Кіріспе

Оңтүстік аспан жарты шарсындағы жұлдыздар шоқжұлдызы, жүк кемесі. Шағын өлшемі мен Көмекей жолы жазықтығынан алыс орналасқандықтан, Каэлум өте сирек объектілерге ие, құнарсыз шоқжұлдыз болып табылады. Шоқжұлдыздың ең жарық жұлдызы Альфа Каэлидің шамасы 4,45-ке тең, ал тағы бір жұлдыз, (Гамма) γ1 Каэли 5 шамадан жарық. Каэлумдағы басқа да көзге түсетін нысандар: RR Каэли – бір планетасы бар екі жұлдыз жүйесі; X Каэли – Дельта Скути типіндегі айнымалы жұлдыз, γ1 Каэлимен оптикалық жұп құрайды; және HE0450-2958 – бастапқыда тек қана сәуле ретінде көрінген, галактикалық жүйесі көзге көрінбейтін Сейферт галактикасы.

Тарих

Caelum 18-шы ғасырда француз астрономы Николя Луи де Лакаиллдің және Ағарту дәуірінің белгілі өкілі ретінде он төрт оңтүстік шоқжұлдыздарының бірі болып құрылды. Француз тілінде сөйлейтіндер арасында ол өзінің Бурин деген атын сақтайды, ал 1763 жылғы каталогында «Caelum Sculptoris» («Тұяқша») деп латыншаландырылған. Джон Гершельдің ұсынысымен Фрэнсис Бейли бұл атауды Caelum деп қысқартты. Лакаиллдің бастапқы картасында ол гравердің екі құралы ретінде бейнеленген: стандартты тұяқша және лентамен байланған ерекше пішінді эхопп, бірақ кейін ол қарапайым кескіш деп түсіндірілді.

Сипаттамалары

Кейлум оңтүстік жағынан Дорадо мен Пиктормен, шығыс жағынан Горологиум мен Эриданмен, солтүстік жағынан Лепуспен, батыс жағынан Колумбамен шектеседі. 125 шаршы градусқа ғана кеңдігі жететін ол 88 қазіргі шоқжұлдыздың арасында 81-орында тұрады. Оның негізгі астеризмі төрт жұлдыздан тұрады, ал барлығы жиырма жұлдыз 6,5 шамасынан аспайды. Халықаралық астрономиялық одақ (IAU) 1922 жылы шоқжұлдызды белгілеу үшін үш әріптен тұратын “Cae” деген қысқартпаны қабылдады. Оның негізгі жұлдыздары қолайлы жағдайларда және оңтүстік көкжиекте айқын болса, жылдың бір бөлігінде шамамен 41-ші солтүстік параллельге дейін көрінеді. Кейлумның ешбір жұлдызы Фламстид белгілерімен танылмайды, себебі ол оңтүстікке тым алыс орналасқан. Ең жарық жұлдыз (Альфа) α Caeli – екіжүзді жұлдыз, оның құрамында 4,45 шамасындағы F типіндегі негізгі тізбек жұлдызы және 12,5 шамасындағы қызыл карлик бар. (Бета) β Caeli, тағы бір F типіндегі жұлдыз, шамасы 5,05, Жерден одан да алыс орналасқан. α-дан айырмашылығы, β Caeli – негізгі тізбектен сәл дамыған субгигант жұлдыз. (Дельта) δ Caeli, сондай-ақ 5,05 шамасында, B типіндегі субгигант және Жерден әлдеқайда алыста жатыр. (Гамма) γ1Caeli – бұл 4,58 шамасындағы қызыл алып жұлдыз және 8,1 шамасындағы екінші жұлдыздан тұратын екіжүзді жұлдыз. Негізгі жұлдыз Жерден. Екі компоненттің арақашықтығы мен жарқырауының айырмашылығына байланысты оларды кішкентай әуесқой телескоптарымен анықтау қиын. Бұл жұлдыздық жүйе Жерден орналасқан Delta Scuti айнымалысы X Caeli (бұрын γ2Caeli деп аталған)мен оптикалық жұп құрайды. Бұл қысқа мерзімді (көбінесе алты сағатқа дейін) пульсациялық жұлдыздар класы, олар стандартты шамдар ретінде және астросейсмологияны зерттеу үшін қолданылады. X Caeli өзі де екіжүзді жұлдыз, атап айтқанда, жанасқан екіжүзді жұлдыз, яғни жұлдыздар соншалықты жақын, олардың қабықтары бірігіп кеткен. Кейлумдағы жалғыз басқа өзгермелі жұлдыз – RV Caeli, спектрлік типі M1III қызыл алып, оның шамасы 6,44 және 6,56 аралығында өзгереді. Кейлумдағы тағы үш жұлдыз кейде Байер белгілерімен аталады, бірақ оларды тек қана жалаңаш көзбен көруге болады. (Nu) ν Caeli – бұл 6,07 шамасындағы ақ алып жұлдыз және белгісіз спектрлік типі бар 10,66 шамасындағы жұлдыздан тұратын екіжүзді жұлдыз. Жүйе шамамен алыста. 6,24 шамасындағы бұл жұлдыз Жерден алыс орналасқан қызыл алып жұлдызға ұқсайды. (Зета) ζ Caeli тіпті әлсіз, оның шамасы 6,36 ғана. Бұл жұлдыз, қашықта орналасқан, K1 спектрлік типіндегі K типіндегі субгигант. Кейлумдағы қалған он екі жұлдызды Бодтың Байер белгілерімен енді атамайды, оның ішінде RV Caeli де бар. Кейлумдағы ең жақын жұлдыздардың бірі – толық тұтқалы екіжүзді жұлдыз RR Caeli, қашықтығы. Жерге жақын болғанына қарамастан, жүйенің көрінетін шамасы оның құрамдас бөліктерінің әлсіздігіне байланысты тек 14,40-қа тең, сондықтан оны әуесқой жабдықтарымен оңай көруге болмайды. 2012 жылы жүйеде алып планета бар екені анықталды, сондай-ақ екінші жұлдыз емес дененің бар екеніне дәлелдер бар. Жүйе ортақ қабықшалы екіжүзді жұлдыз және уақыт өте келе бұрыштық импульсін жоғалтады, бұл ақыр соңында қызыл карликтен ақ карликке массаның ауысуына әкеледі. Шамамен 9-20 миллиард жыл ішінде бұл жүйе апатты өзгермеліге айналады.

Терең аспан нысандары

Шағын мөлшері мен Құс жолының жазықтығынан алыс орналасқандықтан, Caelum терең ғарыш нысандарынан сирек кездеседі және Месье нысандары жоқ. Кейлумдағы терең ғарыштағы жалғыз назар аударатын нысан – HE0450 2958, ерекше Сейферт галактикасы. Алғашқыда, ағынның (jet) иесі галактиканы табу қиын болды, және бұл ағын ешнәрседен шыққандай көрінді. Бұл нысанның сыртқа лақтырылған аса зор қара тесік екені ұсынылған болса да, қазір оның иесі – ағыннан және жақын жердегі жұлдыз жарлымынан (starburst) көруі қиын болатын кішкентай галактика екендігіне келісім бар. 13-ші шамалы планеталық тұмандық PN G243 37.1 шоқжұлдызының шығыс бөлігінде орналасқан. Бұл галактикалық галода табылған азаз ғана планеталық тұмандықтардың бірі, Құс жолының 1000 жарық жылы қалың дискісінен 20000 жарық жыл төменде жатыр. NGC 1595, NGC 1598 және Карафе галактикалары бірге Карафе тобы деп аталады. Карафе галактикасы – сақиналы Сейферт галактикасы. Оның орналасқан координаталары: 4:28 / 47°54' (2000.0).