Кіріспе

Классикалық музыка кезеңінде қолданылған музыка Түрік музыкасы, осы жерде сипатталғандай, Түркия музыкасы емес, классикалық музыка дәуіріндегі еуропалық композиторлар кейде қолданған музыкалық стиль. Бұл музыка түрік әскери қатарындағы, әсіресе янышарлардың музыкалық тобының үлгісімен жасалған, бірақ көбінесе тек қана алыстан ұқсас.

Тарих

Түрік музыкасына 1699 жылы Австрия мен Осман империясы Карловиц шартын жасасқанда зор серпін берді. Шарты мерекелеу үшін түрік дипломатиялық делегациясы бірнеше күнге Венаға басқа орындаушылармен бірге яничарлар оркестрін алып келді. 18-шы ғасырда яничарлардың үні Еуропада белгілі болғанымен, оны алғаш пайдаланғандар классикалық композиторлар емес, әскери оркестрлер болды. Мәдени әсерге түрік музыканттарын шақыру себеп болды, Генри Джордж Фармер былай дейді: "Еуропаға осы соққылы аспаптар жиынтығын енгізгені үшін Польшаға жиі құрмет көрсетіледі, олар 1720 жылдары Сұлтаннан толық түрік оркестрін алған. Ресей де 1725 жылы Ұлы Портадан ұқсас жағдай сұрады, Пруссия мен Австрия да соңдарынан ерді, ал 1770 жылдары көптеген елдер яничарлар музыкасының ықпалына түсті. Нағыз музыканттарды шақыру уақытша құбылыс болды, кейіннен түрік аспаптарын еуропалық әскери оркестрлерде басқа орындаушыларға беріп, ойнау салты қалыптасты. Осылайша, 17 және 18 ғасырлардағы еуропалық композиторлар үшін Еуропадағы түрік музыкасы екі мағынаға ие болды – шығыстық және әскери. Түрік байланысы оңай жойылған жоқ. Тіпті 1820 жылдары 9-шы симфонияның соңғы бөлімін жоспарлағанда Бетховен өзіне "түрік" музыкасы болатынын ескерткен. Оркестрдің соққылы аспаптар бөлімін сипаттау үшін "түрік бөлімі" деген сленг термині қазіргі заманға дейін қолданылып келді. Соңында, түрік атмосферасын тудырмастан бас барабан, үшбұрыш, сыбызғы және пикколомен музыка жазу мүмкін болды, ал 19-шы ғасырдың соңында симфониялық композиторлар осы аспаптарды еркін пайдаланды. Осылайша, ұзақ мерзімді алғанда, түрік аспаптары Осман әскері музыкасының дәстүрінен батыс классикалық музыкасына жасалған сыйлық болып табылады.

Сипаттама

Түрік музыкасы (осы мағынада) әрқашан жылдам темпте болады және көбінесе марш сияқты болады. Түрік музыкасы оркестр үшін нотаға түсірілген кезде, сол кездегі оркестрлерде кездеспейтін қосымша соққы аспаптары жиі қолданылды: әдетте, бас барабан, үшбұрыш және цимбалдар. Бұл аспаптар Осман түріктері өздерінің әскери музыкасында қолданғандықтан, "түрік" музыкасының құрамы үшбұрыштан басқа шынайы болды. Көбінесе пикколо да қолданылады, оның өткір үні Османдық яничарлар музыкасының шұбырған дауысын еске түсіреді. "Түрік" музыкасының көңіл көтеру құндылығының бір бөлігі оның қабылданатын экзотикалығы болды. Түріктер Вена тұрғындарына (Моцарт, Гайдн және Бетховен жұмыс істеген қала) әскери қарсыластар ретінде жақсы танымал еді, және Австрия мен Осман империясы арасындағы ғасырлар бойғы соғыс тек 17 ғасырдың соңында Австрияның пайдасына ие бола бастады. Мәдениеттердің айырмашылығы, сондай-ақ көптеген түрік шапқыншылықтарынан туған сезім, вендіктердің түрік мәдениетіне деген қызығушылығын тудырды – тіпті оның еліктеуін де. Бұл сол кездегі Еуропа өнеріндегі жалпы үрдістің бір бөлігі болды; қараңыз, Түркерия.

Мысалдар

Классикалық дәуірдің үш ұлы композиторы – Хайдн, Моцарт және Бетховен – түрік музыкасын жазды. Осы туындылардың кейбір үлгілерін дыбыс файлдары түрінде төмендегі «Сыртқы сілтемелер» бөлімінен таба аласыз.

Хайдн

Гайднның "Күзіне көрінбейтін кездесу" (1775) операсы, белгілі бір жағынан, кейінірек жазылған Моцарттың "Серальдан ұрлау" операсымен тақырып бойынша ұқсас келеді, сонымен қатар увертюра сияқты "түрік" музыкасын да қамтиды. Гайднның "Әскери симфониясы" (1794) екінші бөлімінде (шайқасты бейнелейтін) және финалдың соңындағы қысқа қайталануда "түрік" музыкасын пайдаланады. Гайднның түрік әскерімен шағын жеке байланысы болған – оның әкесінің ата-анасы 1683 жылғы түрік шапқындығы кезінде Хайнбург қаласы қирағанда сол жерде тұрған, бірақ Хайнбург тұрғындарының көп бөлігінен айырмашылығы, олар шабуылдан аман қалған.

Моцарт

Моцарттың 1782 жылы жазылған "Die Entführung aus dem Serail" операсы түрік музыкасының ең көрнекті туындысы болып саналады, себебі бүкіл сюжеті күлкілі және қатігез түріктердің стереотиптеріне негізделген. (Дегенмен, Паша соңында ақылды және жомарт болып шығады.) Операның увертюрасы, сондай-ақ яничарлар хорына арналған екі марш түрік музыкасының мысалы болып табылады. Бұл және осымен бірге жазылған басқа да опералар түрік үлгісінің күшті ықпалына ие болғандықтан, "түрік операсы" деген аталымды алды. А мажорлы, К. 331 (1783) піянолық сонатасы "Alla Turca" деп белгіленген әйгілі рондомен аяқталады. Қайталанатын ноталар, әшекейлер және күшті/жұмсақ өткелдер түрік стилінің ерекшеліктері болып табылады. Бұл имитация, Моцарт заманындағы фортепианоның бас ішектері қатты ойналғанда белгілі бір дыбыс шығарған, қазіргі фортепианоларда мүмкін емес, одан жақын болды. Скрипкалық концерттің №5, А мажорлы, К. 219 (1775) финалы, кейде "түрік" концерті деп аталатын, түрік музыкасының күшті эпизодымен тоқтатылады. Моцарт бұл үзіндіні 1772 жылы Милан үшін жазылған "Le gelosie del seraglio" (Сарайдағы қызғанған әйелдер) K. 135a балетінен бейімдеген. Концертте виолончельдер мен контрабастар, ішектерін садақ ағашымен соғып (col legno), перкуссиялық эффектіні күшейтеді.

Бетховен

1811 жылы Бетховен Аугуст фон Котцебуедің "Афинаның қираған орындары" атты пьесасына увертюра және қосымша музыка жазды, ол 1812 жылы Пешт қаласында алғаш рет орындалды. Қосымша музыкадан (Op. 113, № 4) бірі – түрік маршы. Бетховен фортепианоға арналған маршына вариациялар жинағын да жазды, Op. 76. Бетховеннің "Веллингтонның жеңісі" (1813) – Витория шайқасындағы британдық жеңіске арналған туынды. Британ және француз әскерлері өздерінің шайқас әндерін – "Rule Britannia" және "Malbrouk s'en va t en guerre" түрік музыкасымен орындап, шайқасқа қадам басты. Бетховен түрік музыкасына, бұл кезде сәннен шығып қалған, өзінің Тоғызыншы симфониясының соңғы бөліміндегі (1824) бір үзіндіде қайта оралды. Хордың тенорлары мен бас партияларын орындаушы тенор солисі, атақты тақырыпқа әсем вариация орындайды, ал түрік аспаптары pianissimo (Froh! Froh, wie seine Sonnen, seine Sonnen fliegen) сүйемелдейді.

Басқалар

Түрік музыкасы Жан-Филипп Рамо, Майкл Хайдн (Marcia turchesca, MH 601), Джоаккино Россини, Людвиг Спордың шығармаларында, Глюктің екі операсында – «Меккеге қажылық» (1764) және «Тавристегі Ифигения» (1779) – және Фридрих Витттің А минорындағы 6-шы симфониясында ("Sinfonie turque", 1770–1836) кездеседі. Өмірінде Венаның ең танымал композиторларының бірі болған Пол Враницкий де түрік музыкасының ықпалымен шығармалар жазды, оның ішінде ірі симфония да бар. Моцарттың аяқталмаған Реквиемін аяқтауымен әйгілі Франц Ксавер Сюссмайр да опералар мен симфонияларды қоса алғанда, бірнеше түрік шығармаларын жазды (мысалы, оның "Sinfonia turchesca" симфониясы). Түрік музыкасының тамаша үлгілерін жазған басқа композиторларға Жозеф Мартин Краус, Фердинанд Кауэр, Карел Антон Фодор ("Rondo alla turque" – оның фортепианоға арналған концерті Op. 12-ден) және Фердинандо Пэр жатады.

Ертедегі фортепианоларда "түрік аялдамасы"

XIX ғасырдың басында "түрік" музыкасы соншалықты танымал болды, сондықтан пианино өндірушілер "түрік тоқталысы" бар арнайы пианинолар жасады, оны "әскери" немесе "жанисар" тоқталысы деп те атайды. Ойыншы педальді басқанда қоңырау соғып немесе төселген соққыш дыбыс тақтасын бас барабанды еліктеу үшін соғатын. Жоғарыдағы бірінші музыкалық мысалдың дыбыс файлы заманауи пианиномен қолмен соңғы әсерді еліктеуге тырысады. Эдвин М. Гудтың сөзіне сәйкес, түрік тоқталысы Моцарттың K. 331 рондосын ойнау үшін танымал болды және "жанисар тоқталысын оны сәндеу үшін қуана пайдаланған көптеген пианиношылар болды".

Мақалалар

"Яничар музыкасы" Grove Music Online, 2011 жылдың 8 қаңтарында қарастырылды. Сигнелл, Карл. "Моцарт және Мехтер", Түрік музыкасы журналы I/1 (1988)