Кіріспе

Қолмен жазу техникасы – жазу құралын қолдана отырып, қолмен жазу өнері. Бүгінде бұл көбінесе қалам немесе қарындашпен жасалады, бірақ тарих бойында түрлі құралдар қолданылып келген. Жазудың әртүрлі жалпы және ресми тарихи стильдері "жазу үлгісі" деп аталады, ал жеке адамның жазу стилі "қол жазу" деп аталады.

Шығу тегі

Жүйелі жазудың ең ерте мысалы – балшық тақташаларда табылған шумерлік пиктографиялық жүйе, ол шамамен б.з.д. 3200 жылы қайраткерлік деп аталатын өзгертілген түріне айналды, ол ылғал балшыққа өткір қамыспен басылған. Бұл жазу түрі ақырында идеялық жүйеге (белгі бір идеяны көрсетеді) және содан кейін буындық жүйеге (белгі бір буынды көрсетеді) дамыды. Сол кезде египеттік иероглифтер жүйесі де пиктографиялық жазу ретінде басталып, буындық жазу жүйесіне айналды. Кейіннен екі қолжазу түрі пайда болды: иероглифтер ойлап табылғаннан кейін жақын арада иератикалық және б.з.д. жетінші ғасырда демотикалық (египеттік). Жазушылар осы қолжазуларды көбінесе папирусқа, қаламмен сиямен жазды. Алғашқы белгілі әліпби жүйесі финикиялықтардан келді, олар б.з.д. XI ғасырда 22 әріптен тұратын дауыссыз жүйені жасады. Гректер б.з.д. VIII ғасырда финикиялық әліпбиін бейімдеді. Әліпбиге дауысты әріптерді қосып, кейбір дауыссыз әріптерді алып тастап, ретін өзгерту арқылы ежелгі гректер бізге белгілі грек әріптерінен ғана тұратын жазуды жасады. Классикалық гректің кішкентай әріптері орта ғасырларда кейін ойлап табылды. Финикиялық әліпбиі еврей және арамей жазуларына да әсер етті, олар дауыссыз жүйені сақтайды. Бір еврей жазуы тек діни әдебиеттер үшін және б.з.д. VI ғасырға дейін шағын самаритан қауымы қолданды. Арамей Вавилон, Ассирия және Парсы империяларының ресми жазуы болды, ал «Төртбұрышты еврей жазуы» (қазір Израильде қолданылатын жазу) шамамен б.з. III ғасырында арамейден дамыды.

Латын қарпіне негізделген қолжазба

Римдіктер Оңтүстік Италияда латын жазуын дамыту үшін этрусктің өзгерткен грек әліпбиін қабылдады. Гректер сияқты, римдіктер де жазу үшін тас, металл, саз және папирус қолданды. Қолжазбаларды жасауда қолданылатын жазу стиліне квадраттық бас әріптер, рустикалық бас әріптер, унциалдар және жартылай унциалдар кіретін еді. Квадраттық бас әріптер тасқа жазылған әріптерге негізделген ресми мәтіндер үшін қолданылды, ал рустикалық бас әріптер еркін, ықшам және тиімді болды. Жартылай унциалдар (минускулдар) – кіші әріптер еді, олар кейіннен Ирландияның ұлттық жазуына айналды. VIII ғасырдың соңында Ұлы Карл өзінің империясындағы барлық жазбалар стандартты қолжазбамен жазылуын бұйырды. Ол басқа жазушылармен бірлесіп, басқа римдік қолжазбалар дәстүріне сүйене отырып, осы жаңа жазуды жасауды тапсырды. Каролингтік кішкентай әріптер 11 ғасырға дейін монастырлардағы көптеген қолжазбаларды жасау үшін қолданылды және қазіргі еуропалық жазулардың көптеген кіші әріптері олардан шыққан. Готикалық немесе қара әріптер жазуы, Каролингтік жазудан дамыған, 12 ғасырдан бастап Итальяндық Ренессансқа дейін (1400–1600 жж.) басым жазу болып табылды. Бұл жазу Каролингтік жазудай айқын емес, керісінше, тар, қараңғы және тығыз болды. Осы себепті, i әрпінің үстіне нүкте қосылды, оны n, m және u әріптерінің ұқсас сызықтарынан ажырату үшін. Сондай-ақ, u әрпі v әрпінен бөлек болды, себебі бұрын ол екі дыбыс үшін де қолданылған. Парқмент қымбат болғандықтан, мұндай ықшам жазудың мақсаты орынды үнемдеу еді. Гутенберг жылжымалы қаріптерді ойлап тапқан кезде Германиядағы жазушылардың жазу стилі болған готикалық жазу алғашқы қаріптердің үлгісі болды. Каролингтік жазудың тағы бір түрін 15 ғасырда итальян гуманистері жасады, оны littera antiqua деп атады, ал қазір гуманистік минускул деп атайды. Бұл римдік бас әріптер мен каролингтік кішкентай әріптердің дөңгелек түрінің үйлесімі болды. Кейін қарқынды жазу формасы пайда болды, ол тез жазылуының арқасында көбінесе қисайды. Бұл қолжазба түрі курсивтік гуманистік деп аталды және ол бүкіл Еуропада қолданылатын итальяндық қаріп ретінде танылды. Мыспен кескіндеме жазу қолжазбаға әсер етті, өйткені ол қолжазба кітаптарын кеңінен басып шығаруға мүмкіндік берді. Көшірме кітаптар алғаш рет Италияда 16 ғасырда пайда болды; ең алғашқы жазу нұсқаулықтарын Сигисмондо Фанти мен Людовико дельи Арриги жариялады. Кейінгі ғасырда голланд және француз жазу шеберлері, соның ішінде Пьер Хамон басқа да нұсқаулықтарды жасады. Ұлы мөр жазуы (Дачжуань) б.з.д. 1100 және б.з.д. 700 жылдары гүлденді және негізінен қола ыдыстарда пайда болды. Кіші мөр жазуы (Сяочжуань) – қазіргі күрделі қытай жазуының алғысы, ол Ұлы мөрге қарағанда стильдік жағынан өзгеше. Қытай каллиграфиясы батыс каллиграфиясы жасай алмайтын көркемдік тұлғаны бейнелеуге арналған, сондықтан жазу өнері кез-келген басқа ұлтқа қарағанда жоғары бағаланады. Стандартты жазу (Кайшу) – бүгінгі таңда қолданылатын негізгі дәстүрлі жазу. Жапон жазуы қытай жазуынан және қытай таңбаларынан, кандзи немесе идеограммалардан дамыды, олар жапон сөздері мен грамматикасын бейнелеу үшін қабылданды. Кандзи екі басқа жазуға, хирагана мен катаканаға, оңайлатылды. Хирагана – Жапонияда кеңінен қолданылатын жазу, ал катакана, бастапқыда ресми құжаттар үшін арналған, алфавиттік жазулардағы курсивті жазу сияқты қолданылады.

Солтүстік Америкада қолданылатын кітаптар

Плат Роджерс Спенсер «Америкалық қаламгерліктің әкесі» деп танылады. Оның жазу жүйесі алғаш рет 1848 жылы «Спенсер мен Райс бизнес және әйелдер қаламгерлігі жүйесі» атты кітабында жарияланды. Спенсердің ең танымал нұсқауы – 1866 жылы оның ұлдары шығарған «Спенсердің практикалық қаламгерлік кілті». Бұл «Спенсерлік әдіс» сәндік стилі 1920 жылдардың ортасына дейін американдық мектептерде оқытылды және соңғы жылдары чартерлік мектептер мен үйде оқыту арқылы қайта жаңғырды, бұл үшін бұрынғы IAMPETH президенті Майкл Салл (1946 жылы туған) өңдеген Спенсерлік кітаптар мен әдістер пайдаланылды. Спенсердің шәкірті Джордж А. Гаскелл (1845–1886) қаламгерлік туралы екі танымал кітаптың авторы болды: «Гаскеллдің әдемі жазудың толық жинағы» және «Қаламгердің нұсқаулығы» (1883). Луи Генри Хаусам 1908 жылы «Жаңа білім беру» атты еңбегін жариялады, ол «қазіргі уақытқа дейін жарық көрген ең ұлы еңбек» деп аталды. 20-шы ғасырдың басында Солтүстік Америкада көптеген көшірме кітаптары шығарылды, олардың көпшілігі Бизнес стилінде (Орнаментальді стильдің жеңілдетілген түрі) болды. Бұлардың ішінде Гаскеллдің шәкірті А. Н. Палмердің еңбектері де бар, ол Палмер әдісін жасады, ол оның 1894 жылы жарық көрген «Бизнес жазуға арналған Палмердің нұсқаулығында» көрсетілген. Чарльз Пакстон Занер (15 ақпан 1864 – 1 желтоқсан 1918) және Элмер Уорд Блозер (6 қараша 1865 – 1929) енгізген Занер Блозер әдісі де танымал болды, олар Занериан бизнес колледжінде оқытты. А. Н. Палмер компаниясы 1980 жылдардың басында таратылды. Қазіргі стильдерге 200-ден астам жарияланған оқулық кіріспелері кіреді: Д’Нелиан әдісі (Палмер әдісінің туындысы, көлбеу, серифті қолжазба формасын пайдаланады, содан кейін толық байланысқан және иілген курсивті), АҚШ-тағы қолжазба оқулықтарының көп бөлігін құрайтын Жаңа Занер Блозер, A Beka, Schaffer, Peterson, Loops and Groups, McDougal, Steck Vaughn және басқалары. Итальяндық стильдерге Getty Dubay Italic (сәл көлбеу), Eager, Portland, Barchowsky Fluent Handwriting, Queensland және т.б. жатады. Бұрынғы санаттарға жатпайтын басқа да ерекше көшірме кітап стильдері: Smithhand, Handwriting without Tears, Ausgangsschrift, Bob Jones және т.б. Бұл стильдер бір-бірінен көптеген жағынан өте өзгеше болуы мүмкін. ADHD және дисграфиясы бар адамдар үшін әсіресе нашар қолжазбаны түзетуге арналған алғашқы бейнежазба «Кім болса да өз қолжазбасын жақсарта алады» деп аталды, оны оқу маманы Джейсон Марк Алстер MS жасады.

Шығыс Азиядағы мектептер

XIX ғасырда шығыс мектептерінде сапалы қолжаз дамытуға көбірек назар берілді. Логография мен сөз тіркестеріне негізделген жазу жүйесі бар елдер оқыту барысында форма мен сапаға ерекше мән берді. Қытай мен Жапония сияқты елдерде пиктофонетикалық таңбалар бар, оларды үйрену қиынға соғады. Қытай балалары ең алдымен ең негізгі таңбаларды үйреніп, содан кейін күрделірек таңбаларға көшеді. Көбінесе балалар мұғаліммен бірге ауада әртүрлі сызықтарды жасайды, содан кейін оларды қағазға түсіре бастайды. Алайда, 1960 жылдары адамдар шетелдік ықпалдың дәстүрлі қытай мәдениетіне тигізген зиянына қарсы шықты. Сонымен қатар, Жапония қолжазбаны өнер түрі ретінде сақтап қалуға тырысты, бірақ қазіргі заманғы жылдамдық пен тиімділік талаптарынан да бас тартпады. 1940 жылдардың басында қолжазба екі рет оқытылды: мектеп бағдарламасының өнер бөлімінде каллиграфия ретінде, ал тіл бөлімінде – қажетті дағды ретінде. Жапонияда қолжазбаның практикалық маңызы XX ғасырдың соңына дейін күмәндалмады. Батыс елдерінде теріскектер қолжазбадан тиімді болғанымен, осы технологияны Жапонияға енгізу қиын болды, себебі тілдегі мыңдаған таңбаларды теру мүмкін емес еді. Үнемі жаттығулар мен тәжірибе арқылы қолжазба моторлық жадта сақталатын моторлық бағдарламаларды пайдалана отырып, жоғары деңгейде автоматтандырылады. Басқа күрделі моторлық дағдылармен салыстырғанда, қолжазба уақыт өте келе визуальды бақылауға аз тәуелді болады. Жазу қолдарымен және көру қабілетімен немесе одан айырылған адамдарға жасалған зерттеулер қаламды ұстаудың жиілігінің артуын, жылдамдықтың өзгеру жиілігінің көбеюін, орташа соққы жиілігінің төмендеуін және жазу қозғалысының ұзақтығын көрсетті. Бұл өзгерістер тері және проприоцептивті кері байланыстың қолжазбаның негізінде жатқан моторлық жадты және ішкі модельдерді жаңартудағы маңызды рөлін көрсетеді. Көздің моторлық командаларды түзетудегі рөлі екінші деңгейде болады.