттап, өз оқиғаларымен қиын жағдайларда көңіл көтеріп, қуанышты уақытта халықтың сезімдерін білдірді. Гил Висенте өзі актер және автор болғанымен, оның тұрақты актерлік труппасы болған жоқ, бірақ ол студенттер мен сарай қызметшілерін шағын гонорарға рөлдерге тартып алуға оңай болды, өйткені пьесалар көбінесе бір түндік қойылымдар болатын.
In 1493, he was acting as master of rhetoric to the Duke of Beja, afterwards King Manuel, a post which gave him admission to the court. His first known work, O Monólogo do vaqueiro ("Monologue of the Cowherd"), was written in Spanish and acted in the rooms of Maria of Aragon, wife of King Manuel, to celebrate the birth of Prince John (later John III of Portugal). The first performance, recited by the playwright himself, took place on the night of 8 June 1502, in the presence of the king; the queen; Leonor of Viseu, former Queen of Portugal and widow of John II; and Beatriz of Portugal, mother of the King. O Monólogo do vaqueiro contains several elements clearly inspired by the Adoration of the Shepherds which takes place in accounts of Christ's birth. Its staging included offerings of simple and rustic gifts, such as cheese, to the future king, from whom great achievements were expected. Though Leonor asked him to give an encore performance of the play at the Christmas matins, Vicente decided to write a new play for the occasion, the Auto Pastoril Castelhano ("Castilian Pastoral Act"). The court, pleased again, required a further diversion for Twelfth Night, whereupon he produced the Auto of the Wise Kings. Because of the influence of Queen Leonor, who would become his greatest patron in the years to come, Gil Vicente realized that his talent would allow him to do much more than simply adapt his first work for similar occasions. Vicente, who was in charge of organizing events in the palace, also directed the commemoration in honour of Eleanor of Spain, the third wife of Manuel I, in 1520. In 1521, he began serving John III of Portugal, and soon achieved the social status necessary to satirize the clergy and nobility with impunity. His popularity even enabled him to contradict the opinions of the king, as he did in a 1531 letter defending the New Christians. For thirty years he entertained the courts, accompanying them as they moved from place to place, and providing by his autos a distraction in times of calamity, and in times of rejoicing giving expression to the feelings of the people. Though himself both actor and author, Gil Vicente had no regular company of players, but it is probable that he easily found students and court servants willing to get up a part for a small fee, especially as the plays would not ordinarily run for more than one night.
Алтын шебер ретінде
Гил Висенте туралы көптеген еңбектер оны Эвора сарайындағы сол аттас алтын шебермен байланыстырады; драматург қолданған техникалық терминдер осы сәйкестіктің дұрыстығына ықпал етеді. 1881 жылы Камило Кастело Бранко «Гил Висенте, Сэр Теофило Браганың қиялына қарсылық» («Гил Висенте, Мистер Теофило Браганың пікірін жоққа шығару») деген хат жазды, онда жазушы Гил Висенте мен алтын шебер Гил Висенте – екі бөлек адам екендігі айтылды. Бастапқыда олардың бір адам екеніне сенген Теофило Брага, кейіннен Гил Висенте есімді екі адамның әртүрлі тегін көрсеткен Санчес де Баэнаның зерттеуін оқығаннан кейін өз пікірін өзгертті. Алайда, Брито Ребело Португалия ұлттық архивінен алынған құжаттарды пайдаланып, осы екі тектің тарихи тұрғыдан дұрыс еместігін дәлелдеді. Алтын шебер Висенте жасаған шедевр – 1506 жылы Мозамбиктен алғаш рет экспортталған алтыннан жасалған Белем монументі, ол Жероним монастыры үшін жасалған. Бұл монументтің дизайны осы монастырьдің Санта-Мария-де-Белем шіркеуінің оңтүстік есігінің әшекейлерімен ұқсас. Үш жылдан кейін ол Томардағы Христо монастырының, Белемдегі Носса-Сеньораның және Лиссабондағы Барлық Әулиелер ауруханасының мүліктеріне жауапкер болып тағайындалды. 1511 жылы ол корольдің вассалы атанды, ал бір жылдан кейін Casa dos Vinte e Quatro-да зергер ретінде өкілдік етті. 1513 жылы Португалияның ұлттық монета айналымын бақылайтын баланс шебері ретінде алтын шебер Висенте басқа шеберлер тарапынан Лиссабонда оларды өкілдік етуге сайланды.
Many works about Gil Vicente associate him with a goldsmith of the same name at the court of Évora; technical terms used by the playwright lend credibility to this identification. In 1881, Camilo Castelo Branco wrote the letter "Gil Vicente, Embargos à fantasia do Sr. Teófilo Braga" ("Gil Vicente, Refutations of the Opinion of Mr. Teófilo Braga"), which argued that Gil Vicente the writer and Gil Vicente the goldsmith were two different people. Teófilo Braga, who initially believed them to be the same man, later adopted a different opinion after reading a study by Sanches de Baena which showed the different genealogy of two individuals named Gil Vicente. However, Brito Rebelo demonstrated the historical inconsistency of these two genealogies by the use of documents from the Portuguese national archive. The masterpiece of Vicente the goldsmith's art was the monstrance of Belém made for the Jerónimos Monastery in 1506, which was crafted from the first gold exported from Mozambique. The design of this monstrance resembles the decorations of the southern portal of the church Santa Maria de Belém of this monastery. Three years later, he became overseer of the patrimonies of the Convento de Cristo in Tomar, Nossa Senhora de Belém, and the Hospital de Todos os Santos in Lisbon. In 1511, he was nominated vassal of the King, and a year later he was the representative jeweller in the Casa dos Vinte e Quatro. In 1513, as master of the balance of the Casa da Moeda, the Portuguese national mint, Vicente the goldsmith was elected by the others masters to represent them in Lisbon.