Мұхаммед I Тапар: Сәлжүк сұлтанының өмірі мен билігі

Кіріспе

1105 - 1118 жылдар) Мұхаммед I Тапар (محمد اول تاپار; 20 қаңтар 1082 - 18 сәуір 1118), 1105 жылдан 1118 жылға дейін Сәлжұқ империясының сұлтаны болды. Ол Мәлік Шах I мен Тадж әл-Дин Хатун Сафарияның ұлы еді.

Билік

Мұхаммед 1082 жылғы 20 қаңтарда дүниеге келді. Ол немере інісі Мәлік Шах II-нің орнын Бағдадтағы Сәлжұқ сұлтаны лауазымына ие болды, демек, теориялық тұрғыдан династияның басшысы болды, бірақ оның бауыры Ахмад Санжар Хорасанда нақты билікке ие болды. Мұхаммед I 1107 жылы Хабур өзені шайқасында Алепполық Радванмен одақтасып, Рум сұлтаны Килиж Арсланға қарсы күресті, онда соңғысы жеңіліп, қаза тапты. Туған бауыры Баркирукпен болған қақтығыстан кейін оған малик атағы берілді және Армения мен Әзірбайжан провинцияларына билік жүргізу құқығы берілді. Осыдан наразы болған ол тағы да көтеріліс жасады, бірақ Арменияға қашуға мәжбүр болды. 1104 жылы соғыстан шаршаған Баркирук Мұхаммедпен сұлтандық билігін бөлісуге келісті. 1105 жылы Баркирук қайтыс болғаннан кейін Мұхаммед жалғыз сұлтан атанды. 1106 жылы Мұхаммед исмаилилердің Шахдиз бекінісін басып алды және Бавандид билеушісі Шахрияр IV-ге исмаилилерге қарсы жорығына қатысуға бұйрық берді. Шахрияр Мұхаммедтің жіберген хатына қатты ашуланып, исмаилилерге қарсы оған көмек көрсетуден бас тартты. Біраз уақыттан кейін Мұхаммед Әмір Шавли бастаған әскерді жіберіп, Сариді басып алуға тырысты, бірақ күтпеген жерден Шахрияр мен оның ұлы Карин III басқаратын әскерден жеңіліске ұшырады. Содан кейін Мұхаммед Шахриярға өз ұлдарының біреуін Исфахан қаласындағы Сәлжұқ сарайына жіберуін сұрап хат жолдады. Ол өзінің ұлы Әли I-ді жіберді, ол Мұхаммедке қатты әсер етіп, оған қызын әйелдікке беруді ұсынды, бірақ Әли бас тартты және оған Баванд әулетінің мұрагері Карин III-ке құрмет көрсетуді тапсырды. Карин III кейін Исфахан сарайына барып, оған үйленді. 1106/1107 жылдары атақты визир Низам әл-Мүлк ұлы Ахмад ибн Низам әл-Мүлк Хамаданның басшысынан шағымдану үшін Мұхаммед I сарайына келді. Ахмад сарайға келген кезде Мұхаммед I оны өзінің визирі етіп тағайындады, бұрын ереске күдікпен қаралып, жақында ғана өлім жазасына кесілген Сад әл-Мүлк Әбу'л Махасен Әбидің орнын басты. Бұл тағайындаманың басты себебі Ахмадтың әкесінің жоғары беделі болды. Содан кейін оған әкесінің иеленген түрлі лауазымдары берілді (Қевам әл-дин, Садр әл-Ислам және Низам әл-Мүлк). Мұхаммед I және оның визирі Ахмад кейіннен Иракта жорық жүргізіп, онда "арабтардың патшасы" атағын алған Мазиядид билеушісі Сайф әл-Даула Садақа ибн Мансурды жеңіп, өлтірді. 1109 жылы Мұхаммед I Ахмад пен Шавли Сакавуды Аламут және Оставандтың исмаилилік бекіністерін басып алуға жіберді, бірақ олар шешуші нәтижеге қол жеткізе алмады және кері шегінді. Ахмадты Сейлуқ империясының визирі ретінде Хатир әл-Мүлк Әбу Мансур Майбуди алмастырды. Әли ибн әл-Атир (одан жүз жылдай кейін өмір сүрген тарихшы) айтуынша, Ахмад Бағдадта жеке өмірге кетіп, зейнеткерлікке шықты, бірақ замандасы Ануширван ибн Халидтің сөзіне сүйенсек, Мұхаммед I Ахмады он жылға түрмеге қамады. Мұхаммед I 1118 жылғы 18 сәуірде қайтыс болды. Ол 1118 жылы Мұхаммедтің өлімінен кейін оның бауыры Санжардың оған үйленуіне кедерлес болу үшін өлтірілді. Оның тағы бір әйелі – Қутлуғ Хатун. Тағы бір әйелі – Шах Хатун Сафия. Ол Салжұқ Шаһтың анасы болды. Тағы бір әйелі – Нисандар Жахан, сондай-ақ Саржахан Хатун деп те аталады. Ол Ғият әд-Дин Мәсуд сұлтан мен Фатима Хатунның анасы болды. Олардың қызы Фатима 1137 жылы Аббасид халифасы Әл-Мұқтафиге үйленді және 1147 жылдың қыркүйегінде қайтыс болды. Оның тағы бір қызы Кирман Шаһтың ұлы, Қавурттың немересі Арслан Шаһ I-ге үйленді.

Muhammad was born in 20 January 1082. He succeeded his nephew, Malik Shah II, as Seljuq Sultan in Baghdad, and thus was theoretically the head of the dynasty, although his brother Ahmad Sanjar in Khorasan held more practical power. Muhammad I probably allied himself with Radwan of Aleppo in the battle of the Khabur River against Kilij Arslan I, the sultan of Rüm, in 1107, in which the latter was defeated and killed. Following the internecine conflict with his half brother, Barkiyaruq, he was given the title of malik and the provinces of Armenia and Azerbaijan. Dissatisfied by this he revolted again, but had to flee back to Armenia. By 1104, Barkiyaruq, ill and tired of war, agreed to divide the sultanate with Muhammad. Muhammad became sole sultan following the death of Barkiyaruq in 1105. In 1106, Muhammad conquered the Ismaili fortress of Shahdiz, and ordered the Bavandid ruler Shahriyar IV to participate in his campaign against the Ismailis. Shahriyar, greatly angered by the message Muhammad sent him, refused to aid him against the Ismailis. Shortly after, Muhammad sent an army headed by Amir Chavli, who tried to capture Sari but was unexpectedly defeated by an army under Shahriyar and his son Qarin III. Muhammad then sent a letter, which requested Shahriyar to send one of his sons to the Seljuq court in Isfahan. He sent his son Ali I, who impressed Muhammad so much that he offered him his daughter in marriage, but Ali refused and told him to grant the honor to his brother and heir of the Bavand dynasty, Qarin III. Qarin III then went to the Isfahan court and married her. In 1106/1107, Ahmad ibn Nizam al Mulk, the son of the famous vizier Nizam al Mulk, went to the court of Muhammad I to file a complaint against the rais (head) of Hamadan. When Ahmad arrived to the court, Muhammad I appointed him as his vizier, replacing Sa'd al Mulk Abu'l Mahasen Abi, who had been recently executed on suspicion of heresy. The appointment was due mainly to the reputation of Ahmad's father. He was then given various titles which his father held (Qewam al din, Sadr al Islam and Nizam al Mulk). Muhammad I, along with his vizier Ahmad, later campaigned in Iraq, where they defeated and killed the Mazyadid ruler Sayf al dawla Sadaqa ibn Mansur, who bore the title "king of the Arabs". In 1109, Muhammad I sent Ahmad and Chavli Saqavu to capture the Ismaili fortresses of Alamut and Ostavand, but they failed to achieve any decisive result and withdrew. Ahmad was shortly replaced by Khatir al Mulk Abu Mansur Maybudi as vizier of the Sejluq Empire. According to Ali ibn al Athir (a historian who lived about a hundred years later), Ahmad then retired to a private life in Baghdad, but, according to the contemporary biographer, Anushirvan ibn Khalid, Muhammad I had Ahmad imprisoned for ten years. Muhammad I died on 18 April 1118 She was killed in 1118 on Muhammad's order at his death in order to prevent his brother Sanjar from marrying her. Another wife was Qutlugh Khatun. Another wife was Shah Khatun Safiya. She was the mother of Saljuk Shah. Another wife was Nisandar Jahan, also known as Sarjahan Khatun. She was the mother of Sultan Ghiyath ad Din Mas'ud and Fatimah Khatun. Their daughter Fatimah married Abbasid Caliph Al Muqtafi in 1137, and died in September 1147. Another of his daughters married Arslan Shah I, son of Kirman Shah, and the grandson of Qavurt.

Мұра және бағалау

Мұхаммед солтандықтың батыс бөлігінде күшті билікке ие болған соңғы Сәлжұқ билеушісі болды. Сәлжұқ мемлекеті Мұхаммедтің қайтысынан кейін, бюрократ және жазушы Ануширван ибн Халидтің (1137/1139 жылы қайтыс болған) сөзінше, қиын жағдайда болды: "Мұхаммед билік еткен кезде мемлекет бірігіп, барлық қастық шабуылдардан қорғалған еді; бірақ оның ұлы Махмұдқа өткен соң, олар осы бірлікті бөліп, тұтастығын жойды. Олар билікте оның үлесін талап етіп, оған тек қарапайым күнкөріс қалдырды". Мұхаммедті замандас тарихшылар көбінесе жағымды жарықтан көрсетеді. Тарихшы Имад ад-Дин әл-Исфаханидің (1201 жылы қайтыс болған) айтуынша, Мұхаммед – "Сәлжұқ әулетінің ең толыққанды адамы және олардың ең күшті жауынгері" болған. Мұхаммедтің тынбай жасаған жорықтары оның ақындарының бірі Ираншахты Бахман нама парсы дастанының авторы болуға шабыттандырды. Бұл дастан Иран мифологиясындағы Бахман мен Ростам әулеті арасындағы үздіксіз шайқастарды суреттейді. Бұл туынды сол кездегі әлеуметтік-саяси мәселелерді шешуге бағытталған кеңес ретінде жазылған болуы мүмкін.