Кіріспе

Хорватия Корольдігі (; Horvát királyság; Regnum Croatiae) 1102 жылы Венгрия Корольдігімен жеке одаққа енді, бұл Trpimirović және Svetoslavić әулеттерінен шыққан патшалардың билігінен кейін, сондай-ақ патша Деметрий Звонимирдің қайтысынан соң туған мұрагерлік дағдарыстан кейін орын алды. 1102 жылы Биоградта Венгрия королі Коломанның «Хорватия және Далмация королі» ретінде таққа отыруымен мемлекеттік билік 1301 жылға дейін Арпад әулетіне көшті, содан кейін әулеттің (еркек) тармағы тоқтап қалды. Соңынан Арпад патшаларының туысқандық ұрпақтары болған Анжу үйінің Капетиялық әулетінен шыққан патшалар екі патшалықты биледі. Келесі ғасырлар 1242 жылы Загребті қоршап алған моңғолдармен болған қақтығыстармен, Далмацияның жағалау қалаларын бақылау үшін Венециямен бәсекелестікпен және хорват ақсүйектері арасындағы ішкі соғыстармен сипатталды. Осы кезеңде Брибирлік Пауль I Шубич сияқты әртүрлі тұлғалар пайда болды, ол сол кездегі ең қуатты хорват әулеті – Шубичтердің ақсүйек отбасының өкілі болды. Бұл ықпалды тұлғалар кейде өздерінің иеліктері үшін үлкен тәуелсіздікке қол жеткізе алды. 16 ғасырда Осман империясының Еуропаға басып кіруі Хорватияның аумағын айтарлықтай қысқартты және елді әлсіз және бөлінген күйде қалдырды. 1526 жылы Мохач шайқасында Людовик II-нің қазасынан кейін және қысқа ғана династиялық даудан кейін екі тәж де Австрияның Габсбург әулетіне өтті, ал мемлекеттер Габсбург монархиясының құрамына кірді. Коломанның таққа отыруының шарттары мен хорват ақсүйектерінің кейінгі мәртебесі 14 ғасырдан бері тек көшірме түрінде сақталған Pacta Conventa құжатында егжей-тегжейлі сипатталған. Бұл қарым-қатынастың нақты шарттары 19 ғасырда дау тудырды; алайда, тіпті Венгриямен династиялық одақта да, Сабор (хорват ақсүйектерінің жиналысы) және Бан (вице-король) арқылы жеке хорват мемлекеттілігінің институттары сақталды. Сонымен қатар, хорват ақсүйектері өздерінің жерлерін және титулдарын сақтап қалды.

Атауы

Корольдіктің дипломатиялық атауы 1359 жылға дейін "Хорватия және Далмация Корольдігі" (Regnum Croatiae et Dalmatiae) болды, бірақ содан кейін "патшалықтар" (regna) деген көпше түрі қолданысқа енді. Бұл өзгеріс Людовик I-нің Венеция Республикасына қарсы жеңісі және Задар шартының нәтижесінде болды, осы арқылы Венеция Республикасы Далмация жағалау қалаларына қатысты ықпалын жоғалтты.

Мұрагерлік дағдарыс

Димитрий Звонимир – Тропимирович әулетінің Светославич тармағынан шыққан Хорватия патшасы. Ол алдымен Славония бані, сосын Петр IV Крешимирдің қызметінде Хорватия герцогы болды. Петр оны мұрагері деп жариялады, ал 1075 жылы Димитрий Звонимир Хорватия тағына отырды. Звонимир 1063 жылы Арпад әулетінен шыққан Венгрияның Еленасына үйленді. Елена – Бела I-нің қызы, Венгрия королі Ладислав I-нің әпкесі. Олардың Радован есімді ұлы болды, ол он жеті немесе жиырма жасында қайтыс болды. 1089 жылы Звонимир қайтыс болғаннан кейін, оның орнын Тропимирович әулетінің соңғы өкілі Стефан II басты. Стефанның билігі екі жылға жетпеді, тиімді болмады. Ол уақытының көп бөлігін Сплит маңындағы Сосаяқтардың астындағы әйгілі Стефан монастырының тыныштығында өткізді. 1091 жылдың басында Стефан II мұрагер қалдырмай дүниеден өтті. Тропимирович әулетінің еркек мүшесі болмағандықтан, Хорватияда азамат соғысы мен тәртіпсіздіктер басталды. Марқұм король Звонимирдің жесірі Елена Хорватиядағы билігін сақтап қалуға тырысты. Еленаның төңірегіндегі хорват дворяндары, мүмкін Гусич әулеті және/немесе Лапчан әулетінен шыққан Виниха, сондықтан Ладислав бастаған науқан тек сыртқы агрессия емес, ол Хорватия тағына жаулап алушы ретінде емес, мұрагерлік құқық бойынша мұрагер ретінде келді. 1091 жылы Ладислав Драва өзенін кесіп өтіп, қарсылықсыз бүкіл Славонияны бағындырды, бірақ оның жорығы Темір таулар (Гвозд тауы) маңында тоқтатылды. Хорват дворяндарының арасында келіспеушілік болғандықтан, Ладислав жорығында сәттілікке жетті, бірақ ол бүкіл Хорватияны бақылауына ала алмады, бірақ оның бағындыруының нақты аумағы белгісіз. Ладислав 1095 жылы қайтыс болды, ал жорықты оның жүйесі Коломан жалғастырды. Коломан, Ладислав сияқты, жаулап алушы емес, Хорватия тағына талапкер ретінде қарастырылды. Коломан таққа талабын дәлелдеу үшін үлкен әскер жинады және 1097 жылы Гвозд тауы шайқасында патша Петрдің әскерін жеңді, Петр шайқаста қаза тапты. Хорваттардың басшысы болмағандықтан және Далмацияда жеңіліске ұшырауы қиын көптеген бекіністі қалалар болғандықтан, Коломан мен хорват феодалдары арасында келіссөздер басталды. Хорват дворяндары Коломнды патша ретінде мойындағанға дейін бірнеше жыл өтті. 1102 жылы Коломан Биоградта таж кигізілді, ал енді Коломан "Мажарстан, Далмация және Хорватия патшасы" деген атақ алды. Оның таж кигізілуінің шарттары Pacta Conventa-да қамтылған, онда хорват дворяндары Коломнды патша ретінде мойындауға келісті. Ал келісімге қол қойған 12 хорват дворяны жерлерін және мүлкін сақтап, салықтан босатылды. Егер патшаның шекарасына шабуыл жасалса, дворяндар оның есебінен Драва өзенінен әрқайсысы кем дегенде он қарулы атты әскерін жіберуге міндетті болды. Pacta Conventa 1102 жылғы түпнұсқа құжат болмаса да, хорват дворяндары мен Коломан арасындағы қарым-қатынасты осылай реттейтін қандай да бір келісімшарт немесе келісім болғаны сөзсіз.

Тарихи контекст

1102 жылы, мұрагерлік дағдарыстан кейін, тәж Арпад әулетінің қолына өтті, Венгрия королі Коломан Биоградта «Хорватия және Далмация королі» болып таққа отырды. Екі патшалық арасындағы одақтың нақты шарттары 19 ғасырда дау-дамай тудырды. Екі патшалық Арпад әулетімен хорват аристократиясының таңдауымен немесе венгр күштерінің арқасында біріктірілді. Хорват тарихшылары одақтың ортақ король түрінде жеке одақ болғанын айтады, бұл пікірді бірқатар венгр тарихшылары да қабылдады, ал серб және венгр ұлтшыл тарихшылары оны аннексияның бір түрі ретінде қарастырды. Сондықтан, венгр тарихнамасының ескі нұсқаларында Коломанның Биоградтағы тәж киюі даулы мәселе болды және Хорватияның жаулап алынғаны туралы тұжырымдамаға баса назар аударылды. Мұндай мәлімдемелер бүгінде де кездеседі, бірақ хорват-венгрлік шиеленіс сейілгендіктен, Коломан король ретінде Биоградта таж кигені қабылданды. Бүгінде венгр құқық тарихшылары 1526 жылға дейінгі кезеңде және Людовик II-нің өліміне дейін Венгрияның Хорватия және Далмация аймақтарымен қарым-қатынасы Шотландия мен Англияның қарым-қатынасына ұқсас, жеке одаққа ең жақын болды деп санайды. Worldmark Encyclopedia of Nations және Grand Larousse энциклопедиясы бойынша, Хорватия 1102 жылы Венгриямен жеке одаққа кірді, бұл 1918 жылға дейін венгр-хорват қарым-қатынасының негізі болып қалды, ал Encyclopædia Britannica одақты династиялық деп сипаттады. Венгр мәдениеті Солтүстік Хорватияға сіңіп, хорват-венгр шекарасы жиі өзгерді, ал кейде Венгрия Хорватияны вассалдық мемлекет ретінде қарастырды. Хорватияның өз билігіндегі жергілікті басшысы, яғни баны, жеңілдік алған жер иеленуші аристократиясы және аристократтардың жиналысы – Сабор болды. Дегенмен, бұл қарым-қатынастың нақты сипатын анықтау қиын. «Pacta conventa» немесе «Qualiter» (мәтіннің алғашқы сөзі) деп аталатын шартты қазіргі заманғы хорват тарихшыларының көпшілігі 14 ғасырғы жасалма деп санайды. Құжатқа сәйкес король Коломан және хорват аристократиясының он екі өкілі келісімге келді, онда Коломан олардың автономиясын және ерекше құқықтарын мойындады. Бұл 1102 жылғы түпнұсқа құжат болмаса да, Венгрия мен Хорватия арасындағы қарым-қатынасты шамамен бірдей реттейтін жазбаша емес келісім болған деген пікір бар.

География және әкімшілік ұйым

Хорватия Корольдігі батыс жағынан Далмация жағалауымен (солтүстікте Кварнер шығанағының төбесінен бастап оңтүстікте Неретваның сағасына дейін) шектесетін, шығыс жағынан Врбас және Неретва өзендерінің арналарымен, оңтүстік жағынан Төменгі Неретвамен, ал солтүстік жағынан Гвозд тауы мен Купа өзенімен шекаралас болды. Далмация мен Неретва арасындағы аумақ, Батыс Хум, әрдайым Хорватияның құрамында болған жоқ. "Далматия" термині бірнеше жағалау қалалары мен аралдарды білдірді, кейде Хорватияның синонимі ретінде қолданылып, 15 ғасырда Венецияның кеңеюімен ғана ішкі аймаққа тарады. 15 ғасырдың екінші жартысында және 16 ғасырдың басында Хорватияның шекарасы солтүстікке қарай кеңейіп, Загреб округінің және оның төңірегіндегі аумақтарды қамтыды, бұл аймақтар бұрыннан осы әкімшілікке бағынышты болған. Хорватия патшаның өкілі – губернатор, бан арқылы басқарылды. 1196 жылы Эмерик таққа отырғаннан кейін, оның кіші інісі Андрей II 1198 жылы Хорватия мен Далмацияның герцогы атанды, олардың арасындағы қысқа шайқастан кейін. Осылайша, 1198 жылдан бастап Хорватия мен Славония Хорватия герцогтарының билігінде болды, олар өз герцогтігін, әлі де Хорватия Корольдігі деп аталатын, жартылай тәуелсіз билеушілер ретінде басқарды. Герцогтың билігінде әдетте ірі дворян, кейде хорват, кейде венгр тегінен шыққан бан болды. 1225 жылға дейін барлық хорват провинцияларын бір бан басқарды, содан кейін банның билігіндегі аумақ екі банге бөлінді: Хорватия және Далмация бані мен Славония бані. 1345 жылдан кейін осы лауазымдарды бір адам кез-келген уақытта атқарып, 1476 жылы ресми түрде біріктірілді. Хорватия аумағы округтерге бөлінді, олардың әрқайсысы графтың (жупан) басқаруында болды. Хорват графтары – жергілікті дворяндар, 1102 жылға дейін Хорватияның дәстүрлі құқығы бойынша мұрагерлікпен билік еткен.

Венеция мен Византиямен күрес

1107 жылы король Коломан Далмациядағы бұрынғы Византия жағалау қалаларының көп бөлігін бақылауға алды. Бұл қалалардың маңыздылығы зор болғандықтан, венгрлер мен хорваттар аймақ үшін Венеция және Византиямен жиі соғысқа түсті. 1116 жылы Коломанның қайтысынан кейін Венеция Далмация жағалауына шабуыл жасап, хорват баны Клединнің әскерін жеңіп, Биоград, Сплит, Трогир, Шибеник, Задар және бірнеше аралды басып алды. Коломанның мұрагері король Стефан II 1117 жылы жоғалған қалаларды қайтаруға тырысты, бірақ Венеция дожы Орделафо Фалиеро Задар маңындағы шайқаста қаза тапты. Бес жылдық бітім шарты жасалып, қолданыстағы жағдай бекітілді. 1124 жылы Стефан II тағы да венециялық иеліктерге шабуыл жасап, Биоград, Сплит, Шибеник және Трогирді қайта алды, бірақ Задар мен аралдар венециялықтардың бақылауында қалды. Дегенмен, 1125 жылы дож Доменико Микеле бұл қалаларды қайта басып алып, Биоградты қиратты. 1131 жылы Бела II таққа отырды және 1133 жылы Задардан басқа жоғалған қалаларды қайтарып алды. 1167 жылы Хорватияның Крка өзенінен оңтүстікке қарайғы бөлігі, сондай-ақ Босния византиялықтар тарапынан басылып алынды және император Мануил I Комненнің 1180 жылы қайтыс болғанға дейін олардың билігінде болды, сол кезде Византия империясы басып алған жерлерден бас тартты. 1180 жылдан кейін банның басқаруындағы аумақ кеңейді, бірақ оның құзыреті мен қызмет аясы толыққанды қалыптасқан жоқ. Император Мануил I Комненнің қайтысынан кейін Византия империясы Далмациядағы билігін тұрақты сақтай алмады. Көп ұзамай Задар Венецияға қарсы көтеріліп, 1202 жылға дейін үздіксіз шайқас алаңына айналды, төртінші крест жорығы кезінде венециялықтар, дож Энрико Дандоло бастаған крестшілермен бірге Задарды (Зараны) тонады, король Эмерик крест жорығына қатысуға уәде бергеніне қарамастан. Бұл крестшілердің католик қаласына жасаған алғашқы шабуылы болды. Венеция бұл шабуылды Константинопольге қарайғы көліктің құны ретінде талап етті, содан кейін олар Латын империясын құрды.

Феодализм және ақсүйектер арасындағы қарым-қатынастар

XII ғасырда ортағасырлық Еуропада гүлдеген және Венгрия мен Хорватияда үстемдік құрған феодалдық жүйенің ықпалымен Хорватияда қуатты ақсүйек отбасылары қалыптасты. Бұл отбасылардың көпшілігі алғашқы он екі хорват тайпасының тікелей ұрпақтары болды. Хорватияда монархтар құрған немесе патшалық қызметке негізделген дворяндық болған емес. Бұл ақсүйектер бүкіл округтерді иеленді және басқарды, жергілікті соттарға төрағалық етті және олардың шешімдерін орындады, сондықтан жергілікті халық кез келген мемлекеттік ұйымнан толыққанды бөлінді. XII ғасырдың басында Хорватияның ең танымал ақсүйек отбасылары – Шубичтер (немесе Брибир князьдері), отбасының түрлі тармақтарына бөлініп, ішкі Далмацияны Брибирден басқарған; Бабоничтер батыс Славонияда және Купа өзенінің оң жағалауында; Качичтер Четина мен Неретва өзендері арасындағы Омисте орналасқан, пираттықпен айналысқаны үшін белгілі; және Франкопандар (кейін Крк князьдері деп аталған), Крк аралын, Кварнерді және солтүстік Ликадағы Модруш графтығын басқарған. Осы негізгі ақсүйек отбасыларынан басқа, Гусич, Кукар, Лапчан және Каринян, Могорович және Тугомирич сияқты одан да әлсіз отбасылар да болды. Осы кезеңде және Екінші крест жорығының (1145–1149) нәтижесінде Темплерлер мен Госпиталь иелері Хорватияда маңызды мүліктер мен активтерге ие болды. Христиандық ордендерге алғашқы үлестерді Босниялық бан Борич берген. XII ғасырдың соңына қарай Тамплиерлердің Врана, Сенж, Загреб маңындағы Нова Вес және т.б. жерлерінде иеліктері болды. 1221 жылы Сплит князі және Цетина графы Домальд пен Шубич отбасы арасында Сплит иелігі үшін соғыс басталды. Домальдтың отбасылық байланыстары белгісіз, бірақ ол Сначич немесе Качич отбасынан шыққан болуы мүмкін. Домальд сондай-ақ Шибеник пен Клис бекінісін иеленді және 1209 жылы Венециядан Задарды қысқа мерзімге алды. Сплит тұрғындары 1221 жылы Домальдты қуғынға шығарды және Книнге жақын Звониградтан Вишан Шубичті ханзада етіп сайлады. Шубичтер жеңіске жеткенімен, олардың арасында Григорий III Шубич пен Вишан арасында соғыс басталды. Григорий Шубич жеңіске жетіп, Вишанды өлтіріп, оның жерлерін тартып алды, осылайша Шубичтер отбасының үстемдігін бекітті. Домальд әлі де Клис иелігінде болды және Сплитті қайтарып алуды көздеді. Соғыс барысында Домальд Клистен айырылып, Качич отбасымен одақтасты. 1229 жылы Домальд Григорийдің Сплиттегі өкілін жеңіп, Сплит князі болып қайта сайланды. Алайда 1231 жылы Григорий Сплиттегі лауазымына оралды. Григорий қайтыс болғаннан кейін Домальд жағдайды пайдаланып, 1235 жылы Сплитті екінші рет қайтарып алды, бірақ екі жылдан кейін Григорийдің ұлы Марко I Шубич Брибирден оны жоғалтты. Домальдпен соғыс ақыры Степко Шубич оны жеңіп, Клисте тұтқындағанда аяқталды. Король Беланың інісі Коломан ауыр жарақат алып, оңтүстікке, Хорватияға жеткізілді, онда жарақатынан қайтыс болды. Бату хан өзінің туысы Каданды 10,000–20,000 сарбаздан тұратын әскермен Хорватияға қашқан король Беланың артынан қууға жіберді. 1242 жылы моңғолдар Драва өзенін кешіп, Славония округтері Пожега мен Крижевциді тонауға кірісті. Олар Чазма мен Загреб қалаларын тонады, соның салдарынан собор өртенді. Ақсүйектер король Беламен бірге Клис, Сплит, Трогир және айналасындағы аралдарға көшті. 1242 жылдың наурыз айында моңғолдар Сплитке жақын келді және Клиске шабуыл жасады, өйткені олар сол кезде Трогирда болған Бела патша сол жерде жасырынғанын ойлады, бірақ оның бекінісін басып ала алмады. Кейінгі патшалар қалаларға белгілі бір жеңілдіктер беріп, оларды еркін патшалық қалаларға айналдыруға тырысты, осылайша оларды жергілікті ақсүйектердің билігінен бөліп тастады. Вараждин 1220 жылы, Вуковар 1231 жылы және Вировитица 1234 жылы король Андрей II-ден еркін қала мәртебесін алды. Петринья 1240 жылы, Градце (Каптолдан басқа, Загреб епископының резиденциясы, ол өз басқаруында болды) 1242, Самобор 1242, Крижевци 1252 және Ястребарско 1257 жылы осы мәртебеге ие болды. Еркін қалалар өздерінің кеңестерін сайлады, өздерінің әкімшілігі мен соттары болды, өздерінің салықтарын жинады және өздерінің экономикасы мен саудасын басқарды. Загребте епископтың қаласы Каптол Карл Мартелді қолдады, ал Градце Андрейді қолдады, бұл аймақта қызыл қанды шайқастарға әкелді. 1295 жылы Карл Мартель қайтыс болғаннан кейін оның таққа құқығы оның ұлы Карл I-ге (Карл Роберт деп те аталады) өтті. Хорват және венгр ақсүйектері ақырында Андрей III-ті патша ретінде мойындады, бірақ 1299 жылы Андрей ұлы болмағандықтан өзінің туысы Альбертино Морозиниді мұрагер етіп тағайындағанда жаңа көтеріліс басталды. Павел өзінің інісі Георгий I Шубичті Римге олардың талаптарына Папаның келісімін алу және Карл I-ді Хорватияға әкелу үшін жіберді, ол 1300 жылдың тамыз айында келді. Андрей III 1301 жылдың қаңтарында қайтыс болды және Арпад әулетінің соңына сызық салды. Бан Павел Шубич Карл I-ді Загребке сүйемелдеді, онда ол патша ретінде танылды. 1301 жылдың наурыз айында архиепископ оны Эстергомда Венгрия мен Хорватияның уақытша патшасы етіп таж кигізді. 1304 жылы бан Младен I Боснияда өлтірілді. Павел Боснияға қарсы наурыз жүргізіп, оның жерлерінің көбісін өзінің билігіне қайтарды, өйткені 1305 жылдан бастап Павел өзін «барлық Боснияның мырзасы» (totius Bosniae dominus) деп атады. Ол өзінің екінші ұлын, Младен II-ні Босния бандығына тағайындады, ал 1305 жылы үшінші ұлы, Павел II Сплит князі болды. Павел өзінің ақшасын шығарды және барлық жағдай бойынша тәуелсіз билеуші болды. 1311 жылы Павел Венециялық үстемдікке қарсы Задарда сәтті көтеріліс ұйымдастырды. Павелдің 1 мамыр 1312 жылы қайтысынан кейін Венециямен соғыс жалғасты, оның орнына ұлы Младен II келді. Павелдің қайтысымен Брибир князьдерінің құлдырауы басталды. Венеция ақыры 1313 жылы Задардағы билігін қалпына келтірді. Шубичтер отбасының құлдырауынан кейін Иван Нелипич Хорватиядағы басты тұлғаға айналды. Ол Книн патшалық қаласын басып алды, нәтижесінде Джон Бабонич бандық лауазымынан алынып, Николас Феселлендваи және кейін Микс Акос тағайындалды, олардың әскері 1326 жылы Иван Нелипичтің жеңіліске ұшырады. Осылайша Лика мен Крбавадан Цетина өзеніне дейінгі барлық Хорватия патша билігінен шықты. Нелипич Шубичтермен шиеленіскен қарым-қатынаста болды және олармен жиі қақтығыстарға түсті. Осы қақтығыстар кезінде Венеция 1327 жылы Сплитті және 1329 жылы Нинді басып алды, Зрманя өзенінің сағасынан Цетинаның сағасына дейінгі жағалаудың көп бөлігін иеленді. Сонымен қатар, Босния бандығының II Стефан Котроманыч Цетина мен Неретва арасындағы аумақты, сондай-ақ Имотски, Дувно, Ливно және Гламочты қосып алды. Иван Нелипичтің қайтысына дейін 1344 жылға дейін Хорватияның қалған бөлігін Книннен тәуелсіз басқарды. Одан кейін Людовик I Хорватияда патшалық билікті қалпына келтірді және 1345 жылдың соңына қарай елді бейбіттендірді. Николас Хахот ондаған жылдардан бергі алғашқы патшалық лауазым иесі болды, ол Славония, Хорватия және Далмация бандығын біріктірді, екі лауазымды біріктірді және Хорватия аумақтарына да ықпалын кеңейтті, сондай-ақ патшалық биліктің өкілі болды.

Далмациядағы аумақтық өзгерістер

1345 жылы Задар тағы да Венецияға қарсы көтерілді, бірақ 1346 жылдың соңында ұзақ қоршаудан кейін венециялықтар қалаға қайта ие болды. Көтеріліс үшін жаза ретінде Венеция Задардың теңіз қабырғаларын бұзды, тұрғындарының қаруларын тартып алды және қала басқарушысы ретінде венециялықты жіберді. 1348 жылы король Людовик I Венециямен сегіз жылдық бейбіт келісімге қол қойды. 1356 жылы бейбіт келісім аяқталғаннан кейін король Людовик соғыс жарияламастан Венецияның территориясына шабуыл жасады. Хорват әскерін Людбрегтен шыққан бан Джон Ксюз басқарды. Сплит, Трогир және Шибеник қалалары тез арада венециялық басшылардан құтылды, ал Задар қысқа қоршаудан кейін түсті. Луи сол кезде Солтүстік Италияда сәтті соғысқандықтан, Венеция 1358 жылдың 18 ақпанында Задар шартына қол қоюға мәжбүр болды. Осы шарт бойынша король Людовик Крес аралынан Албаниядағы Дурреске дейін, соның ішінде тәуелсіз бірлік ретінде әрекет еткен Дубровникке (Рагузаға) дейін, Далмацияның барлық территориясына билік алды. Венеция дожы "Хорватия және Далмация герцогы" деген лауазымынан бас тартуға міндетті болды.

Сотқа қарсы қозғалысы

1382 жылы Людовик I қайтыс болғаннан кейін оның әйелі, Босниялық Елизавета, он бір жасар Марияның регенті болды. Неаполь патшасы Карл III таққа заңды мұрагер деп есептеген ақсүйектердің кейбіреулері оның таққа отыруын мойындамады. Хорватияда Врана аббаты Иоанн Палисна Елизаветаға қарсы алғаш көтерілді. Ол негізінен Елизаветаның күйеуі енгізген орталықтандыру саясатына қарсы болды. Оған 1371 жылы Босния патшасы болып таққа отырған Твертко I де қосылды. Ақырында Иоанн Елизаветаның әскерімен жеңілді, олар оның Варна қаласын басып алып, Боснияға қашуға мәжбүр етті. Ұзақ уақыттан кейін 1385 жылы Мария патшайым мен Елизаветаға қарсы жаңа қозғалыс пайда болды, оны Мацсо баны Иоанн Хорват және оның інісі, Загреб епископы Пауль Хорват бастады. Екі бауырға 1385 жылы Карл III Хорватия, Далмация және Славония баны деп тағайындаған Иоанн Палисна да қосылды. Олар 1385 жылдың соңында патшайымнан қарсылықсыз бас тарған корольді тақтан түсіруге көмектесті, бірақ 1386 жылдың ақпанында Елизавета оны өлтірді. Хорват ағайындылары өлтірілген корольдің ұлы Ладиславтың атынан ашық көтеріліс жасады. 1386 жылдың 25 шілдесінде олар Мария патшайым, Елизавета және олардың сүйіктілерін Горжаниде шабуылдап, патшайымдарды тұтқынға алды. Мария мен анасы тұтқындалып, Загреб епископының Гомнец қамалында қамауға алынды. Елизавета мен Мария көп ұзамай Новиград қамалына жіберілді, ал Иоанн Палисна олардың жаңа күзетшісі болды. Елизавета Чарльзді өлтіруге итермелегені үшін сотталып, кінәлі деп танылды. 1387 жылдың қаңтарында Мария патшайымның күйеуі, Люксембургтің Зигмунды, патшайымдарды құтқару үшін Новиградқа жорық жасады. Зигмундтың жақындап келе жатқаны туралы хабар Новиградқа жеткенде, Елизавета Марияның көз алдында түрмеде дарға асылды. Тақты бос қалдыруға болмағандықтан, Зигмунд 1387 жылдың 31 наурызында Секешфехерварда патша болып таққа отырды. 1393 жылы Твертконың мұрагері Стефан Дабиша Зигмундпен келісімге келді, жағдай өзгерді. Ол Твертконың жақында сатып алған жерлерін қайтарды, бірақ 1385 жылы бағындырылған Батыс Босниядағы аумақтарды сақтауға рұқсат алды. Хрвое Вукич те 1393 жылы бағынды. 1394 жылдың шілдесінде Зигмунд Босниядағы Доборды басып алып, Иоанн Хорватты тұтқынға алды, осылайша хорваттардың көтерілісі аяқталды. Мария патшайымның бұйрығымен, анасының өлімі үшін жаза ретінде, Иоанн Печте өлімге дейін азапталды. 1398 жылы Зигмунд Босния Корольдігіне қарсы сәтсіз жорық жасады, содан кейін жаңа босниялық патша Степан Остоя және Хрвое шабуылға шықты. 1401 жылы Задар Хрвоеге бағынды, ал Четина округінің көп бөлігін бақылаған Иваниш Нелипчичтің көмегімен Хрвое 1403 жылы Сплитке бақылауға ие болды. Осы жылдары Зигмунд франкопандардың қолдауын жоғалтты, бірақ Куржаковичтердің (Гусичтің тармағы), Бериславичтердің және Зрин князьдерінің адалдығын сақтады. Алайда Ладиславтың Будаға қарай жылжудан тартынғаны және шешім қабылдамауы оның жақтастарының наразылығын тудырды, сондықтан Зигмунд оған қарсы шыққандардың барлығына рақымшылық жариялады. Көптеген венгр және хорват ақсүйектері, соның ішінде франкопандар, оны қабылдап, Зигмунд жағына қосылды. Хрвое Вукичпен болған қақтығыстан кейін босниялық дворяндар 1404 жылы Степан Остояны тақтан түсіріп, Хрвоеге бағынышты қуыршақ патша ретінде Твертко II таққа отырғызды. Остоя Венгрияға қашып, Зигмунд жағына қосылды. Хрвое 1408 жылға дейін Зигмундтың бірнеше әскери араласуларына төтеп берді, осы кезде Босния дворяндары Добор шайқасында ауыр жеңіліске ұшырады. 1409 жылдың қаңтарында Хрвое Зигмундқа бағынғаны және Остоя Босния тағына қайта оралғаны жарияланды. Осылайша Зигмунд Венгрия, Босния және Хорватиядағы тәртіпсіздіктерді тоқтатты. Ақырында 1409 жылы Ладислав Флоренция Республикасына қарсы соғыста одақтастар табу үшін Далмациядағы құқықтарын 100 000 дукатқа Венецияға сатты.

Осман соғыстары

1453 жылы Византия империясын бағындырғаннан кейін Осман империясы батысқа қарай жылдам кеңейіп, Хорватия патшалығына да қауіп келтірді. 1463 жылы Босния патшалығы құлағаннан кейін король Маттиас Корвинус Яйце банаты мен Сребреник банатын құру арқылы қорғаныс жүйесін күшейтті. Османдықтар қорғаныс шебін бұзуға қиналғанмен, Хорватия мен Оңтүстік Венгрияға үнемі шабуылдар жасап, тонаумен айналысты. 1463 жылы мұндай шабуылдың бірінде хорват баны Павао Шпиранчич Сенжде тұтқындалды. Осман империясы оңтүстік аймақтарға тез кеңейіп, 1482 жылы Герцеговинаның көп бөлігін және Неретва аңғарындағы хорват бекіністерін бағындырды. Хорватияның Осман империясына қарсы алғашқы маңызды жеңісін 1478 жылы Глина маңында граф Петр Зринскийге қол жеткізді. 1483 жылы хорват баны Маттиас Гереб пен Франкопандар басқарған әскер қазіргі Нови-Град маңындағы Уна өзені жағасында болған шайқаста 7000-ге жуық Осман атты әскерін (Ақыншылар деп белгілі) жеңді. Сол жылы Хорватияны Осман империясының ірі шабуылдарынан сақтап қалған бейбіт келісімге қол қойылды. Шекарадағы жергілікті қақтығыстар жалғасты, бірақ олардың қарқындылығы азайды. Аталған келісім 1490 жылы Маттиас Корвинус қайтыс болғаннан кейін тоқтатылды. 1491 жылы 10 000 Осман жеңіл атты әскері Уна өзенінен өтіп, Карниолаға басып кірді. Қайтып келе жатқанда олар Врпиль шайқасында жеңіліске ұшырады. Екі жылдан кейін Хорватияның жаңа баны Емерик Деренчин мен Франкопан әулеті арасында соғыс басталды. Франкопандар бастапқыда табысқа жетіп, Сень қаласын қоршауға алды, бірақ бан Деренчин басқарған әскер оларға қарсы жіберілгеннен кейін қоршау алынды. Алайда, Хорватия арқылы Карниолаға шабуыл жасап қайтып келген Босния санджағының бейі Хадим Якуп Паша басқарған Осман әскері оларды бейбіт келісімге келуге мәжбүр етті. Хорваттар 10 000 адамды жинап, ашық шайқаста қарсы тұруға шешім қабылдады, бірақ кейбіреулері тұзақ құрудың тиімдірек екенін айтты. 1493 жылдың 9 қыркүйегінде хорват әскері Ликадағы Удбина маңында Осман әскерін тоқтатып, Крбава алаңындағы шайқаста ауыр жеңіліске ұшырады. Соғысқа ұшыраған аймақтардан хорват халқы біртіндеп елдің қауіпсіз аймақтарына көшіп, ал кейбір босқындар Хорватиядан Бургенландқа, Оңтүстік Венгрияға және Италия жағалауына қашып кетті. 1513 жылдың 16 тамызында бан Петр Бериславич Уна өзеніндегі Дубица шайқасында 7000 сарбаздан тұратын Осман әскерін жеңді. 1514 жылдың ақпанында Османдықтар 10 000 сарбазымен Книн қаласын қоршап алды, қала шетін өртеп жіберді, бірақ оны басып алуға үлкермеді және 500 сарбазын жоғалтты. Рим папасы Лев X 1519 жылы Хорватияны христиандықтың алдыңғы шебі (Antemurale Christianitatis) деп атады, себебі бірнеше хорват сарбаздары Осман империясына қарсы күреске елеулі үлес қосты. Петр Бериславич 7 жыл бойы Османдықтармен үздіксіз соғысып, үнемі ақша тапшылығымен және жеткіліксіз әскермен күресті, осылайша 1520 жылдың 20 мамырында Плешевица шайқасында тұтқындалып қаза тапты. 1513 және 1514 жылдары жасалған екі сәтсіз әрекеттен кейін, Гази Хусреў бей басқарған Осман әскерлері Книн қаласын соңғы рет қоршап алып, 1522 жылдың 29 мамырында бағындырды. Олар бірнеше рет Клис қаласын қоршады, бірақ Сень капитаны және Клис князі Петр Кружич Клис бекінісін шамамен 25 жыл бойы қорғады. 1526 жылдың 23 сәуірінде Сүлеймен Шығармалы 80 000 қарулы әскерімен және көптеген көшпелі әскерлерімен Стамбулдан шығып, Венгрияға шабуыл жасады. Ол 2 шілдеде Саваға жетті, екі апталық қоршаудан кейін 27 шілдеде Петроварадинді және 8 тамызда Илокты алды. 23 тамызға қарай оның әскері Осиекте Драва өзенінен қарсылықсыз өтті. Сол күні Людовик II патша 25 000 сарбазымен Мохачқа келді. Кристофер Франкопанның 5000 сарбазынан тұратын әскері шайқас алаңына уақтылы жетпеді. Венгрия әскері 29 тамызда Мохачтың оңтүстігіндегі жазықта Османдықтарды күтті және екі сағаттан кем уақыт ішінде жеңіліске ұшырады. 1526 жылғы Мохач шайқасы – король Людовик II-нің қазасынан кейін Ягеллон әулетінің билігі құлаған маңызды оқиға болды. Бұл жеңіліс христиандық феодалдық әскердің Османдықтарды тоқтатуға бейім еместігін көрсетті, олар ғасырлар бойы үлкен қауіп болып қала берді.

1527 Сетин парламенті

Людовик II Хорватия тажын басқа да атақтармен бірге иеленді, бірақ мұрагер қалдырмады. 1526 жылғы 10 қарашадағы мәжілісте Венгрия диетасының көпшілігі Иоанн Запольяны король деп таңдады, ал жеке венгрлік жиналыс 1526 жылғы 16 желтоқсанда Позониде өткен қысқартылған диетада эрцгерцог Фердинанд I-ді сайлады. Австриялық эрцгерцог Запольяға қарсы тұру мақсатымен Хорватия сайлауына қызығушылық танытты, сонымен бірге Осман империясының батысқа қарай кеңеюінің дауылды кезеңінде Хорватияны қорғауға уәде берді. 1526 жылғы 31 желтоқсанда хорват ақсүйектері стратегияларын талқылап, жаңа басшыны сайлау үшін жиналды. Мәжіліс Цетин қамалының төменгі жағындағы францискан монастырында, Цетинград елді мекенінде өтті. 1527 жылғы 1 қаңтарда Хорватия сеймі Габсбург әулетінен Фердинандты Хорватияның королі етіп бірауыздан сайлады. Фердинандты сайлау туралы хаттама алты хорват ақсүйегінің және эрцгерцогтың төрт өкілінің мөрлерімен расталды. 1527 жылғы 6 қаңтарда Славония ақсүйектері Иоанн Заполья тарапына қосылды. Хорват тарихи әңгімесінде Габсбург империясына қосылу шешімі Сеймнің еркін таңдауының нәтижесі болды деп мәлімделеді.

Елтаңба

Хорватияны білдіретін алғашқы белгілі символ 12 ғасырдың соңына қарай пайда болды – ол жарты айдың үстіндегі алты бұрышты жұлдыз. Бұл символ Хорватияның герцогы Андрей II шығарған хорват фризатигінде табылды. 14 және 15 ғасырларда қазіргі Далмация гербі, көгілдір қалқандағы үш тәжді арыстан басы (алғашқыда қызыл қалқанда болған) Хорватия Корольдігін бейнелеу үшін қолданылды. Бұл туралы сол заманғы көптеген гербтерде айтылған (Gelre Armorial, Constance Council Armorial немесе Wernigerode Armorial). Ол сондай-ақ патшалардың монеталарында және мөрлерінде де болды, мысалы, Матиас Корвиннің үлкен мөрінде және король Луи I-нің үлкен гербінде. Шахмат тақтасы 15 ғасырдың соңында қолданысқа енді, ал 16 ғасырдың басында (1525 жылы) Хорватияда ресми символ ретінде қабылданып, күміс және қызыл түсті бес қатардан тұратын төртбұрыштардан құралды. Ол Мохач шайқасында Хорватияның әскери туы ретінде де қолданылды.