Кіріспе

Американдық карикатурист және суретші (1867–1933)

Джордж Бенджамин Люкс (13 тамыз 1867 – 29 қазан 1933) – американдық суретші, американдық суретшіліктің агрессивті реалистік «Ашкан мектебімен» (Ashcan School) байланыстырылған. Еуропаға саяхаттап, оқығаннан кейін Люкс Филадельфияда газет иллюстраторы және карикатурист болып жұмыс істеді, онда ол Роберт Анри басқаратын жақын топтың мүшесі болды. Бұл топ ықпалды Ұлттық дизайн академиясының қатаң талаптарына қарсы тұрды. Оның ең танымал суреттері Манхэттеннің төменгі шығыс бөлігіндегі кедей және ауыр жағдайдағы адамдардың өмірін көрсетеді.

Ерте өмір және мансап

Люкс Пенсильвания штатының Уильямспорт қаласында Орталық Еуропадан келген иммигранттардың отбасында дүниеге келген. 1880 жылғы халық санауына сәйкес, оның әкесі Польшада, ал анасы Германияның Бавариясында туған. Әкесі дәрігер және дәріханашы болса, анасы суретші және музыкант болған. Кейіннен Люкс отбасы көмір кендеріне жақын орналасқан Пенсильвания штатының шығыс-орталық бөлігіндегі Поттсвилл қаласына көшіп келді. Осы ортада ол жас кезінде кедейлік пен қайырымдылық туралы білді, өйткені ата-анасы көмір шахтерлерінің отбасыларына көмектесетінін көрді. Люкс еңбек жолын водевильден бастады. Ол және оның кіші інісі 1880-ші жылдардың басында, жасөспірім шақтарында Пенсильвания мен Нью-Джерсидегі водевиль сахналарында өнер көрсетті. Суретші болуды шешкен соң ол сахнаны тастады. Люкс өзінің жастығынан суретші болғысы келгенін білген және Еуропаға сапар шегуден бұрын Пенсильванияның Көркемөнер академиясында қысқа ғана оқыды, содан кейін бірнеше өнер мектептеріне қатысып, ескі шеберлердің туындыларын зерттеді. Ол испан және голланд суретшілерінің, әсіресе Диего Веласкес және Франс Халстың еңбектеріне ғашык болды. Люкске Манедің энергиясы мен техникасы да ұнады. Кейін ол Дюссельдорфқа барып, алыс туысымен бірге тұрып, Дюссельдорф өнер мектебінде сабақ алды. Ақырында Дюссельдорфты тастап, Лондон мен Париждің көбірек шабыттандыратын ортасына көшті.

Мультфильм түсіруші

1893 жылы Люкс Филадельфияға оралды, ол ақырында Филадельфия баспасында иллюстратор болып жұмыс тапты. Роберт Л. Гэмбоун жазғандай, "Люкстің баспасөз суретшісі ретіндегі тәжірибесі оның мансабы үшін шешуші болды, еңбегі үшін емес, өмір бойы сақтап қалған достары үшін". Сол газетте жұмыс істеп жүріп, ол Джон Слоан, Уильям Глэкенс және Эверетт Шиннмен танысты. Бұл адамдар Роберт Анридің студиясында апта сайын кездесіп, әлеуметтік және интеллектуалды әңгімелер айтысатын, ал Анри олардан бірнеше жас үлкен суретші болатын. Анри жас достарын Уитман, Эмерсон, Зола және Ибсеннің шығармаларын, сондай-ақ Уильям Моррис Ханттың «Өнер туралы әңгімелер» және Джордж Мурдың «Заманауи сурет салу» еңбектерін оқуға шақырды. Әдепті дәстүрдің шектеулерінен шаршап, ол олардың өз заманы мен тәжірибесіне жақын жаңа сурет салу стилінің қажеттілігін қарастыруын қалады. Анри қарапайым өмірді күшпен бейнелеудің жақтаушысы болды; ол американдық суретшілердің әдепті тақырыптардан және академиялық шеберліктен бас тартып, сурет салуды жылдам үйренуі керек деп сенді. Люкс оның жақын тыңдаушысы болды, бірақ ол ешқашан шәкірт рөліне бейімдесе алмады. 1896 жылы Люкс Нью-Йоркке көшіп, Джозеф Пулитцердің «Нью-Йорк әлемі» газетінде суретші болып жұмыс істей бастады, онда оның міндеттерінің бірі танымал «Хоган аллеясы» комикс сериясын (Сары бала бейнеленген) салу болды. Люкс Сары баланы оның авторы Ричард Ф. Аутколт Уильям Рэндольф Херсттің «Нью-Йорк журналына» кеткеннен кейін салуға кірісті. Ол суретші болып жұмыс істеген кезеңде Уильям Глэкенспен бірге тұрды. Эверетт Шинн мен Роберт Анримен бірге Глэкенс Люксті өзінің маңызды суреттеріне көбірек уақыт жұмсауға ынталандырды. Содан кейін өнімді жылдар өтті, сол кезде Люкс «Ашқан өнер» деп аталатын ең күшті туындыларын жасады.

"Сегізінші"

Олардың көптеген суреттерінің, соның ішінде Люкстің туындыларының, күшті, консервативті Ұлттық дизайн академиясының көрмелерінен қабылдамауы Анридің ізбасарларын өздерінің қысқа ғұмырлы тәуелсіз көрме тобын құруға итермеледі. Роберт Анри, Джордж Люкс, Уильям Глэкенс, Джон Слоан, Эверетт Шинн, Артур Б. Дэвис, Эрнест Лоусон және Морис Прендергасттан тұратын топ 1908 жылдың қаңтарында "Сегіз" атымен танысты. Нью-Йорктегі Макбет галереясындағы олардың көрмесі ХХ ғасырдағы американдық өнерді насихаттаудағы маңызды оқиға болды. "Сегіздің" стильдері бір-бірінен күрт ерекшеленсе де (Дейвис, Лоусон және Прендергаст қалалық реалистер емес еді), топты біріктірген нәрсе – қазылар алқасының жүйесінен тәуелсіз көрме мүмкіндіктерін жақтауы, сондай-ақ Академиямен міндетті түрде бекітілмеген мазмұн мен сурет салу техникаларына сенімдері болды. Нью-Йорктегі көрмеден кейін Джон Слоан ұйымдастырған көшпелі көрме картиналарды Чикагоға, Индианаполиске, Толедоға, Цинциннатиге, Питтсбургке, Бриджпортқа және Ньюаркқа жеткізіп, Ашкан мектебінің жаңа реализмі туралы ұлттық пікірталас тудыруға көмектесті. Люкстің "Шошқаларды тамақтандыру" және "Мамми Груди" туындылары көптеген өнер сүйер қауым қабылдауға дайын емес, жаңа, қарапайым өнер үлгісі ретінде қарастырылды.

Ашкан мектебі

Люкс жұмысшы класының тақырыптарын және қалалық өмірдің көріністерін, Ашқан реализмінің айқын белгілерін, зор ықыласпен бейнеледі. Бруклин мұражайының қорындағы "Хестер көшесі" (1905) Люкстің күшті суреттері арқылы еврей иммигранттарының өмірін көрсетеді: саудагерлер, арба сатушылар, кездейсоқ серуендеушілер және ғасыр басындағы Нью-Йоркке тән этникалық алуан түрліліктің қызығушылық танытқан көрермендері. Люкстің туындылары Ашқан мектебінің суретшілері салған өмір шындығын көрсетеді. "Хестер көшесі" Люкстің тығыз композицияларды тиімді басқару және мінез-құлқы мен қимыл-қозғалысты, сондай-ақ астарындағы егжей-тегжейлі мәліметтерді шебер түсіру қабілетін де көрсетеді. Бірақ бұл термин кейіннен ғана Генри тобына ғана емес, сонымен қатар Джордж Беллоус (Генридің тағы бір шәкірті), Джером Майерс, Гиффорд Бил, Глен Коулман, Карл Спринчорн және Мейбл Дуайт сияқты суретшілерге, тіпті Нью-Йорктің жұмысшы табының аудандарын кейде қатыгездікпен шынайы бейнелеген фотографтар Джейкоб Риис пен Льюис Хайнға да қолданылды. 1905 жылы Люкс ең танымал екі туындысын жасайды, Ашқан мектебінің иконалары: "Спильерлер", қазір Американың Аддисон галереясының қорында, және "Күресшілер", қазір Бостонның Көркем өнер мұражайының қорында. Бұл екі картина Люкстің мінез-құлқының екі түрлі жағын көрсетеді. "Спильерлерде" екі жас қыз құлшынып билейді, олардың қуанышты беттері кір қолына керемет контраст жасап тұр. Люкс жұмысшы табының балаларының жағдайларына қарамастан қуаныш сезіну қабілетін көрсетеді. Сентименталды болсын, болмасын, ол шындықты өз көзімен көргендей суреттеді, деп жазған оның досы Эверетт Шинн. Ал "Күресшілер" еркектік батырлыққа куәлік етеді, бір мықты адамды екіншісі төбесімен төңкеріп қойған, алып, әдемі суреттелген туынды. Жеңілген күресшінің беті төңкерілген күйде тікелей бізге қарайды. Позасы қисық, әрбір бұлшық еті ширатылып тұр, ал бояу күрес кезіндегі тер мен күшті көрсетеді. Люкс күшті түс эффекттерін қолдану шебері ретінде танымал болды. Оған сұхбат беру кезінде ол: "Мен сізге барлық құпияны айтайын! Түс – жарық пен көлеңкенің ғана жиынтығы. Көлем болса, сізге қызғылт, сұр немесе көк түс қажет емес. Қызғылт пен көк түс жарыққа немесе уақытқа байланысты өзгереді. Көлемділік мәңгілік", – деді. Өнер сыншысы Садакичи Хартманн оның жанрға қарамастан көркемдік көзқарасының өткір болғанын атап өтті. Кейінгі жылдары ол қоғамдық портреттер (мысалы, "Қоғам қызы") салған. Дегенмен, оның стилі мансабы бойында бірқалыпты болған жоқ. "Франсис кафесі" (1906) төменгі таптағы қалалық өмірдің қараңғы көріністеріне қарағанда көбірек импрессионистік элементтерді қамтиды, ал оның деректілік дәлдікке деген қызығушылығы да өзгеріп отырды. Мысалы, "Сұр бойжеткен" (1908) Люксті алкоголизмнен емдеген Беллвью ауруханасының дәрігерінің ұлын бейнелейді, бірақ Люкс айналадағы ортаны шынайы көрсетуден гөрі, баланың мінез-құлқын көрсетуге көбірек мән бергендігі айтылады. Генри мен Слоан сияқты Люкс та мұғалім болды, алдымен Манхэттеннің Батыс 57-ші көшесіндегі Өнер студенттері лигасынан сабақ берді, кейіннен көшеден өте берген өзі құрған мектепте, ол өмірінің соңына дейін ашық болды. Бір оқушысы, суретші Элси Дриггс оны сыныпта харизматикалық тұлға ретінде еске алады. Ол шәкірттерінің құрметіне бөленді және керемет әңгімеші болды. Ол модернизмнің қағидаларын уағыздауға қызығушылық танытпады; оның міндеті реализм мен тікелей байқауға қатысты болды. Оның туындылары 1932 жылғы жазғы Олимпиададағы сурет сайысындағы сурет салу іс-шарасының бір бөлігі болды.

Тұлға

Люкс – тумысынан бүлікші, американдық өнердегі ең ерекше тұлғалардың бірі. «Ол – Пак. Ол – Калибан. Ол – Фалстафф», – деп жазды оның замандасы, өнер сыншысы Джеймс Гиббонс Хунекер. Кейінгі абстрактты экспрессионистердің көптеген өкілдері сияқты, ол өзінің еркектігін көрсетуге ұмтылып, қиындыққа батыл қарсы тұрды. Американдық өнердің «жаман баласы» ретінде танылуын қалайтын, өзін толығымен өзі жасаған адам деп сипаттағанды ұнататын және Роберт Анридің немесе өзімен бір замандас болған суретшілердің өнеріне тигізген әсерін азайтуға тырысқан. Ол гиперболалық мәлімдемелер жасауға бейім болды және көбінесе өмірбаяндық егжей-тегжейлі мәліметтер туралы қасақана тұманды айтты, өзін-өзі мифологизациялаудың құпия аурасын сақтауға ұмтылды. Ол мұражайда немесе галереяда болғанымен, бокс төресінде немесе тавернада да бірдей сезімде болды. Люкс үнемі көп ішетін, оның досы және бір кездегі бөлмедесі Уильям Глэкенс оны мас күйінде төсегінен шығарып, төсекке сүйреп әкеуге жиі мәжбүр болатын. Көптеген деректер осы бейілімді растаса да, оны мейірімді жүректі, өнер туындыларының тақырыбы болған, қиын жағдайдағы адамдармен достық қарым-қатынас құрған адам деп сипаттайды. Мысалдары көп: мысалы, «Жесір МакГи» (1902) немесе «Ескі герцогиня» және «Қалдық жинаушы» (екеуі де 1905 жылғы), онда Люкс көшенің қатал шындығын білетін, мұңайып, жағдайы нашар әйелдерді сезімталдықпен бейнелеген. Уильям Глэкенстің ұлы Айра Глэкенс Люкстің өлімі туралы газетте суретшінің таңғы аспанды суретке түсіруге бара жатып көз жұмғаны туралы айтылғанына қарамастан, шындығында жақын маңдағы барда клиентпен туған жанжалдың салдарынан өлтірілгенін жазды. Оның көпшілік жерлеу рәсіміне отбасы мүшелері, бұрынғы студенттері, сондай-ақ бұрынғы және қазіргі достары қатысты. Ол 18 ғасырлық кестеленген камзолда жерленді, бұл оның ең бағалы мүліктерінің бірі болды.