Иса пайғамбардың ізбасары Саломе туралы

Кіріспе

Исаның ізбасары

Ізгі хабарлардағы кейіпкер

Жаңа өсиетте Саломия – Исаның ізбасары, ол канондық Ізгі хабарларда және апокрифтік жазбаларда қысқаша айтылады. Марк бойынша, ол Исаның айқышқа ілініп өлтірілуіне куә болған және Мирре әкелушілердің бірі, Исаның бос қабірді тапқан әйелдердің қатарында болған. Түсіндірулер оны канондық Ізгі хабарларда есімдері аталмайтын басқа әйелдермен де байланыстырады. Атап айтқанда, ол Зебедейдің әйелі, Яков пен Иоанның анасы ретінде жиі танылады.

Атауы

"Саломе" есімі грекшеленген еврей есімінің түрі болуы мүмкін, ол שָׁלוֹם (шалом) түбірінен шыққан, "бейбітшілік" деген мағынаны білдіреді. Бұл есім жиі кездесетін есім болған; әйгілі би билеген "Иродиаданың қызынан" басқа, Ұлы Иродтың әпкесі мен қызы да Саломе деп аталған, сондай-ақ Яһудеяның соңғы тәуелсіз билеушісі патшайым Саломея Александра (б.з.д. 67 ж.) да осы есіммен аталған.

Қасиетті кітаптарда

Марқа кітабында Салома Исаны айқышқа шегелеп өлтірген кездегі әйелдердің бірі ретінде есімдері тізілген: «Алыстан да қарап тұрған әйелдер болды. Олардың арасында Магдалалық Мариям, Яков пен Иосифтің анасы Мариям және Иса Ғалилеяда жүрген кезде Оған еріп, қызмет еткен Салома болды. Сондай-ақ, Исамен бірге Иерусалимге келген көптеген басқа да әйелдер болды». (Марқа, Кинг Джеймс нұсқасы) Матайдағы параллель үзіндіде былай делінген: «Олардың арасында Магдалалық Мариям, Яков пен Иосифтің анасы Мариям және Зеведей ұлдарының анасы болды». Католик энциклопедиясы (1913) Марқа 15:40-тағы Саломаның Матайдағы Зеведей ұлдарының анасымен бір адам болуы мүмкін деген қорытындыға келді; соңғысы Матай 20:20-да да айтылады, онда ол Исадан ұлдарын жұмақта өзімен бірге отыруға рұқсат етуін сұрайды. Жаңа өсиетте (Жохан) айқышқа шегелеп өлтірген кезде үш, немесе төрт әйелдің есімі айтылады: «Исаның анасы, анасының қарындасы, Клеопастың әйелі Мариям және Магдалалық Мариям». (Жохан, Кинг Джеймс нұсқасы) Көптеген түсіндірулер Саломаны Исаның анасының қарындасы деп санайды, осылайша оны Исаның әйелі етеді. Дәстүрлі түсіндірулер Клеопастың әйелі Мариямды (Жохан Ізгі хабарындағы үшінші әйел) Алфей ұлы Яковтың анасы Марияммен (Матай Ізгі хабарындағы үшінші әйел) байланыстырады. Марқа Ізгі хабарында Салома Исаның денесін хош иісті заттармен майлау үшін қабірге барған әйелдердің қатарында есімдері тізілген: «Демалыс күні өткеннен кейін, Магдалалық Мариям, Яковтың анасы Мариям және Салома иісті хош иістер сатып алып, Оны майлауға келді». (Марқа, Кинг Джеймс нұсқасы) Олар қабірдегі тастың домалатылғанын көрді, сосын ақ киімді жас жігіт оларға Исаның қайта тірілгенін және Оның Галилеяда олармен кездесетінін жеткізді. Матай 28:1-де екі әйел есімдері айтылады: Магдалалық Мариям және Матай 27:56-да бұрын «басқа Мариям» деп аталған Яков пен Иосифтің анасы Мариям. Канондық Ізгі хабарлар Саломаны «оқушы» (mathētēs) деп атамайды, сондықтан көптеген христиан жазушылары оны Исаның «жақтасы» ретінде сипаттайды, себебі әйелдер Исаны «еріп» және Оған «қызмет» еткені туралы айтылған (Марқа 15:41). Алайда, феминистік сыншылар дәстүрлі көзқарас Исаның әйел жақтастарының маңыздылығын тұрақты түрде азайтады деп мәлімдейді.

In Mark , Salome is named as one of the women present at the crucifixion who also ministered to Jesus: "There were also women looking on afar off: among whom was Mary Magdalene, and Mary the mother of James and of Joses; and Salome who also followed Him and ministered to Him when he was in Galilee. And many other women who followed Him to Jerusalem. "(, King James Version) The parallel passage of Matthew reads thus: "Among which was Mary Magdalene, and Mary the mother of James and Joses, and the mother of Zebedee's children." The Catholic Encyclopedia (1913) concludes that the Salome of Mark 15:40 is probably identical with the mother of the sons of Zebedee in Matthew; the latter is also mentioned in Matthew 20:20, in which she petitions Jesus to let her sons sit with him in Paradise. In John, three, or perhaps four, women are mentioned at the crucifixion; this time they are named as Jesus' "mother, and his mother's sister, Mary the wife of Cleophas, and Mary Magdalene." (John KJV) A common interpretation identifies Salome as the sister of Jesus' mother, thus making her Jesus' aunt. Traditional interpretations associate Mary the wife of Cleophas (the third woman in the Gospel of John) with Mary the mother of James son of Alphaeus (the third woman in the Gospel of Matthew). In the Gospel of Mark, Salome is among the women who went to Jesus' tomb to anoint his body with spices. "And when the sabbath was past, Mary Magdalene, and Mary the mother of James, and Salome, had bought sweet spices, that they might come and anoint him." (Mark KJV) They discovered that the stone had been rolled away, and a young man in white then told them that Jesus had risen, and told them to tell Jesus' disciples that he would meet them in Galilee. In Matthew 28:1, two women are mentioned in the parallel passage: Mary Magdalene and the "other Mary" identified previously in Matthew 27:56 as Mary the mother of James and Joses. The canonical gospels never go so far as to label Salome a "disciple" ("pupil" mathētēs), and so mainstream Christian writers usually describe her as a "follower" of Jesus per references to the women who "followed" and "ministered" to Jesus (Mark 15:41). However, feminist critiques have argued that the mainstream tradition consistently underplays the significance of Jesus's female supporters.

Қасиетті емес шығармаларда

Наг-Хаммадиде табылған Томаның Ізгі хабарында Исаның «оқушыларының» арасында (грек тіліндегі «апостолдар» деген сөз жоқ) екі әйел, Саломе мен Магдалалық Мәриям (оларды «Мариям» деп атайды) есімдері аталады. Бұл есім Саломеяның анасы Мәриямға, Елизабеттің әпкесіне және Мәсіхтің анасы Мәриямның анасы Аннаға да қатысты болуы мүмкін. Сол себепті Саломеяның анасы Мәриям Исаның әпкесі, ал анасы Аннаның әпкесі және анасының әпкесі болуы мүмкін. Никеяға дейінгі Әкелер жинағына кіретін «Диатессарон» кітабында Саломия мен Зебедей ұлдарының анасы екі бөлек тұлға ретінде сипатталады. «Исаның барлық таныстары және Ғалилеядан еріп, Оған қызмет етіп келген әйелдер де алыста тұрып, олардың арасында Магдалалық Мәриям, кіші Жақып пен Жүсіптің шешесі Мәриям, Зебедей ұлдарының шешесі Салома және Исамен бірге Иерусалимге келген басқа да көптеген әйелдер бар еді» (Диатессарон 52:21–23). Марқаның Марс Саба хатында айтылып, оның қазіргі редакторлары Александриялық Климентке жазған, Марқаның құпия Евангелиесінде Саломия туралы 10:46-да айтылмаған қосымша сөз бар. Климент өз хатында осы үзіндіден былай деп келтіреді: «Ол Иерихонға келді. Сол жерде Исаның жақсы көретін жігітінің әпкесі Салома және оның шешесі бар еді. Бірақ Иса оларды қабылдамады». Бұл жолдар Марқаның қазіргі мәтініндегі белгілі бір олқылықты толықтырады. Египеттердің (II ғасыр) грек тіліндегі Евангелиесінде Саломия Исаның шәкірті ретінде қайтадан кездеседі. Ол одан өлім қанша уақыт билік жүргізетінін сұрайды, ол оған: «Әйелдер босанғанша, өйткені мен әйелдердің ісін аяқтауға келдім» дейді. Сонда Салома: «Ендеше мен бала тумай жақсы істедім ғой», – деп жауап береді. Бұл мәтіннен Саломияның баласыз болғаны және мүмкін үйленбегендігі туралы ерте дәстүр болған көрінеді. Томаның Ізгі хабарында Исаның Саломаға тиесілі үстелдің үстінде отырып, тамақ ішіп отырғаны және Саломаның: «Сен кімсің, мырза, менің төсегімнің үстінде отырып, дастарқанымнан тамақ ішкенің?» – деген сұрағы жайлы айтылған. Иса: «Мен Құдайдан келдім. Әкем Маған бәрін тапсырған», – деп жауап береді. Саломия: «Мен сенің шәкіртіңмін», – деп жауап береді. Иса: «Шәкіртің бірлікте болса, ол жарыққа толады, ал бөлінсе, ол қараңғылыққа толады» деп жауап береді. II ғасырдағы грек ғалымы Цельс «Шындық туралы» атты еңбегінде христиан секталарын Рим мемлекетіне қауіп төндіретін топ ретінде қарастырып, оларға шабуыл жасады. Ол өзінің жазған уақытында, шамамен 178 жылы, христиан секталарының әртүрлілігін өте кеңінен сипаттады. Оның трактаты жоғалып кетті, бірақ Оригеннің кейінірек жазған «Контра Целсумға қарсы» деген аталымында цитаталар сақталған: «Егерде кейбір мәсіхшілер яһудилермен бірдей құдай бар деп жарияласа, басқалары жаратушы құдайдан жоғары және оған қарсы басқа құдай бар деп талап етеді. Ал кейбір христиандар Ұлын осы жоғары құдайдан келген деп үйретеді. Ал тағы басқалары үшінші құдай бар деп мойындайды, яғни өздерін гностиктер деп атайды, ал тағы басқалары, өздерін мәсіхшілер деп атаса да, яһуди заңдарына сәйкес өмір сүргісі келеді. Сондай-ақ, мен Симонның атымен өзін симониан деп атағандар мен оның әйелі Еленаның атымен өзін елиниан деп атағандар туралы айта аламын. Марцеллинаның атымен аталған христиан секталары, Саломеядан тараған харпократтық христиандар, Мариамне мен Мартаның ізбасарлары, сондай-ақ өздерінің жетекшісі Маркионның атымен аталатын маркиониттер бар». Алғашқы мәсіхшілердің жазбаларында «Саломея» деген атау тағы бірнеше рет кездеседі. Саломея Жақыптың атымен байланыстырылған балалық евангелиеде, Яковтың Протевангелінде, тарау. XIV: «14 Ажар қабірден шығып, Саломе оны қарсы алды. 15 Сәби оған: – Саломе, Саломе, мен саған бір ғажап нәрсені айтып берейін. 16 «Бірақ, міне, қыз бала туып, табиғаттың қасиетіне қайшы келеді». 17 Салома былай деп жауап берді: «Құдай Ие тірі! Егер мен осыны дәлелдемесем, қыздың бала туғанын да сенбеймін». 18 Салома үйге кіргенде, сәбидің шешесі: «Мария, шық, көп адамдар сені мазалап жатыр», – деді. 19 Саломея оны саусағымен сынады. 20 Бірақ әйелдің қолы қурап, ол қатты ыңқылдап былай деді: «Себебі мен мәңгі тірі Құдайға опасыздық жасадым, енді құлап қалмақшымын». Саломеяның перзентханадан кейін керемет туылғанға куәлік еткен және Исаны Мәсіх деп таныған алғашқы адам екендігі, оны Саломея шәкіртімен байланыстыратын жағдайлар. Орта ғасырдың басында бұл Салома көбінесе (бірақ әрдайым емес) Батыстағы Мария Саломамен бірдейленіп, сондықтан оны сенімді әйел деп есептеді. Копт тілінде жазылған, апостол Варфоломейге жатқызылатын, Мәсіхтің қайтысы туралы аңыз кітабында, қабірге барған әйелдердің есімдері аталады: Магдалалық Мәриям; Жақыптың шешесі Мәриям, Иса оны Шайтанның қолынан құтқарған; Оған қызмет еткен Мәриям; оның қарындасы Марта; (сонымен қатар, мүмкін, Сусанна) күйеуінен бас тартқан; және «оны сынаған Саломея».

The Gospel of Thomas found at Nag Hammadi mentions among the "disciples" of Jesus (the Greek expression "apostles" does not appear) two women, Salome and Mary Magdalene (referred to simply as "Mary", The name might also denote Salome's mother Mary , the sister of Elizabeth and Anne who is the mother of Christ's mother Mary. Thus Salome's mother Mary would be Jesus' great aunt, the sister of his grandmother Anne and aunt of his mother.) The Diatessaron, which is part of the Ante Nicene Fathers collection, separates Salome and the mother of the sons of Zebedee as two distinct persons, contrary to tradition that identify them. "And there were in the distance all the acquaintance of Jesus standing, and the women that came with Him from Galilee, those that followed Him and ministered. One of them was Mary Magdalene; and Mary the mother of James the little and Joses, and the mother of the sons of Zebedee, and Salome, and many others which came up with Him unto Jerusalem." (Diatessaron 52:21–23)

The controversial Secret Gospel of Mark, that was referred to and quoted in the Mar Saba letter ascribed by his modern editors to Clement of Alexandria, contains a further mention of Salome which is not present in the canonical Mark at 10:46. Clement quotes the passage in his letter: "Then he came into Jericho. And the sister of the young man whom Jesus loved was there with his mother and Salome, but Jesus would not receive them." The lines complete a well known lacuna in Mark as the text currently stands. In the non canonical Greek Gospel of the Egyptians (2nd century), Salome appears again as a disciple of Jesus. She asks him how long death would hold sway, and he says to her, "So long as women bring forth, for I come to end the works of the female." To this Salome replies, "Then I have done well in not bringing forth." It would appear from this text that there was an early tradition that Salome the disciple was childless, and possibly unmarried. In the Gospel of Thomas there is a reference to Jesus reclining on a couch and eating at a table that belonged to Salome and being asked by her: "Who are you sir, that you have taken your place on my couch and eaten from my table?" Jesus answers: "I am he who is from the One, and the things that belong to the Father have been given to me." Salome replies, "But I am your disciple", and Jesus answers, "When the disciple is united he will be filled with light, but if he is divided he will be filled with darkness." A 2nd century Greek, Celsus, wrote a True Discourse attacking the Christian sects as a threat to the Roman state. He described the variety of Christian sects at the time he was writing, c. AD 178, as extremely broad. His treatise is lost, but quotes survive in the attack written somewhat later by Origen, Contra Celsum ("Against Celsus"): "While some of the Christians proclaim [that] they have the same god as do the Jews, others insist that there is another god higher than the creator god and opposed to him. And some Christians teach that the Son came from this higher god. Still others admit of a third god – those, that is to say, who call themselves gnostics – and still others, though calling themselves Christians, want to live according to the laws of the Jews. I could also mention those who call themselves Simonians after Simon, and those naming themselves Helenians after Helen, his consort. There are Christian sects named after Marcellina, Harpocratian Christians who trace themselves to Salome, and some who follow Mariamne and others who follow Martha, and still others who call themselves Marcionites after their leader, Marcion." In the early Christian texts, there are several other references to "Salome". A Salome appears in the infancy gospel attached to the name of James the Just, the Protevangelion of James, ch. XIV:
"14 And the midwife went out from the cave, and Salome met her. 15 And the midwife said to her, "Salome, Salome, I will tell you a most surprising thing, which I saw. 16 A virgin has brought forth, which is a thing contrary to nature." 17 To which Salome replied, "As the Lord my God lives, unless I receive particular proof of this matter, I will not believe that a virgin has brought forth." 18 Then Salome went in, and the midwife said, "Mary, show yourself, for a great controversy has arisen about you." 19 And Salome tested her with her finger. 20 But her hand was withered, and she groaned bitterly, 21 and said, "Woe to me, because of my iniquity! For I have tempted the living God, and my hand is ready to drop off." That Salome is the first, after the midwife, to bear witness to the Miraculous Birth and to recognize Jesus as the Christ, are circumstances that tend to connect her with Salome the disciple. By the High Middle Ages this Salome was often (but not always) identified with Mary Salome in the West, and therefore regarded as the believing midwife. An apocryphal Coptic Book of the Resurrection of Christ, attributed to the apostle Bartholomew, names the women who went to the tomb. Among them were: Mary Magdalene; Mary the mother of James, whom Jesus delivered out of the hand of Satan; Mary who ministered to him; Martha her sister; Joanna (perhaps also Susanna) who renounced the marriage bed; and "Salome
who tempted him".

Қасиеттілік

Саломея Шығыс православие шіркеуінде Мырра әйелдері жексенбісінде, яғни Пасханың үшінші жексенбісінде және 3 тамызда еске алынады. Католик шіркеуінің латын литургиялық рәсімдерінде оның мерекесі 24 сәуір немесе 22 қазанда тойланады. 3 тамызда ол Епископальдық шіркеуде де еске алынады, 2022 жылғы «Кіші мерекелер мен оразалар» кітабында «Жоанна, Мария және Саломея, Мирра әйелдері» деп тізімделген. Лютеран шіркеуінің қасиеттілер күнтізбесінде оның мерекесі 3 тамызда Жоанна мен Мариямен бірге аталады. Көркем өнерде ол көбінесе киелі туыстық суреттерінде Қасиетті Отбасымен бірге бейнеленеді. Сондай-ақ, ол құрбандық пен Иса Мәсіхке деген сенімінің символы ретінде тұтқаны ұстап тұрған күйінде бейнеленеді.