Кіріспе

Бас немесе денеден шаштың түсуі. Көбінесе ерлерде немесе әйелдерде шаш түсу үлгісі, алопеция ареата және телогенді эффлювиум деп аталатын шаштың жұқаруы сияқты түрлері кездеседі. Қабыну немесе жарақатсыз шаш түсудің сирек кездесетін себептері: шашты өзі тартып алу, кейбір дәрілер, соның ішінде химиотерапия, ВИЧ/ЖИТС, гипотиреоз және темір жетіспеушілігімен қоса алғандағы нашар тамақтану. Алопеция ареата зардап шеккен жерге стероид инъекциялары арқылы емделуі мүмкін, бірақ тиімді болуы үшін оларды жиі қайталау қажет.

Белгілері мен симптомдары

Шаш түсірудің белгілеріне шаштың тобырлы немесе дөңгелек пішіндес түсіп кетуі, қабыршақтану, терідегі зақымданулар және жаралар кіреді. Алопеция ареата (жеңіл – орташа деңгейде) көбінесе шаштың түсіп кетуі ерекше аймақтарда байқалады, мысалы, қастарда, бас артқы жағында немесе құлақ үстінде, ал ерлердегі шаш түсірудің әдетте әсер етпейтін жерлерінде. Ерлерде шаш түсіру және жұқару шақырлардан және бас жоғарғы бөлігінен басталады, онда шаш жұқарады немесе түсіп қалады. Әйелдерде шаш түсіру алдыңғы және бас бөлігінде жүреді. Адамның басында 100 000 мен 150 000 арасында шаш болады. Күн сайын түсетін шаш мөлшері әртүрлі, бірақ орташа есеппен 100 шаш түседі. Шаштың қалыпты көлемін сақтау үшін, шаш түскен жылдамдықпен бірдей қарқында жаңа шаш өсуі керек. Шаш жұқарудың алғашқы белгілерін адамдар көбінесе шаш тарасқанда немесе басын жуғанда, әдеттегіден көп шаш қалдырғанда байқайды. Шашқа үлгі беру (стильдеу) де жұқару аймақтарын анықтауға көмектеседі, мысалы, кең тарақ немесе жұқарып бара жатқан бас бөлігі.

Терінің жағдайы

Бет, арқа және аяқ-қолдардағы айқын зақымдар кисталық акнеге ұсынуы мүмкін. Бұл жағдайдың ең ауыр түрі – кисталық акне, шаш түсіруге себеп болатын гормоналды дисбаланстардан туындайды және дигидротестостерон өндірісімен байланысты.

Психологиялық

Шаш түсіп кетудің психологиясы күрделі мәселе. Шаш жалпы жеке тұлғаның маңызды бөлігі болып саналады: әсіресе әйелдер үшін, олар үшін әйелдік пен тартымдылықты көрсетеді. Ерлер толық шашты жастық пен күш-қуатпен байланыстырады. Шашы сиреген адамдар көбінесе сыртқы келбеті мен өз бейнесі арасында қақтығысқа тап болады және олардың жасы ұлғайған сияқты көрінетіні немесе басқаларға тартымсыз болып көрінетіні туралы алаңдайды. Шаштың жоғалуына байланысты психологиялық проблемалар бар болса, олар көбінесе белгілер пайда бола бастағанда ең ауыр болады. Қатерлі ісікке қарсы химиотерапия салдарынан шаш түсіп кету, көптеген жағдайларда өзіндік сана мен дене бейнесінің өзгеруіне әкеп соғады. Шаш қайта өскеннен кейін көптеген пациенттерде дене бейнесі бұрынғы күйіне қайта оралмайды. Мұндай жағдайларда пациенттер өз сезімдерін жеткізуде қиындықтарға тап болады (алекситимия) және отбасылық жанжалдардан қашуға бейім болуы мүмкін. Отбасылық терапия отбасыларға осындай психологиялық проблемалармен күресуге көмектесе алады.

Шаштың қалыпты түсіп кетуі

Ерлерде шаш түсу генетика және дигидротестостерон ерлер гормонының әсерінен туындайды деп саналады.

Есірткілер

Уақытша немесе тұрақты шаш түюге бірнеше дәрі-дәрмектер себеп болуы мүмкін, соның ішінде қан қысымын, қант диабетін, жүрек ауруларын және холестерин деңгейін реттеуге арналған препараттар. Денедегі гормоналдық тепе-теңдікке әсер ететін кез келген препараттың айқын әсері болуы мүмкін: оларға контрацептивтер, гормоналдық алмастыру терапиясы, стероидтар және безеуге қарсы дәрілер жатады. Микоздық инфекцияларды емдеуге қолданылатын кейбір емдеулер шаштың көп мөлшерде түсуіне әкелуі мүмкін. Дәрі-дәрмектер (химиотерапия, анаболикалық стероидтар және ауызға қабылданатын контрацептивтер сияқты препараттардың жанама әсерлері) шаштардың көп бөлігін бір уақытта тынығу фазасына түсіріп, түсіп қалуына және одан кейін жұқаруына себеп болуы мүмкін. Бұл жағдай сондай-ақ химиотерапияның жанама әсері ретінде де көрінеді – қатерлі жасушаларды бөлінуден тоқтатуға бағытталған бұл ем шаштың өсу фазасына да әсер етеді, нәтижесінде химиотерапия басталғаннан кейін шаштың шамамен 90% түсіп қалады. Басқа сәулемен қабылдау, мысалы, басқа сәулелік терапияны қатерлі ісіктерді емдеу үшін қолданғанда, сәулеленген аймақтарда толық шашсыздыққа әкелуі мүмкін.

Жүктілік

Шаш түсіру көбінесе босанғаннан кейінгі кезеңде кездеседі, бірақ толық шашсыздыққа алып келмейді. Мұндай жағдайда жүктілік кезінде эстроген деңгейінің артуына байланысты шаш көбірек болады. Шамамен үш ай өткен соң (әдетте 2 мен 5 ай аралығында) эстроген деңгейі төмендеп, шаш түсіру басталады, көбінесе маңдай және шақылдақ аймақтарында айқын байқалады. Шаш әдетте қалыпқа келіп өседі және емдеу қажет емес. Осындай жағдай жүктілікті стимуляциялайтын кломифен дәрісін қабылдаған әйелдерде де болады.

Патофизиология

Шаш түбіршектерінің өсуі циклмен жүреді. Әрбір цикл ұзақ өсу фазасынан (анаген), қысқа мерзімдік фазадан (катаген) және қысқа демалыс фазасынан (телоген) тұрады. Демалыс фазасының соңында шаш түсіп қалады (экзоген), ал түбіршекте жаңа шаш өсе бастайды, осылайша цикл қайта басталады. Көбінесе, күніне шамамен 40 шаш (еркектерде 0-78) демалыс фазасының соңына жетеді және түсіп қалады. Егер күніне 100-ден астам шаш түсіп жатса, клиникалық шаш түсіру (телогендік эфлувиум) болуы мүмкін. Өсу фазасының бұзылуы анаген шаштарының аурулы жоғалуына (анагендік эфлувиум) алып келеді.

Диагностика

Әдетте олар шаш түсудің жоғарылау деңгейімен байланысты болмағандықтан, ерлер мен әйелдердегі шаш түсуін тексерудің қажеті жоқ. Егер жас адамның отбасы тарихында мұндай жағдай болмаса, шаш түсуіне себеп дәрі-дәрмек қолдану болуы мүмкін. Шаш тарту тестісі бас терісіндегі шаштың таралып кетуін бағалауға көмектеседі. Шаштан үш түрлі аймақтағы топтарды (шамамен 40–60 түк) жұмсақ тартып көру керек. Тартылып алынған шаштардың саны саналып, микроскоп астында қаралады. Әдетте, әрбір тарту кезінде бір аймақтан үш түкке дейін түсуі керек. Егер оннан астам түк алынса, тест оң нәтижелі деп есептеледі. Шаш тамырынан жұлып алу арқылы тест жүргізіледі. Жұлып алынған шаштың тамыры микроскоп астында қаралып, өсу фазасын анықтауға және телоген, анаген немесе жүйелік аурудың қоздырғыштарын диагностикалауға қолданылады. Телоген шаштарының тамырында қабықшасы жоқ кішкентай түйіршіктер болады. Телоген эфлювиумды зерттегенде шаштардың пайыздық көрсеткішінің жоғарылағаны байқалады. Анаген шаштарының тамырында қабықшалар болады. Анаген эфлювиумда телоген фазадағы шаштардың саны азайып, сынған шаштардың саны артады. Диагнозды нақтылау үшін бас терісі биопсиясы жасалады; биопсияның көмегімен жарақатты және жарақатсыз формаларды ажыратуға болады. Шаш үлгілері қабыну ошақтарынан алынады, әдетте шаш сызығының шетінен. Шаш түсу тестісінің нәтижесі теріс болған жағдайда күндізгі шаш санауы жүргізіледі. Бұл шаш түскен мөлшерді санау арқылы жасалады. Таңертеңгі алғашқы тарау немесе жуу кезінде түскен шаштар саналады. Шаштар 14 күн бойы мөлдір пластикалық қапқа жиналады. Санағы тіркеледі. Егер күніне 100-ден астам шаш түссе, бұл қалыпты емес деп есептеледі, бірақ шаш шаюдан кейін 250-ге дейін түсуі мүмкін және бұл қалыпты жағдай. Трихоскопия – шаш пен бас терісін зерттеудің инвазивті емес әдісі. Тестті қолмен ұсталатын дерматоскоп немесе бейне дерматоскоп көмегімен жүргізуге болады. Бұл әдіс көптеген жағдайларда шаш түсуінң нақты диагнозын қоюға мүмкіндік береді. Әйелдердегі шаш сиреюін анықтау үшін екі түрлі шкала қолданылады: Людвиг шкаласы және Савин шкаласы. Екеуі де шаш сиреюінің прогресін қадағалайды, ол әдетте шаш сызығының артында басталып, біртіндеп айқын болады. Ерлердегі шаш сиреюі үшін Гамильтон-Норвуд шкаласы шаш сызығының артқа шегінуін және/немесе шаштың сиреюін, басындағы жылқының сабындай шаш сақинасына дейін және толық шашсыздыққа дейін қадағалайды. Шаш сиреюінің барлық жағдайында, әсіресе ауыр шаш түсуі кезінде дәрігерге немесе дерматологқа кеңес алу ұсынылады. Көптеген шаш сиреюінің себептері генетикалық немесе денсаулыққа байланысты болады, оларды білікті маман анықтай алады.

Бас

Шаш түсірудің бір жолы – шашты тарақпен жабу, ол қалған шашты түсірілген жерді жабу үшін қайта стильдеуді білдіреді. Бұл әдетте уақытша шешім, шаш түсірудің көлемі кішкентай болғанда ғана тиімді. Шаш түсіру көбейген сайын, тарақпен жабудың тиімділігі азаяды. Тағы бір жолы – шляпа кию немесе парик, тупик сияқты шаш жамылғышы кию. Парик – бұл әдеттегі шаш сияқты көріну үшін жасалған жасанды немесе табиғи шаштың қабаты. Көбінесе шаш жасанды болады. Париктердің сапасы мен құны әртүрлі. АҚШ-та нақты шашқа ұқсайтын ең жақсы париктер ондаған мың долларға дейін тұрады. Ұйымдар сондай-ақ, адамдардың өз шаштарын қайырымдылық ретінде жинап, одан химиялық терапия немесе басқа да емдерден шашын жоғалтқан жас онкологиялық науқастарға арналған парик жасайды, сондай-ақ кез келген түрдегі шаш түсіруге де көмектеседі.

Бетбұрыштар

Шаштың басынан түсуі сияқты жиі кездеспесе де, химиотерапия, гормоналдық тепе-теңдік бұзылысы, қас түсудің түрлері және басқа да факторлар қастың түсуіне де себеп болуы мүмкін. Қас жапырағының сыртқы үштен бір бөлігінің өсуінің тоқтауы көбінесе гипотиреозбен байланысты. Жоғалған қас жапырағының орнын толтыру үшін немесе сиреген қасты жабу үшін жасанды қас жапырақтары қолданылады. Қас тігу – қасқа пішін беру үшін пышақпен пигмент енгізуді қамтитын тағы бір әдіс. Бұл жасанды көріністен қорқатындарға табиғи 3D эффект береді және оның нәтижесі екі жылға дейін сақталады. Мікропигментация (тұрақты макияж татуировкасы) көріністің ұзаққа сақталуын қалайтындар үшін де қолжетімді.

Дәрі-дәрмектер

Шаштың түсіп кетуінің түрлі формаларына арналған емдердің тиімділігі шектеулі. Еркектердегі шаш түсуін емдеуде қолдануға дәлелді үш препарат бар: миноксидил, финастерид және дутастерид. Миноксидил (Rogaine) – еркектердегі шаш сиреуі мен алопеция ареатаға арналған рецептсіз бекітілген препарат. Оны сұйық немесе көбік түрінде күніне екі рет бас терісіне уқалайды. Кейбір адамдарда миноксидил ерітіндісіндегі пропиленгликольге аллергиялық реакция туындауы мүмкін, сондықтан пропиленгликольсіз миноксидил көбігі жасалған. Барлық қолданушылардың шашы қайта өспейді. Миноксидилді ауызға қабылдауға да болады, бірақ бұл әдіс FDA-мен бекітілмеген. Шаш өсуі тоқтаған уақытқа қарай, миноксидилдің шашты қайта өсіру мүмкіндігі төмендейді. Миноксидил шаш түсуінің басқа себептеріне тиімсіз. Шаштың қайта өсуі 1-ден 6 айға дейін созылуы мүмкін. Емді белгісіз мерзімге жалғастыру қажет. Егер емді тоқтатса, шаш түсуі қайта басталады. Миноксидил қолданылған кезде қайта өскен немесе түсуі мүмкін барлық шаш түсіп қалады. Ең көп кездесетін жанама әсерлер – бас терісінің жеңіл тітіркенуі, аллергиялық контактты дерматит және дененің басқа бөліктеріндегі қосымша шаштар. Финастерид (Propecia) еркектердегі шаш түсуін емдеу үшін таблетка түрінде қолданылады, күніне 1 мг қабылданады. Ол әйелдерге көрсетілмейді және жүкті әйелдерге ұсынылмайды (өйткені ол ұрықта туа біткен кемістіктерге әкелуі мүмкін). Емдеу 6 аптадан кейін тиімді бола бастайды. Финастерид шаштың тығыздығын, салмағын арттырады және шаштың қайта өсуіне көмектеседі. Шамамен 2% еркектерде жыныстық құштарлықтың төмендеуі, эректильді дисфункция және эякуляция дисфункциясы сияқты жанама әсерлер байқалады. Оң нәтижелер пайда болғанша емді жалғастыру керек. Емді тоқтатқаннан кейін шаш түсуі қайта басталады. Антралиннің алопеция ареатаны емдеуде тиімді болуы мүмкін екеніне алдын ала дәлелдер бар. Гиперандрогениямен байланысты әйелдердегі шаш түсуін емдеу үшін гормоналды реттегіштер (ауызша контрацептивтер немесе антиандрогендер, мысалы, спиронолактон және флутамид) қолданылуы мүмкін.

Хирургиялық операция

Шаш трансплантациясы көбінесе жергілікті анестезия астында жүргізіледі. Хирург бас арқасы мен бүйірлерінен сау шашты жұқарып қалған аймақтарға ауыстырады. Процедура төрттен сегіз сағатқа дейін созуы мүмкін, ал шашты тығыздау үшін қосымша сеанстар жүргізілуі мүмкін. Трансплантацияланған шаш бірнеше апта ішінде түсіп қалады, бірақ айлар ішінде қайта өсіп, тұрақты болады. Фолликулаларды трансплантациялау, бас терісін жабу және шаш түсіруді азайту сияқты хирургиялық әдістер де бар. Мұндай процедураларды көбінесе шаш жоғалтуынан ұялатын адамдар таңдайды, бірақ олар қымбатқа соғады және ауыртпалы болуы мүмкін, сондай-ақ инфекция және тырнақ пайда болу қаупі бар. Операциядан кейін жаңа шаштың сапасын бағалау үшін алтыдан сегіз айға дейін уақыт керек. Бас терісін кішірету – бас терісіндегі шашсыз аймақтың мөлшерін азайту процесі. Уақыт өте келе бас терісі иілгіш болып, созылады, соның салдарынан хирургиялық жолмен оның бір бөлігін алып тастауға болады. Шашсыз бас терісі алынып тасталғаннан кейін, ол орын шашпен жабылған бас терісімен жабылады. Бас терісін кішірету көбінесе шаш трансплантациясымен бірге жасалады, бұл шаш сызығының табиғи көрінісін қамтамасыз етеді, әсіресе шашы көп түсетін адамдар үшін. Шаш сызығын төмендету кейде шаш жоғалту салдарынан жоғары шаш сызығын төмендету үшін қолданылады, бірақ одан әрі шаш түсіруден кейін із қалуы мүмкін. Перукалар медициналық және хирургиялық емдеуге балама болып табылады; кейбір пациенттер перука немесе шаш қосымшаларын тағады. Оларды шаш жоғалтуды уақытша немесе тұрақты түрде жабу үшін қолдануға болады. Жоғары сапалы, табиғи көрінетін перукалар мен шаш қосымшалары бар.

Химиотерапия

Гипотермиялық шапкалар кейбір химиялық терапия түрлерінде шаштың түсіп қалуын болдырмау үшін қолданылуы мүмкін, әсіресе таксандар немесе антрациклиндер қолданылған кезде. Бас терісінде қатерлі ісік болған жағдайда немесе лимфома немесе лейкемия кезінде оны қолдану ұсынылмайды. Химиялық терапия кезінде бас терісін салқындатудың көбінесе жеңіл ғана жанама әсерлері болады.

Шаштылық

Шашының түсуін жасыруға тырыспай, кейбір адамдар оны қабылдап, ештеңе жасамау арқылы немесе басын қырқып алу арқылы оған мән бермейді. 1950 жылдардың басында орыс-американдық актер Юл Бриннер осы стильді таңдаған кезде, жалпы қоғам шашын қырқып алған еркектерге көбірек құрметпен қарасты. Кейіннен Майкл Джордан және Зинедин Зидан сияқты спортшылар мен Дуэйн Джонсон, Бен Кингсли және Джейсон Стэтам сияқты актерлер де басын қырқып алуды танымал етіп, оған кең таралғандық сыйлады. Әлемнің әртүрлі аймақтарында әйелдердің тоңқақ болуы әлі де нормадан тыс деп есептеледі.

Альтернативтік медицина

Диеталық қоспалар көбінесе ұсынылмайды. Көптеген адамдар шаш түсіруді емдеу үшін тиімділігі дәлелденбеген емдеулерді қолданады. Жұмыртқа майы Үнді, Жапон, Унани (Роган Байза Мурғ) және Қытай дәстүрлі медицинасында шаш түсіруге қарсы дәстүрлі ем ретінде қолданылған.

Зерттеу

Зерттеулер шаштың түсіп кетуі мен басқа да денсаулық мәселелері арасындағы байланысты қарастыруда. Ерлерде ерте басталатын шаштың түсіп кетуі мен жүрек аурулары арасында байланыс бар деген болжамдар айтылса да, 1954 жылдан 1999 жылға дейінгі мақалаларды қарап шығу нәтижесінде шаштықтың коронарлық артерия ауруымен нақты байланысы жоқ екені анықталды. Тексеруді жүргізген дерматологтар одан әрі зерттеулер қажет екенін ұсынды. Қоршаған орта факторлары да қарастырылуда. 2007 жылғы зерттеу Азиялық еркектерде жасқа байланысты шаштың түсіп кетуіне темекі шегу себеп болуы мүмкін екенін көрсетті. Зерттеуде жас және отбасылық анамнез ескерілді, сондай-ақ орташа немесе ауыр шаштықтың түсіп кетуі мен темекі шегу арасындағы статистикалық тұрғыдан маңызды оң байланыс анықталды. Түбірлік шаштық жүректің ишемиялық ауруы (ЖИА) қаупімен байланысты, бұл байланыс шаштықтың ауырлығына байланысты, ал маңдайлық шаштықпен байланысы жоқ. Осылайша, түбірлік шаштық ЖИА белгісі болуы мүмкін және ол маңдайлық шаштыққа қарағанда атеросклерозбен тығыз байланысты. Әдетте, шаш түбіршелерінің жаңаруын әрбір түбіршемен байланысты түбірлі жасушалар қамтамасыз етеді. Шаш түбіршелерінің қартаюы қартаю кезінде жаңа жасушалардың ДНҚ зақымдануын жинақтауына байланысты тұрақты жасушалық реакциямен басталады. Бұл зақымдану реакциясы – шаш түбіршесінің түбірлік жасушаларындағы ДНҚ зақымдануына жауап ретінде нейтрофилдік эластазаның XVII типті коллагенді протеолизі. Коллагеннің протеолизі зақымдалған жасушаларды жоюға және содан кейін терминалды шаш түбіршелерінің кішіреюіне әкеледі.

Есекті сигнал беру

2022 жылдың маусым айында Калифорния университеті, Ирвин зерттеушілері егешкі (hedgehog) сигналының егешкі фибробластарында жаңа шаштың өсуін және шаштың көбеюін қозғалатынын, ал егешкі сигналының белсенділігі фибробластардың әртүрлілігін арттырып, жаңа жасушалық жағдайларды тудыратынын хабарлады. SCUBE3 деп аталатын жаңа сигналдық молекула шаштың өсуін күшті ынталандырады және андрогендік алопецияға емдік құрал ретінде қолданылуы мүмкін.

Этимология

Алопеция (/æ//l//ə/'/p//iː//ʃ//i//ə/) термині классикалық грек тіліндегі ἀλώπηξ, alōpēx сөзінен шыққан, ол "түлкі" дегенді білдіреді. Бұл қолданыс осы жануардың жылына екі рет түлеуімен немесе ежелгі Грецияда түлкілердің тері ауруынан шашырауымен байланысты.