Кіріспе

Пассивті мойынсұну – діни және саяси доктрина, ол адамдардың заңға бағынуға, әсіресе осы бағынудың бір бөлігі ретінде жазаны қабылдауға моральдық міндеттілігі бар екенін білдіреді.

Джордж Беркли

Бұл ілімді сипаттайтын ең көрнекті жарияланым – епископ Джордж Берклидің "Пассивті бағыну туралы эссесі" (1712 ж.) болды. Бұл трактат Берклидің моральдық және саяси философияға қосқан маңызды үлесі саналады. "Пассивті бағыну туралы эссесінде" Беркли адамдардың "заңның тыйымдау ережелерін сақтау, оның ішінде жаза орындалғанда қарсылық көрсетпеу міндеті" бар деген тезисті қорғайды. Дегенмен, Беркли осы кең ауқымды моральдық тұжырымға ерекшеліктер енгізеді, біз "узурпаторлардың немесе тіпті ақылдан адамының" бұйрықтарын орындауға міндетті емеспіз, және егер жоғары билікке бірнеше талапкер болса, адамдар әртүрлі жоғарғы биліктерге бағына алады (§52). Екінші жағынан, Беркли тиранға бағынбаудың да қате екенін тұжырымдайды, тіпті тиранның моральдық заңды бұзуы, бүлік тудырудан да ауыр болған жағдайда да; мұндай төзбес тирания туғанда, бүлік болжамды, және тиранның ешқандай құқығын бұзбаса да, моральдық заңды бұзуы мүмкін (§44). Кейбір тұстарында, Берклидің де-факто билікке сөзсіз бағыну жөніндегі аргументі Томас Гоббстың "Левиафан" еңбегіндегі аргументіне ұқсас, себебі бүлік анархиялық зорлық-зомбылық пен хаосқа алып келуі мүмкін, бұл ең жаман тираниядан да нашар (§§16, 47, 51), бірақ Беркли Гоббстың моральдық және саяси міндеттің түпкілікті негізі – өзінің қауіпсіздігін сақтау заңы деген пікірімен келіспейді (§33).

Басқа қолданыстар

Кальвинизмде құтқарылу Мәсіхтің белсенді құлшынысына байланысты, яғни Құдай Әкесінің заңдары мен бұйрықтарына бағынуға, және пассивті құлшынысына, айқышқа шегелену жазасын көтеріп, адамдардың күнәлары үшін тиіс жазалардың бәрін мойындауға. Екеуі де ерекше, бірақ ажырамас деп есептеледі; пассивті құлшыныс ғана адамды Адамның күнәға батқанға дейінгі жағдайына қайтарады. Реформацияланған теолог Луи Беркхоф былай деп жазды: «Оның белсенді құлшынысы – күнәкарлар үшін заңды орындауға жасаған барлық ісінен тұрады, мәңгілік өмірге қол жеткізу шарты ретінде; ал оның пассивті құлшынысы – күнәнің жазасын төлеп, барлық елдерінің қарызын өтеу үшін тартқан барлық азаптарынан тұрады». (Христиан доктринасы туралы нұсқаулық, 215-бет) Шотландиялық теолог Джон Камеронның 17 ғасырдың басында пассивті құлшынысты қолдауы, оның 1622 жылы Глазго университетінің директоры болып бір жылдан да аз уақытқа тағайындалуына себеп болды. Адам деңгейінде ұқсас қайшылық, Құдайдың заңымен немесе табиғат заңдарымен қақтығысса да, де-факто билік пен заңға белсенді бағыну, ал белсенді бағынбағандық үшін жазаланғанда пассивті бағыну (қарсылық көрсетпеу) арасындағы айырмашылықты көрсетті. Бұл көбінесе 17 ғасыр Англия шіркеуімен және 17-18 ғасырлардағы Шотландия епископтық шіркеуімен байланысты болды, сонымен қатар Тори партиясы мен Якобиттердің идеологиясының орталық бөлігі болды. Көбінесе Торидің Даңқты революцияға қарсылығына сілтеме ретінде қарастырылады, онда Англия тәжін мұраға алу мәселесі парламенттік шешіммен, бірінші туған баланың құқығына және Джеймс II-нің тілегіне қарсы белгіленді. Пассивті құлшыныс Виктор Гюгоның «Кешірілгендер» романында екі рет кездеседі: біріншісі, епископ Вальжанды қабылдағандағы «Пассивті құлшыныстың батырлығы» атты сахнада, екіншісі – 1823 жылы Испанияға француз әскерін кіргізуді сипаттағанда, әскерлердің әсері туралы мәтінде. 1851 жылдың 2 желтоқсанындағы төңкеріс кезінде сол кездегі француз президенті Луи Наполеон Бонапарт офицерлер мен сарбаздарға үкімет басшысы ретіндегі өкімдеріне пассивті құлшынуға берген уәделерін және міндеттемелерін еске салды, өйткені ол жеке француз халқы мен болашақ ұрпақтарына жауапты болды.