Кіріспе

Жыныстық мүше шашының пайда болуы pubarche ('/p//j//uː/,/b//ɑɹ//k//i/') деп жасөспірім кезеңінде жыныстық мүше шашының алғашқы пайда болуын, сонымен қатар жасөспірімдік дамудың басталуын білдіреді. Бұл жасөспірімдік дамудың физиологиялық өзгерістерінің бірі және толық жасөспірімдік дамудан тәуелсіз жүруі мүмкін. Жыныстық жетілудің ерте сатысы, сондай-ақ адренарх деп аталады, жыныстық мүше шашының, қолқап астындағы шаштың өсуімен, ересектерге тән май бездерінің иісімен, безеумен және шаш пен терінің майлылығының артуымен сипатталады. Балалар мен жасөспірімдер денсаулығының энциклопедиясы SMR2 (жыныстық жетілу деңгейі) pubarche-ті әйелдерде шамамен 11,6 жаста (9,3–13,9 жас аралығында), ал еркектерде 12,6 жаста (10,7–14,5 жас аралығында) пайда болатын жыныстық мүше аймағындағы жұмсақ түктердің дамуы ретінде қарастырады. Pubarche-тің физиологиялық көрінісі – кіндік және жыныстық мүшелер маңындағы жұмсақ түктер. Жыныстық жетілу деңгейінің толық сипаттамасы 1-кестеде келтірілген. Бір зерттеуде, жасөспірімдік дамудың сүт бездерінің дамуымен басталатын thelarche жолы, немесе жыныстық мүше шашының дамуымен басталатын pubarche жолы, нағыз жасөспірімдік дамуды көрсететіні зерттелді. Бұл зерттеу – бақылау және ұзақ мерзімді когорттық зерттеу. Зерттеу тобы қара және ақ терілі қыздардан құралған, олар он жыл бойы жыл сайын тексерілді. Зерттеу нәтижесінде pubarche нағыз жасөспірімдік дамуды білдіруі мүмкін деген қорытынды жасалды.

Орташа жасы

Пабархе басталудың орташа уақыты көптеген факторларға байланысты өзгереді, оның ішінде қоршаған ортаның әсері, тамақтану, дене салмағы, нәсіл және этникалық шығу тегі, сондай-ақ географиялық орналасу. Адренархе нәтижесінде пайда болатын алғашқы (көбінесе уақытша) ұйқы безінің шашы 10-12 жас аралығында, жасөспірімдік кезеңнің басында көрінуі мүмкін.

Қоршаған ортаға әсер ету

Қоршаған ортадағы химиялық токсиндер жасөспірімдердің дамуына әсер ететін көптеген факторлардың бірі болып табылады. 1970 жылдардың басында 4000-нан астам адам полибром бифенилдерге (ПББ) кездейсоқ ұшырады. Токсинге ұшыраған жүкті әйелдердің қыздары зерттелді, олардың арасында менархе 11,6 жасқа дейін басталатын болса, аз ұшыраған қыздарда бұл көрсеткіш 12,2–12,6 жас аралығында тіркелді. Бұл аймақтардағы әлеуметтік-экономикалық жағдайлар да ескерілді. Зерттеу көрсеткендей, экономикалық жағдайы жақсы отбасыларда ерте пубертатқа (жасөспірімдікке) қабілеттілік жоғары, бұл, мүмкін, тағамға оңай қол жеткізілуімен байланысты. Тамақтану жасөспірімдердің дамуы үшін өте маңызды. Сүйек өсуі үшін қажетті кальций және D витамині сияқты қажеттіліктерді қанағаттандырмау өсудің тежелуіне алып келуі мүмкін. Шамадан тыс тамақтану және/немесе отырықшы өмір салты семіздікке ұшыратуы мүмкін, бұл жасөспірімдердің пубертаттық дамуына да әсер етеді.

Ертерек жыныстық жету

Ерте жастық шақтағы ұяң жүндік даму, немесе ерте ұяңдық даму, қыздарда 8 жасқа дейін, ал ұлдарда 9 жасқа дейін ұяң жүндік дамудың пайда болуын білдіреді. Ерте ұяңдық даму – "толық емес, ішінара немесе ажыратылған ерте жасөспірімдік кезеңнің" бір белгісі. Толық емес жасөспірімдік кезең – ерте кеуде дамуы (thelarche) немесе ерте ұяңдық даму сияқты бір екіншілік жыныстық белгінің ерте дамуы. Денеде табиғи түрде өндірілетін стероидтардың (мысалы, DHEAS) деңгейінің жоғарылауы ерте ұяңдық дамудың ең көп кездесетін себебі болып табылады. Ерте ұяңдық даму бүйрек үсті безінен шығатын андрогендердің (DHEAS) 40–130 ųг/dL деңгейімен байланысты. Дегенмен, ерте ұяңдық даму бүйрек үсті безінің қызметінен тәуелсіз де пайда болуы мүмкін. Ерте ұяңдық даму – ерте жасөспірімдік кезеңнің бір түрі, ол 1) толық және орталық ерте жасөспірімдік кезеңді қамтитын нағыз ерте жасөспірімдік кезең және 2) 3 түрге бөлінетін толық емес жасөспірімдік кезең: ерте кеуде дамуы, ерте ұяңдық даму және жекелеген менструация (menarche). Бүйрек үсті безінің андрогендер өндірісінің артуы, орталық жасөспірімдік кезең және барлық ауру тудыратын жағдайлар жоқ екені анықталғанда, түсіндіріле алмайтын жаста ұяң жүндік дамуды сипаттау үшін "жекелеген ерте ұяңдық даму" термині қолданылады, мұнда басқа гормоналды немесе физикалық өзгерістер байқалмайды. Ерте жасөспірімдік кезеңді диагноздау кезінде қандағы андроген деңгейінің жоғарылауы (гиперандрогения) және еркексіну (вирилизация) сияқты ерте жасөспірімдік кезеңнің басқа да мүмкін белгілері де ескерілуі керек. Ерте ұяңдық даму – поликистоздық жұмыртқалық синдромы және классикалық және классикалық емес бүйрек үсті безі гиперплазиясы сияқты гормондармен және жасөспірімдік кезеңмен байланысты басқа да медициналық жағдайлардың белгісі болуы мүмкін.

Клиникалық тексеру

Ерте жасқа толу белгілері анықталған жағдайда клиникалық тексеруде негізінен организмдегі андрогендердің деңгейінің жоғарылауын көрсететін белгілер, сондай-ақ жалпы дене өсімі мен сүйек жасы бағаланады. Егер бұл факторлар қалыпты болса, онда бұл "жай ерте жасқа толу" деп есептеледі және орталық ерте жасқа толу немесе жасөспірімдердегі поликистоздық жұмыртқалық синдромын ажырату үшін оның дамуын бақылау ұсынылады. Егер дене өсімі мен сүйек жасы сияқты факторлар қалыптыдан жылдам өссе, түрлі гормондарға тест тапсыру қажет болуы мүмкін. Бұл тесттерге тестостерон, 17 OH, DHEAS және Synacthen тесті кіруі мүмкін.

Емдеу

Ғалымдар бұрынғыда ерте жастағы жыныстық дамудың (pubarche) денеге елеулі әсері жоқ деп есептеген, және бұл ерте жастағы жыныстық дамуды емдеу мәселесінде ғылыми консенсус болмауында көрінеді. Алайда, қазір клиникалық зерттеулер көрсеткендей, ол метаболикалық синдромның бастапқы белгісі болуы мүмкін, сонымен қатар жасөспірім шақта клиникалық аналық бездерде андрогендердің артық өндірілуіне және гиперінсулинемияға себеп болуы мүмкін. Зерттеулер ерте жастағы жыныстық дамуы бар және төмен салмақта туған қыздардың ересек болғандағы бойының өсуінің тез аяқталуына байланысты биіктігінің кем болуын көрсетті. Осы қыздарда метформинмен емдеудің соңғы биіктікті жақсарту мақсатындағы зерттеулері жалғастырылуда. Метформиннің қолданылуы ерте жастағы жыныстық дамуы бар қыздарда аналық бездердің гиперандрогенизмін алдын алуға көмектесетіні клиникалық түрде дәлелденген. Рандомизацияланған бақылаулы сынақ 12 ай бойы күніне 850 мг метформиннің плацебомен салыстырғандағы әсерін зерттеді. Нәтижелер көрсеткендей, инсулинге сезімталдық, қан сарысуындағы андрогендер, липидтер, жалпы және ішкі май массасы, сондай-ақ бұлшық массасына қатысты барлық бұзылыстар 6 ай ішінде қалпына келтірілді. Емделмеген топтағы көрсеткіштер қалыпты диапазоннан ауытқуын жалғастырды. Кейіннен жүргізілген когорттық зерттеу осы нәтижелерді растады. Жас қыздарда кеуде және ұяң жүндің дамуы әртүрлі уақытта жүруі мүмкін. Кейбіреулерде кеуде дамуы ұяң жүндің өсуінен бұрын басталуы мүмкін, ал кейбіреулерде керісінше. Сондықтан, кешіккен жыныстық дамудың денсаулыққа қатысты мәселе екенін анықтау үшін, жыныстық даму белгілерінің пайда болуын және оның нақты уақытын бақылау маңызды. Кешіккен жыныстық дамудың себебін анықтау үшін антиденелерге, кариотипке және гормон деңгейлеріне (мысалы, кортизол, қалқанша безін стимуляциялайтын гормон) арналған нақты тесттер жүргізіледі.

Бүйрек үсті қуысының жетіспеушілігі

Бүйрек үсті безінің жетіспеушілігі – өмірге қауіпті медициналық жағдай, онда бүйрек үсті безі зақымдалады. Бұл глюкокортикоидтар және минералькортикоидтарды қоса алғанда, жеткіліксіз гормон өндірілуіне алып келеді. Бұл типтегі гормондар организмдегі көптеген функцияларды реттеу үшін маңызды және бүйрек үсті бездері өндіретін гормондардың жеткіліксіз деңгейі болған жағдайда, бұл бүйрек үсті безінің біріншілік жетіспеушілігіне әкелуі мүмкін. Гормондардың жыныстық мүшелердегі шаштың өсуіне көмектесетін деңгейінің жетіспеуіне байланысты, жас адамдарда кешіккен жасөсперлік белгілері күтілуі мүмкін. Сондықтан, шаршау, әлсіздік, іш ауруы сияқты бүйрек үсті безінің жетіспеушілігінің белгілері мен симптомдары немесе аутоиммундық аурудың тарихы болған жағдайда, кешіккен жасөсперлік белгілерінің себебі ретінде бүйрек үсті безінің жетіспеушілігін қарастыру қажет.