Кіріспе

Хаким Хаим Йосеф Давид Азулай бен Ицхак Зерахия (1724 – 1 наурыз 1806), көбінесе Хида (сондай-ақ, Хида, оның аты-жөнінің аббревиатурасы, חיד"א) деп белгілі, Иерусалимде туған раввиндік ғалым, көрнекті библиофил және еврей діни еңбектерін жариялаудағы пионер болды. Кейбір зерттеушілер оның тегі Азулай, Кохен болуымен байланысты аббревиатура екенін болжайды: אשה זנה וחללה לא יקחו (Левит, 21:7) – Кохеннің кімге үйленуге құқығы бар екенін шектеген Киелі кітаптағы талап.

Алғашқы білім

Талмудты қатаң сақтайтын, Кабалаға сенетін, оның оқуға құштарлығы мен есімдік қабілеті оны раввиндік әдебиет тарихына қызықтырды. Сондықтан ол ерте жасынан бастап раввиндік әдебиеттегі диалектикалық авторлардың хронологиялық қателерге негізделген сұрақтарды шешуге тырысқан үзінділерін жинақтап, құрастыруға кірісті. Ол 16 жасында аяқтаған бұл жинақты העלם דבר ("Кейбір жіберілгендер") деп атады; ол ешқашан басылмады. Азулайдың ғылымы оны соншалықты танымал етті, 1755 жылы ол мешулах (эмиссар) болып тағайындалды – бұл құрмет тек білімімен Еуропада Киелі жерді лайықты түрде ұсынуға қабілетті адамдарға ғана берілетін, себебі ел адамдары Израиль елінен келген раввинді білім мен ізгіліктің үлгісі деп есептейтін. Азулайдың әдеби қызметі өте кең. Ол раввиндік әдебиеттің барлық саласын қамтиды: түсіндіру, уағыз, сот істері, Кабала, діни рәсімдер және әдебиет тарихы. Ол көп оқып, барлық тарихи сілтемелерді жазып алатын, сондай-ақ Италия мен Франциядағы танымал кітапханаларды аралап, еврей қолжазбаларын зерттеді.

Оның шығармалары

Азулай – өнімді жазушы болған. Оның еңбектері өзі редакциялаған және жинақтаған «Тәуфилат Йешарим» дұға кітабынан бастап, Халаха әдебиетінің кең спектрін қамтиды, соның ішінде «Шулхан Арухқа» жазған «Биркей Йосеф» атты түсіндірмесі де бар, ол көптеген басылымдарда кездеседі. Италияда тұрып, саяхаттап жүргенде, ол көптеген еңбектерін басып шығарды, негізінен Ливорно мен Пизада, сондай-ақ Мантуяда. Исаак бен Яков құрастырған оның еңбектерінің тізімі жетпіс бір аталымды құрайды; бірақ кейбіреулері екі рет қайталанады, себебі олардың екі атауы бар, ал кейбіреулері шағын трактаттар ғана. Оның замандастары оған қасиетті кісідей құрмет көрсеткен. Ол күнделігінде Тунисте бірінші әйелінің қайтысы туралы естігенде, оны жасырғанын жазады, себебі адамдар оны бірден үйленуге мәжбүрлейтін еді. Оның күнделігіне қосымша ретінде басылған әңгімелер мен Аарон Уолденнің «Шем Хагедолим ХеХадаш» еңбегінде кездесетін басқа да әңгімелер (сонымен қатар «Маасе Нора», 7–16 беттер, Подгорица, 1899) оған көрсетілген зор құрметті көрсетеді. Оның көптеген еңбектері бүгінге дейін сақталған және зерттеледі. Оның қамтымы өте кең болды, Халахадан («Биркей Йосеф») және Мидраштан бастап, оның негізгі тарихи еңбегі «Шем Хагедолимға» дейін. Сефардтық тегіне қарамастан, ол әсіресе Хазидей Ашкеназды (Ортағасырлық неміс раввиндері, әсіресе Хазид Яһуда) жақсы көргендей көрінеді.

Шем Хагедолим

Оның жазбалары төрт кітапшада жарияланды, олар екі бөлімнен тұрады: авторлардың есімдерін қамтитын «Шем Хагедолим» (Ұлылардың аты) және туындылардың атауларын қамтитын «Ваад ла Хахамим» (Даналардың кеңесі). Бұл трактат Азулайға еврей әдебиетінде берік орын берді. Онда әйтпесе жоғалып кетуі мүмкін мәліметтер бар, сондай-ақ автордың сыншыл ойға ие екенін көрсетеді. Ол Рашидің «Шығармалар» немесе кейбір Талмуд трактаттарына түсіндірмелерінің нақтылығын ғылыми әдістермен зерттеді («Раши», «Шем Хагедолимде» қараңыз). Дегенмен, ол Рашидің «Невим» және «Кетувим» бойынша «Раши» түсіндірмелерінің авторы екенін, басқалардың пікірлеріне қарамастан, мәлімдейді. Бірақ ол Хаим Витальдың Мириамның құдығынан су ішкеніне және осы фактінің арқасында Исаак Луриядан екі жылдың ішінде бүкіл Кабала білімін алғанына сенді («Шем Хагедолимде» «Хаим Виталь» деген мақалаға қараңыз). Азулай жиі қандай қолжазба нұсқаларының бар екенін өз көзімен көрген жерлерін жазады.

Шадар рөлі

Хида Хеброн қауымының шадар (шалиах деррабанан) немесе елшісі қызметін атқарды. Ол Израильден екі рет бес жылдық қаржы жинау миссияларымен шықты, ол оны Туниске дейін батысқа, ал Ұлыбритания мен Амстердамға дейін солтүстікке алып барды. Хида Израильдегі кедейлік пен қуғын-сүргіннен зардап шеккен еврей қауымдары үшін ақша жинады. Хида, көптеген елшілер сияқты, өз қауымын өкілдік ету үшін таңдалған білікті және беделді тұлға болды. Шадар жиі жергілікті еврей қауымдары үшін еврей заңдары бойынша дауларды шеше алатын болуы керек еді. Елшілер көп тілді болуы тиіс болды, осылайша олар жолдағы еврейлермен де, бейеврейлермен де қарым-қатынас жасай алатын еді. Элшілер отбасыларынан ұзақ ажыратып, қауіпті сапарларға баруға дайын болуы керек еді. Осы мақсатта шет елдерге жіберілген әрбір он елшінің біреуі тірі қайтып оралмады. Элшілер көбінесе кетіп бұрын әйелдерінен ажырасып, жолда қаза тапса және олардың өлімі расталмаса, әйелдері заңды түрде қайта үйлене алатын болды. Егер олар сапардан аман-есен оралса, олар әйелдеріне қайта үйленеді, кейде олар күйеулерінің миссиясынан қайтуын бес жылға дейін күтетін. Сонымен қатар, Хида сол кездегі керемет аман қалудың және қауіпті жағдайлардың көптеген мысалдарын жазды, олардың ішінде түріктерге қарсы Әли Бей көтерілісін қолдаған кездегі Ресей теңіз күштерімен болған қауіпті жағдайлар, Мальта рыцарларының шабуылдары мен одан да жаман қауіп, Франция немесе Испаниядан елге кіретін кез келген адамға қарсы ағылшын үкіметінің қатыгездігі, сондай-ақ аталған елдердің Англиядан қайтып келгендерге деген ашуы және Еуропаның (әсіресе Германияның) антисемит жергілікті тұрғындары мен ақсүйектерінен күнделікті қауіп төнді. Хиданың сақталған және жарияланған саяхат күнделіктері, Туделалық Бенджаминнің күнделіктері сияқты, оның заманындағы Еуропа мен Таяу Шығыстағы еврейлердің өмірі мен тарихи оқиғалары туралы толыққанды бірінші қолдан мәліметтер береді.