Кіріспе

Бұл Хорватия тәуелсіздік соғысы аяқталғаннан бергі тарихы.

Туджман: бейбіт уақыттағы төрағалық (1995-1999)

1995 жылдың қарашасында Хорватиядағы соғыс аяқталды. Соғыста шамамен 20 000 адам қаза тапты, ал 1996 жылы Хорватияда жарияланған соғыс зардаптары туралы ресми деректер 180 000 қираған тұрғын үйді, Хорватия экономикасының 25% зардап шеккенін және 27 миллиард АҚШ долларына бағаланған материалдық залалды көрсетті. 2003/04 жылғы «Еуропалық шолу» соғыстың зардаптарын 37 миллиард АҚШ долларына бағалады, оның ішінде зақымдалған инфрақұрылым, жоғалған экономикалық өнім және қашқынмен байланысты шығындар ескерілді. Осы кезеңде ЖІӨ 21% төмендеді. Тұрғын үйлердің 15 пайызы және 2423 мәдени мұра нысаны, оның ішінде 495 қасиетті құрылыс қиратылды немесе зақымдалды. Соғыс өте жоғары әскери шығындармен қосымша экономикалық салмақ әкелді. 1994 жылға қарай Хорватия іс жүзінде соғыс экономикасына айналған кезде, әскери шығындар мемлекеттік бюджеттің 60 пайызын құрады. Соғыс аяқталғаннан кейін 1995 жылы парламент сайлауы өтті, нәтижесінде биліктегі Хорват демократиялық одағы жеңіске жетті. Златко Матеша Ника Валентичтің орнына Хорватияның жаңа премьер-министрі болды және тәуелсіз Хорватияның алғашқы бейбіт үкіметін құрды. Сол уақытта Загреб Ассамблеясына сайлау өтті, онда оппозиция жеңіске жетті. Бұл Загреб дағдарысына әкелді, себебі президент оппозициялық партиялар ұсынған Загреб қаласының әкіміне ресми мақұлдау беруден бас тартты. 1995 жылы Хэллоуин күні «есірткіге тәуелді адамдар тәртіпсіздік тудырып жатыр» деген сылтаумен Туджманның полициясы Самбор қаласында Хэллоуиндегі панк концертін қатыгездікпен таратып жіберді. Полиция концертке келген, көбінесе жас адамдарды қатты ұрып-соғып, тіпті кездейсоқ көрермендерге де қатыгездікпен шабуыл жасады. Макро тұрақтандыру бағдарламаларының нәтижесінде 1990 жылдардың басында ЖІӨ-нің теріс өсімі тоқтады және оң динамикаға ие болды. Соғыстан кейінгі қайта құру жұмыстары өсімге қосымша серпін берді. Соғыс кезінде кейінге шегерілген тұтынушылық шығындар мен жеке сектордың инвестициялары 1995-97 жылдары өсімге үлес қосты және экономикалық жағдайды жақсартты. 1995 жылы ЖІӨ-нің нақты өсімі 6,8%, 1996 жылы 5,9% және 1997 жылы 6,6% құрады. 1995 жылы Иван Пенич жекешелендіру министрі болып тағайындалды, ол министрліктің алғашқы министрі болды. Хорватиядағы жекешелендіру 1991 жылы соғыс басталғанда жай ғана басталған еді, сондықтан жоспарлы экономикадан нарықтық экономикаға өту баяу және тұрақсыз болды. Биліктегі партия кәсіпорындарды партиямен байланысты жеңілдік алған иелер тобына беруі үшін сынға ілікті. Хорватия 1996 жылдың 6 қарашасында Еуропа Кеңесіне мүше болды. Хорватия президенті Франьо Туджман 1997 жылғы президент сайлауында 61,4% дауыспен жеңіске жетіп, екінші бес жылдық мерзімге қайта сайланды. Марина Матулович Дропулич 1997 жылғы жергілікті сайлауда жеңіске жетіп, Загреб дағдарысын ресми түрде аяқтады. Бұрынғы Сербия Крайнасының қалған бөлігі, Югославия Федерациясымен шектес аймақтар, Хорватия үкіметімен бейбіт интеграция процесін келісті. «Эрдют келісімі» деп аталатын аймақ Біріккен Ұлттар Ұйымының Шығыс Славония, Баранья және Батыс Сирмиум үшін арналған уақытша әкімшілігінің уақытша қорғауында болды. Бұл аймақ 1998 жылдың 15 қаңтарында Хорватияға ресми түрде қайта қосылды. 1998 жылдың 3 қазанында Папа Иоанн Павел II кардинал Алойзие Степинацты қасиетті деп жариялады. 1998 жылы қосылған құн салығы енгізілді және сол жылы мемлекеттік бюджет профицитті болды. 1998 жылдың соңында Хорватияда рецессия басталды және ЖІӨ өсімі 1,9%-ға дейін төмендеді. 1999 жылы рецессия жалғасты, ЖІӨ 0,9% төмендеді.

Рачан үкіметі (2000-2003)

Туджман 1999 жылы қайтыс болды, ал 2000 жылдың басындағы парламент сайлауында ұлтшыл Хорватия демократиялық одағының (HDZ) үкіметі премьер-министр Ивица Рачан басқаратын орталық-солшыл коалициямен ауыстырылды. Сонымен қатар, президенттік сайлау өтті, оның жеңімпазы умеренный Стьепан Месич болды. Жаңа Рачан үкіметі Конституцияға түзетулер енгізіп, саяси жүйені жартылай президенттік жүйеден парламенттік жүйеге өзгертті, президенттің көптеген атқарушылық өкілеттерін Парламент пен Премьер-министр институтына берді. Дегенмен, Президент Бас қолбасшы лауазымын сақтап қалды және осы өкілеттігін Он екі генералдың хатына жауап ретінде пайдаланды. 2000 жылы экономикалық өсім дағдарыстан кейін жандана түсті. Ел 1998/1999 жылдардағы жеңіл дағдарыстан қалпына келді және келесі жылдары айтарлықтай экономикалық өсімге қол жеткізді. Жұмыссыздық деңгейі 2001 жылға дейін өсе берді, содан кейін төмендеуге бағытталды. Үкімет көптеген үйлерді қайта жарақтап салғандықтан, босқындардың оралуы үдеді; хорваттардың көпшілігі (Вуковардағылардың бір бөлегінен басқа) оралды, ал сербтердің үштен бірі ғана оралуға мүмкіндік алды, себебі оларға қолайсыз мүлік заңдары, сондай-ақ этникалық және экономикалық мәселелер кедергі келтірді. Рачан үкіметі көбінесе Хорватияны Туджман дәуірінің жартылай оқшаулануынан шығарғаны үшін мақталады. Хорватия 2000 жылдың 30 қарашасында Дүниежүзілік сауда ұйымының (ДСҰ) мүшесі болды. Ел 2001 жылдың қазан айында Еуропалық Одақпен тұрақтандыру және қауымдастық туралы келісімге қол қойды және 2003 жылдың ақпан/наурыз айларында мүшелікке үміткерлік білдірді. Рачан үкіметіне оңшыл HDZ қарсылық көрсетті, олар Хорватияның ICTY-мен ынтымақтастығына қарсы үлкен наразылық митингтерін ұйымдастырды.

Санадер үкіметі (2003-2009)

2003 жылдың соңында жаңа парламент сайлауы өтті және Иво Санадер басшылығындағы реформаланған ХДЗ партиясы жеңіске жетті, ол премьер-министр болды. Сайлауда жеңіске жеткеннен кейін Санадер жаңа үкіметті оңшыл ұлтшыл партиялармен емес, серб азшылығымен коалиция құрып құруды таңдады. 2008 жылдың наурыз айында 18 жасар Bad Blue Boys футбол жанкүйері Рибняк паркінде қаза тапты, одан кейін басқа BBB мүшелері кек қайтарды. Оқиға 18 жасар Лука Рицтің өмірін қиған Вечеслав Хольевац даңғылындағы автобус аялдамасындағы төбелес кезінде болды. 2008 жылдың қазан айында соғыста пайда тапқан деп айыпталған генерал Владимир Загорецті қорғаған адвокат Звонимир Ходақтың қызы Ивана Ходак қаза тапты, бұл оқиға премьер-министр Иво Санадердің Загреб полиция басқармасының бастығы Мариян Бенконы, ішкі істер министрі Берислав Рончевичті және әділет министрі Ана Ловринді қызметтен босатуына себеп болды. Рончевичтің орнын Томислав Карамарко, ал Ловринді Иван Шимонович ауыстырды. 2009 жылдың ақпан айында полиция Ходақтың өлімін үйсіз, жұмыссыз адамға байланыстырды, ол Звонимир Ходақты өміріндегі қиындықтары үшін кінәлады. 2009 жылдың маусым айында Санадер қызметінен кенеттен кетіп, әрекеттеріне түсініктеме беруден бас тартты. Флориан Бибер жазғандай, түсіндірме 2010 жылы берілді, ол кезде Санадер жемқорлыққа қатысты айыпталудан қорқып Австрияға қашқан болатын. Кейін ол Хорватияға қайтарылды. Сот отырысында Санадардың сәнді сағаттар, сәнді вилла және өнер коллекцияларына ие екені анықталды, олардың ешқайсысын Хорватия мемлекеттік қызметкерінің жалақысымен заңды түрде алу мүмкін емес еді. 2012 жылдың қараша айында ол он жылға бас бостандығынан айырылды, бірақ кейіннен мерзімі сегіз жарым жылға қысқартылды. 2015 жылы процедуралық қателіктерге байланысты бұл үкім күштен шығарылды, бірақ қайта сот басталмас бұрын, ол тағы бір жемқорлық ісі бойынша төрт жарым жылға бас бостандығынан айырылды. Осылайша, Бибер қорытындылайды, Санадер бастаған еуропалық бағытталған реформалар USKOK сияқты институттарды құрды, ол оны жазаға тартты және оның құлдырауына маңызды рөл атқарды. Бибер ХДЗ-ның еуропалық бағытқа ұмтылуы Хорватияның демократиялық жүйеге сәтті өтуінің кілті болды деп мәлімдейді, ал оның маңызды тұлғаларының бірі Иво Санадер оның құруына көмектескен демократиялық институттардың "құрбанына" айналды. Еңбек заңын өзгертуге бес кәсіподақ қарсылық көрсетті: референдум талап еткен петицияға 813 016 адам қол қойды, бұл Хорватиядағы барлық сайлаушылардың 10 пайызын құрайтын 449 506 қолдан асып түсті. Болашақ референдумға қатысты сауалнамалар жүргізілді: Nova TV үшін Ipsos Puls жүргізген 8 шілдедегі 646 адамнан тұратын сауалнамада 64% референдумды қолдайтынын, 15% қарсы екенін және 21% шешімін қабылдамағанын көрсетті. CRO Demoskop 1 және 2 шілдеде 1300 адам арасында сауалнама жүргізіп, сауалнамаға қатысқандардың 88,6% оны қолдайтынын анықтады. Әкімшілік министрлігі қолтаңбаларды тексергеннен кейін Хорватия үкіметі ұсынылған барлық қолтаңбалардың 330 мыңнан аспайтынын мәлімдеді, бұл референдумды бастауға жеткіліксіз болар еді. Халықтың наразылығынан кейін олар қолтаңбаларды Парламентке жіберді. Үкімет содан кейін 2010 жылдың 3 қыркүйегінде реформа ұсыныстарын кері қайтарып алды. Хорватия Парламенті бұл референдум ұсынысын күшсіз етеді ме, жоқ па, соны анықтай алмады және шешімді Хорватия Конституциялық сотына жіберді. Сот 2010 жылдың 20 қазанында референдум өткізу қажеті жоқ деп шешті. Ол үкіметке келесі жылы еңбек заңына ешқандай өзгеріс енгізбеуді бұйырды. Кейіннен үкімет пен кәсіподақтар басқа референдум өткізуге келісті, онда «200 000 тіркелген сайлаушы талап еткен жағдайда референдум өткізуге келісесіз бе және қажетті сайлаушы қолтаңбаларын жинау үшін 30 күн берілуі керек пе?» деген сұрақ қойылды. Ол Еуропалық Одаққа қосылу туралы референдуммен бір уақытта өткізілуі жоспарланған, бірақ өткізілмеді. 2011 жылғы Хорватиялық наразылықтар Хорватияда 2011 жылдың 22 ақпанында Интернетте наразылыққа шақырудан кейін басталған және күнделікті жалғасқан үкіметке қарсы көше наразылықтары болды. Наразылықтар үкіметтің жемқорлыққа қатысты жаңа оқиғаларына және алдағы Еуропалық Одаққа кіруге байланысты алаңдаушылықтарға байланысты әртүрлі саяси көзқарастарды біріктірді және Косордың отставкасын және мерзімінен бұрын сайлау өткізуді талап етті. Олар полицияның қатал әрекетімен және Загребтегі Хорватия Парламенті алдында жиналуға тыйым салумен кездесті. 26 ақпанда ондаған мың наразылық білдірушілер Хорватия астанасы Загребтің Бан Джелачич алаңында Хорватия Тәуелсіздік соғысының айыпталушы ардагерлеріне қолдау білдіріп, Косор үкіметінің отставкасын талап етті. Көшедегі төбелес кезінде бірнеше ондаған адам жараланып, қамауға алынды. Келесі апталарда наразылық білдірушілердің саны шамамен 10 000 адамға жетті, бірақ кейіннен наразылықтар біртіндеп тоқтады. 2011 жылдың 30 маусымында Еуропалық Одаққа қосылу туралы келісімге қол қойылды, Хорватияға 2013 жылдың 1 шілдесінде қосылуға жол ашылды.

Миланович үкіметі (2011-2016 жж.)

2011 жылғы Хорватия парламенті сайлауы 4 желтоқсан күні өтті, және «Кукурику» коалициясы жеңіске жетті. Зоран Миланович коалициялық үкіметтің премьер-министрі болды. 2012 жылдың қаңтар айында жаңа үкімет Еуроодаққа мүшелік алу мақсатында референдум ұйымдастырды, онда сайлаушылардың 66,27 пайызы қолдау көрсетті. Референдумнен кейін Сабор 2011 жылғы қосылу шартын ратификациялады. Миланович кабинеті 2012 жылдың қарашасында үлкен өзгеріске ұшырады, себебі бірінші вице-премьер Радимир Чачич Венгрияда көлік құралын басқару кезінде адам өліміне кінәлі деп танылып, қызметтен кетті. «Готовина және басқалардың ісі» бойынша сот процесінде 2011 жылдың сәуірінде шығарылған алғашқы кінәлі үкімнен кейін Анте Готовина мен Младен Маркач 2012 жылдың қарашасында толығымен ақталды. Йель университетінің заң профессоры Мирян Дамашка бұл жағдайда «бірлескен қылмыстық кәсіпорын» теориясы Хорватия үшін тарихи, саяси және құқықтық қиындықтар тудыратынын, бірақ апелляция нәтижесінде Хорватияның «Дайындық» операциясы арқылы құрылуы халықаралық құқықта заңды деп танылғанын мәлімдеді. Барлық Еуроодақ мүше мемлекеттерінде қосылу шартының табысты ратификациялануынан кейін Хорватия 2013 жылдың 1 шілдесінде Еуропалық Одаққа қосылды. Еуроодаққа қосылғаннан кейін көп ұзамай Иосип Перковичтің экстрадициясы туралы мәселе көтерілді. Югославияның UDBA құпия қызметінің бұрынғы қызметкері Перкович Германиямен Хорватия азаматы Стьепан Дюрековичті өлтіргені үшін айыпталды (Дюрекович INA мұнай компаниясынан 200 миллион доллар ұрлаған деген күдікпен Германияға қашқан). Бастапқыда Хорватия Перковичті экстрадициялауға келіспеді, себебі конституциясы мұндай іс-әрекетке тыйым салады (2002 жылдан кейін саяси қылмыстар бойынша қудалау тоқтатылады). Бірақ, санкциялармен қорқытқаннан кейін парламент экстрадицияға рұқсат беру үшін конституцияны өзгертуге жедел түрде дауыс берді. Заң 2014 жылдың 1 қаңтарынан күшіне енді. 2013 жылдың 1 желтоқсанында Хорватия тәуелсіздік алғаннан бергі үшінші рет референдум өткізді. Референдум сұрағы: «Неке – ер және әйелдің арасындағы одақ деп есептейсіз бе?». Дауыс бергендердің 65 пайызы «иә» деп жауап берді, бірақ сайлауға қатысқандардың саны барлық сайлаушылардың тек 38 пайызын құрады. Референдумды «Отбасы атынан» консервативті тобы ұйымдастырды. Католик шіркеуі халықты «иә» деп дауыс беруге шақырды, ал үкімет, 88 азаматтық қоғам ұйымы және жергілікті танымал тұлғалар «жоқ» деп дауыс беруге кеңес берді. Референдум көптеген дау-дамайлар тудырды және Хорватияда ЛГБТ адамдарына қарсы зорлық-зомбылықтың күшеюіне әкелді. Келесі жылы бір жынысты серіктестік заңды деп жарияланды, бұл бір жынысты жұптарға ЛГБТ балаларын асырап алу құқығын қоспағанда, некеге тең құқықтарды берді. Тәуелсіздік алғаннан бергі алтыншы президенттік сайлау 2014 және 2015 жылдары өтті. Бірінші тур 2014 жылдың 28 желтоқсанында төрт кандидат арасында өтті: 2010 жылдан бері қызмет етіп келе жатқан және биліктегі коалиция қолдауына ие Иво Йосипович, бұрынғы сыртқы істер министрі және НАТО өкілі Колинда Грабар-Китарович (оппозициялық HDZ партиясынан), «Тірі қабырға» (Živi zid) қозғалысының белсендісі Иван Синчич және оңшыл популист Милан Куюнджич. Йосипович пен Грабар-Китарович ең көп дауыс жинады, бірақ жеңіске жету үшін қажетті 50% + 1 дауысқа жетпеді, сондықтан 2015 жылдың 11 қаңтарында екінші тур өтті. Екінші турда Колинда Грабар-Китарович Хорватияның бірінші әйел президенті болып сайланды, ол дауыс берушілердің 50,74 пайызының қолдауын алып, Йосиповичтен 32 509 дауыс артық жинады. Осылайша Йосипович қайта сайлануға ұтылмаған алғашқы Хорватия президенті болды, сонымен қатар Хорватиядағы президенттік сайлау тарихындағы ең тар нәтиже тіркелді. 2014 жылдың соңы мен 2015 жылдың бірінші жартысында Хорватия соғыс ардагерлерінің Загребтегі Савска көшесінде ұзаққа созылған наразылық акциясы өтті, ол 2015 жылдың мамырында ардагерлер наразылықты Санкт-Марк алаңына жеткізген кезде өзінің шыңына жетті. Бұл наразылық 2014–2015 жылғы президенттік сайлауға және 2016 жылғы Хорватия парламенті сайлауына әсер етті. Милановичтің наразылық жетекшілерімен диалогқа тырысуы көрші елдерді сипаттау үшін оның қолданған тілінің жария болуына әкелді, бұл оның 2016 жылғы сайлауда жеңілуіне себеп болды. 2015 жылы Венгрия Сербиямен шекарасына қоршау салғаннан кейін 17 000-нан астам босқын Хорватияға кірді. Олар Шенген аймағына балама жол іздеп, босқын дағдарысының бөлігі ретінде Сирия мен Ирактағы азаматтық соғыстан қашып келді. Хорватия премьер-министрі Зоран Миланович Хорватияның «босқын лагеріне» айналуы мүмкін емес екенін және елге келіп жатқан босқындардың санына шыдамайтынын мәлімдеді. Сондықтан Хорватия босқындарды тіркеуді тоқтатуға және олардың белгілі бір санын Венгрия мен Словенияға жіберуге шешім қабылдады. Алайда, бұл елдердің билігі босқындардың өтуіне кедергі келтіруге тырысты. Босқын дағдарысы мен иммиграция Хорватия тарихында алғаш рет 2015 жылғы кезекті парламент сайлауы кезінде саяси талқылау тақырыбына айналды. 2015 жылдың қараша айында оңшыл коалиция, Хорватия демократиялық одағын (HDZ) басқарып, 59 орынды жеңіп алды, ал биліктегі одақ, премьер-министр Зоран Миланович пен оның Социал-демократтар партиясы (SDP) басқарып, 56 орынды жеңіп алды. Алайда, биліктегі одақ немесе оппозиция парламенттік көпшілікті ала алмады.

Орешкович үкіметі (2016)

2016 жылдың қаңтар айында канадалық білім алған экономист және технократ Тихомир Орешкович Хорватияның жаңа премьер-министрі болды. Қызметке кіріскеннен кейін бес ай өткен соң премьер-министр Орешкович парламенттің сенімін жоғалтты, яғни үкіметі құлап кетті.

Пленкович үкіметі (2016-)

2016 жылдың қыркүйегінде Хорватияның Демократиялық одағы (HDZ) мерзімінен бұрын өткен парламенттік сайлауда жеңіске жетті. Дегенмен, 151 орындық парламентте көпшілік орындар жетпеді. 2016 жылдың қазан айында Хорватия Демократиялық одағының (HDZ) басшысы Андрей Пленкович Тихомир Орешковичтің орнына жаңа премьер-министр болды. Ол популистік Most (Тәуелсіз тізімдер көпірі) және басқа да шағын азшылық топтарымен коалиция құрды. 2017 жылы Хорватияның ең ірі жеке компаниясы – «Агрокор» банкроттыққа ұшырау қаупіне тап болды, сондықтан хорват үкіметі компанияны құтқару мақсатында «Лекс Агрокор» деп аталған арнайы заң қабылдады. 2018 жылдың шілдесінде Хорватия ұлттық футбол құрамасы 2018 жылғы ФИФА әлем чемпионатының финалына өтті. 2020 жылдың наурызында Хорватия астанасы Загребті 5,3 балдық жер сілкінісі шарлады, бұл қалаға елеулі зардап келтірді. 2020 жылдың шілдесінде биліктегі оңшыл партия HDZ парламенттік сайлауда жеңіске жетті. 2020 жылдың 12 қазанында оңшыл экстремист Даниел Безук Хорватия үкіметінің ғимаратына шабуыл жасауға тырысып, осы кезеде полицейді жарақаттады, содан кейін өзін-өзі өлтірді. 2020 жылдың қаңтарында бұрынғы премьер-министр Зоран Миланович Социал-демократтар партиясынан (СДП) президент сайлауында жеңіске жетті. Ол Хорватияның алғашқы әйел президенті, биліктегі Хорватия Демократиялық Одағының (HDZ) орталық-оңшыл өкілі Колинда Грабар-Китаровичті жеңді. Орталық-оңшыл үкіметтік партия HDZ 2020 жылдың шілдесінде өткен парламенттік сайлауда жеңіске жетті, яғни қазіргі премьер-министр Андрей Пленкович екінші мерзімге сайланды. 2020 жылдың 12 қазанында оңшыл экстремист Даниел Безук Хорватия үкіметінің ғимаратына шабуыл жасауға тырысып, осы кезеде полицейді жарақаттады, содан кейін өзін-өзі өлтірді. 2020 жылдың желтоқсанында Хорватияның шамалы дамыған аймақтарының бірі – Бановинада 6,4 балдық жер сілкінісі болды, салдарынан бірнеше адам қаза тауып, Петринья қаласы толығымен қирады. COVID-19 пандемиясының екі жарым жыл ішінде 16 103 хорват азаматы осы аурудан көз жұмды. 2022 жылдың наурыз айында Загребте кеңестік өндіріс туындысы – Ту-141 дроны құлады, бұл 2022 жылғы Ресейдің Украинаға басып кіруімен байланысты болуы мүмкін. 2022 жылдың 26 шілдесінде Хорватия билігі Пелешац көпірін ресми түрде ашты, осылайша Хорватияның оңтүстік бөлігін елдің қалған бөлігімен байланыстырды. 2022 жылдың қыркүйегінде Хорватия Статистика бюросы 2021 жылғы халық санағының ресми нәтижелерін жариялады, онда Хорватияда тұратын адамдардың саны 3 871 833 адамға дейін азайды, бұл 2011 жылғы халық санағымен салыстырғанда 9,64 пайызға төмендеуді білдіреді. 2022 жылдың соңында Хорватия ұлттық футбол құрамасы Катарда өткен 2022 жылғы ФИФА әлем чемпионатында өнер көрсетті, олар үшінші орынды иеленді. Хорватияға оралғаннан кейін оларды бас қала Загреб және басқа да қалаларда қуанышты жанкүйерлер қарсы алды. 2023 жылдың 1 қаңтарында Хорватия ресми түрде Еуроаймаққа қосылды және Шенген аймағына кірді.