Кіріспе
XIX ғасырдағы Еуропалық геосаяси дау – Шлезвиг-Гольштейн мәселесі (Schleswig Holsteinische Frage; Spørgsmålet om Sønderjylland og Holsten) – XIX ғасырда екі герцогтіктің, Шлезвиг (Сондержилланд/Шлезвиг) және Гольштейн (Гольстен) қарым-қатынасынан туындаған, Дания Корольдігіне, Германия Конфедерациясына және бір-біріне қатысты күрделі дипломатиялық және басқа да мәселелер жиынтығы. Шлезвиг викингтер дәуірінде Данияның бір бөлігі болды және 12 ғасырда Дания герцогтігіне айналды. Дания бірнеше рет Шлезвиг герцогтігін Дания патшалығына қайта қосуға тырысты. Гольштейн Шлезвигтің Дания шекарасының арғы жағында орналасқан еді. 1460 жылдан бастап екеуі де іс жүзінде Дания королі болған ортақ герцогтың басқаруында болды. Екі мемлекеттің де билігін алу үшін Дания королі келіскен Рибе келісім-шарты Шлезвиг пен Гольштейннің біріктірілгенін көрсететіндей болды, бірақ бұл түсіндірме кейіннен сынға ұшырады. 1806 жылы Киелі Рим империясы таратылды. 1815 жылы құрылған Германия Конфедерациясына Гольштейн кірді. XIX ғасырдың басында Гольштейн халқының, сондай-ақ Оңтүстік Шлезвигтің көп бөлігінің этникалық құрамы неміс халқынан тұрды. Шлезвиг пен Гольштейн Дания Корольдігінің қалған бөлігінен бөлек институттар арқылы басқарылды. 1848 жылдың 27 наурызында Дания королі Фредерик VII Шлезвиг халқына герцогтіктің жергілікті автономиясын сақтай отырып, Данияның ажырамас бөлігі болатынын жариялаған либералды конституцияны қабылдады. Бұл Шлезвиг-Гольштейннің көпшілігінің Даниядан тәуелсіздік алу және Германия Конфедерациясымен жақын байланыс орнатуды қолдаған ашық көтерілісіне әкелді. Пруссия Корольдігінің әскери араласуы көтерілісті қолдады: пруссиялық әскер Дания әскерін Шлезвиг пен Гольштейннен ығыстырып, Бірінші Шлезвиг соғысын (1848–1851) бастады, ол Идштедтте Данияның жеңісімен аяқталды. Лондон протоколымен халықаралық қауымдастық герцогтіктердің мәртебесіне келісімге келді. Мұрагерлік дауға байланысты екінші дағдарыс туды. Гольштейн және Лауенбург герцогтіктері әйелдерді ескермейтін неміс саликалық заңы бойынша заңды түрде мұрагерлікке ие болды; Дания Корольдігінің Шлезвигпен салыстырғандағы заңдары еркек мұрагерлерге әйел желісі арқылы мұрагерлікке мүмкіндік берді. Осы әртүрлі заңдарға сәйкес, баласыз Дания королі Фредерик VII Данияда және Гольштейнде әртүрлі мұрагерлерге ие болар еді. Бірақ 1863 жылы Фредерик қайтыс болғаннан кейін оның Дания мұрагері, король Кристиан IX, Гольштейн герцогтігін де мұра еткенін мәлімдеді және «Қараша конституциясын» қабылдау арқылы Шлезвиг герцогтігін Дания патшалығына қайта қосуға тырысты. Бұл Лондон протоколының бұзылуы ретінде қарастырылды және ол 1864 жылғы Екінші Шлезвиг соғысына және ақырында герцогтіктердің Германия Конфедерациясына қосылуына әкелді. Герцогтіктерге қатысты негізгі құқықтық дау замандастары тарапынан күрделі және біршама түсініксіз деп есептелді, бұл туралы британдық мемлекет қайраткері лорд Палмерстонның: «Шлезвиг-Гольштейн мәселесін үш адам ғана түсінген: герцог-консорт, ол қайтыс болды, неміс профессоры, ол ақылдан безді және мен, ол туралы бәрін ұмытып кеттім» деген сөзі дәлелдейді. Дегенмен, Шлезвиг-Гольштейн мәселесі XIX ғасырдың көп бөлігінде ірі державалар арасындағы қақтығыстарға себеп болды. Бірінші дүниежүзілік соғыста Германия империясының жеңілісінен кейін одақтас мемлекеттер ұйымдастырған екі плебисциттен кейін Дания халқы басымдығы бар Солтүстік Шлезвиг аймағы Даниямен біріктірілді. Солтүстік Шлезвигте әлі де этникалық немістердің аз бөлігі тұрады, ал Оңтүстік Шлезвигте даниялық азшылық сақталған.
The Schleswig–Holstein question (Schleswig Holsteinische Frage; Spørgsmålet om Sønderjylland og Holsten) was a complex set of diplomatic and other issues arising in the 19th century from the relations of two duchies, Schleswig (Sønderjylland/Slesvig) and Holstein (Holsten), to the Danish Crown, to the German Confederation, and to each other. Schleswig was part of Denmark during the Viking Age, and became a Danish duchy in the 12th century. Denmark repeatedly tried to reintegrate the Duchy of Schleswig into the Danish kingdom. Holstein, just on the other side of the Danish border from Schleswig, was in the Middle Ages a fief of the Holy Roman Empire. From 1460 on, the two had been ruled together by a common Duke, who in practice was also the King of Denmark. The Treaty of Ribe, agreed to by the Danish King in order to gain control of both states, seemed to indicate that Schleswig and Holstein were to remain united, though that interpretation was later challenged. The Holy Roman Empire was dissolved in 1806. The German Confederation, formed in 1815, included Holstein. By the early 19th century, the population of Holstein, as well as that of much of Southern Schleswig, was almost entirely ethnically German. Both Schleswig and Holstein had been ruled through institutions separate from the rest of the Kingdom of Denmark. On 27 March 1848, King Frederik VII of Denmark announced to the people of Schleswig the promulgation of a liberal constitution under which the duchy, while preserving its local autonomy, would become an integral part of Denmark. This led to an open uprising by Schleswig Holstein's large German majority in support of independence from Denmark and of close association with the German Confederation. The military intervention of the Kingdom of Prussia supported the uprising: the Prussian army drove Denmark's troops from Schleswig and Holstein, beginning the First Schleswig War (1848–1851), which ended in a Danish victory at Idstedt; with the London Protocol, the international community agreed on the duchies' status. A second crisis emerged due to a succession dispute. The dukedoms of Holstein and Lauenburg were legally inherited under the German Salic law which ignored females; differing laws in the Kingdom of Denmark with Schleswig permitted male heirs to inherit through a female line. Under these varying laws, the childless King Frederik VII of Denmark would have different heirs in Denmark and in Holstein. But when Frederik died in 1863, his Danish heir, King Christian IX, claimed to have inherited the Duchy of Holstein as well, and attempted to reintegrate the Duchy of Schleswig into the Danish kingdom by signing the so called November Constitution. This was seen as a violation of the London Protocol, and it led to the Second Schleswig War of 1864 and ultimately to the Duchies' absorption into the German Confederation. The underlying legal dispute over the duchies was seen as complex and somewhat obscure by contemporaries, as evidenced by a quip attributed to British statesman Lord Palmerston: "Only three people have ever really understood the Schleswig Holstein businessthe Prince Consort, who is deada German professor, who has gone madand I, who have forgotten all about it." Nevertheless, the Schleswig–Holstein question gave rise to conflicts between major powers for much of the 19th century. Following the defeat of the German Empire in World War I, the Danish majority area of Northern Schleswig was finally unified with Denmark after two plebiscites organised by the Allied powers. A small minority of ethnic Germans still lives in North Schleswig, while a Danish minority remains in South Schleswig.
Конституциялық мәселе
1849 жылдан бері Дания мемлекетінің ішінде әртүрлі басқару жүйелері қатар өмір сүрді. Данияның өзі конституциялық демократияға айналды. Дегенмен, Шлезвиг пен Холштейнде абсолютизм әлі де сақталды, олардың кеңесшіл жиналыстары мүліктік жағдайға негізделген және қоғамның ең бай мүшелеріне көбірек билік берді. Үш бірлікке бір кабинет басшылық етті, ол Данияның либералды министрлерінен – экономикалық және әлеуметтік реформаларды жақтағандардан, және Холштейн аристократиясынан шыққан консервативті министрлерден – саяси реформаға қарсы болғандардан құралды. Холштейн мен Шлезвигтегі көтерілістен кейін Дания монархы бұрынғы көтерілісшілердің көпшілігімен билікті бөлісуге мүдделі емес еді. Демократиялық институттармен ауыстырылуынан қорқынышпен, патшалықтардың өкілдіктері келісімге келуге оңай болды. Бұл этникалық шиеленістердің күшеюімен ушыққан заң шығару процесіндегі тұйыққа алып келді, сонымен қатар басқарудың толыққанды мүмкін еместігі қаупі туды. Бұған қоса, Данияның осы «Біртұтас мемлекет» (Helstaten) деп аталатын қарсыластары Холштейннің үкіметте болуының және Германия конфедерациясына мүшелігінің салдарынан Германияның Холштейнге, тіпті Дания ішкі істеріне де араласуы мүмкін деп алаңдады. Копенгагенде сарай және көптеген әкімшілік органдар статус-квоны қатаң сақтауды қолдады. Бұл Ұлыбритания, Франция және Ресей сияқты шетелдік державаларға да қатысты, олар Австрия немесе Пруссия сияқты Германия мемлекеттерінің пайдасына Данияның әлсіреуіне жол бермейтін, Кильдің маңызды теңіз портын немесе Балтық теңізіне кіруді бақылайтын Холштейнге ие болуына қарсы болды.
Тіл және азаматтығы
Сонымен қатар ұлттық мәселе де болды: Германия мен Дания, XIX ғасырға тән ерекшелік ретінде, фрагменттелген мәдени тәжірибелер мен диалекттерден ұлттық ұлтты құру және консолидациялауға ұмтылды. Соңында халықаралық мәселе де болды: Германия державаларының бәсекелес амбициялары, және одан әрі, Еуропа мемлекеттерінің мүдделері, әсіресе Ұлыбританияның, солтүстікте неміс теңіз державасының күшеюіне жол бермеу қажеттілігі. Неміс тілі Шлезвиг пен Холштейнде үкіметтік тіл болды, Дания королі және ішінара Готторф герцогтары билік еткен кезде, сондай-ақ бірнеше кезеңде Дания корольдығының мемлекеттік тілі болды. Лютерандық реформациядан бері неміс тілі Шлезвигтің оңтүстік бөлігіндегі шіркеулер мен мектептерде басымдық құрды, ал дания тілі Шлезвигтегі шаруалар арасында басым болды. Төменгі неміс тілі сол кезде бүкіл Холштейннің тілі болды. Орта ғасырлардан кейінгі ғасырларда төменгі неміс тілі бастапқыда негізінен дания тілінде сөйлейтін Оңтүстік Шлезвигте үстемдік құрды. Солтүстік Шлезвигте дания тілі әлі де басым болды. 1800 жылға қарай, қазіргі Орталық Шлезвиг аймағында неміс және дания тілдері шамамен тең пропорцияда таралған. Неміс тілі бұрынғы ғасырларда дания тілінің есебінен баяу тарады: мысалы, 1780 жылға дейін Швансен түбегінде дания тілі қолданылып келді (дания тілінің соңғы белгілі қолданылуы Шлей өзенінің жанындағы ауылдарда болды), бірақ кейін жойылды. XIX ғасырдағы тілдік шекара шамамен Дания мен Германия арасындағы қазіргі шекараға сәйкес келді. Данияның Шлезвигтегі үстемдігі осал және әлсіреп бара жатқаны анық болды. Күшті экономикалық белсенділігі арқасында этникалық неміс аймағы оңтүстікке қарай географиялық кеңістігін кеңейтті. Тілдік тұрғыдан төменгі неміс тіліндегі иммигранттар үнемі келіп тұрды, ал бұрын дания тілінде сөйлейтін отбасылар тіл ауыстыруды ыңғайлы деп тапты. Төменгі неміс тілі, дания тілі емес, Холштейннің және Оңтүстік Шлезвигтің көп бөлігінде кең таралды. Кейіннен Наполеон III қолдаған бір шешім – Шлезвигті ұлттық белгісі бойынша бөлу, Дания бөлігін Данияға, неміс бөлігін Холштейнге беру еді. Бұл идея кейіннен даниялықтар мен немістердің арасында қолдау тапты, бірақ сол кезде екі тараптың көпшілігінің келіспеушілігіне байланысты іске аспады. Бұл шешім кейіннен 1920 жылы Версаль келісімінің шарты ретінде референдумдар арқылы іске асырылды, және Солтүстік Шлезвиг Данияға қайтарылды.
It was clear that Danish dominance in Schleswig was vulnerable and weakening. Through its vigorous economic activity, the ethnically German area to the south expanded its geographic domain. Linguistically Low German immigrants constantly arrived, and previously Danish speaking families often came to find it convenient to change languages. The Low German language, rather than Danish, had become typical of Holstein and much of south Schleswig. One solution, which afterwards had the support of Napoleon III, would have been to partition Schleswig on the lines of nationality, assigning the Danish part to Denmark, the German to Holstein. This idea, which afterwards had supporters among both Danes and Germans, proved impracticable at the time owing to the intractable disposition of the majority on both sides. This solution was subsequently implemented by plebiscites in 1920 as a condition of the Treaty of Versailles, and Northern Schleswig was returned to Denmark.
Рибе келісім-шарты
Неміс Шлезвиг-Гольштейндер жиі 1460 жылғы Риб шартынан Шлезвиг пен Гольштейннің "әрқашан бірге болуы және ешқашан бөлінбеуі (немесе ажыратылмауы)" керек деген бапқа сілтеме жасады. Бұл шарт жанжалдың ресми деңгейінде аз ғана рөл атқарса да, оның "Мәңгілік ажырамас" (Up ewig ungedeelt) деп жариялануы неміс ұлтшылдығының ояну кезеңінде, тәуелсіз Шлезвиг-Гольштейнді қалағандардың арасында да, жалпы неміс бірігу қозғалысында да мәшһүр болды. Данияда бұған аз мән берілді, ал сілтеме жасау кеңінен контекстен тыс деп есептелді, себебі ол герцогтіктердің бір-бірінен бөлінбеуіне, немесе олардың мұрагерлік үлестерге бөлінбеуіне қатысты болуы мүмкін. Бұл осылайша көп рет қайталанып, феодалдық бірліктердің шатасқан жүйесін қалдырды. Даниялықтар сондай-ақ 1424 және 1421 жылдардағы Данияның діни соты мен неміс императорының шешімдерін ұсынды, Шлезвиг Данияға заңды түрде тиесілі екенін, себебі ол Данияның вассалдық иелігі болған, ал Гольштейн – Киелі Рим империясының вассалдық иелігі болғандықтан, Шлезвиг пен Гольштейннің бір-бірінен бөлінуін қалағандарын айтты. Ірі державалар Риб шартына этникалық қақтығыстар мен Еуропалық күштер тепе-теңдігіне қатысты алаңдаушылықтарға қарағанда аз көңіл бөлген сияқты.
Қаулы
Екінші Шлезвиг соғысы Шлезвиг-Гольштейн мәселесін күшпен шешіп, Дания королі Кристиан IX-ты 1864 жылғы 1 тамызда Австрия императоры Франц-Иосиф I және Пруссия королі Вильгельм I пайдасына герцогтықтардағы барлық құқықтарынан бас тартуға мәжбүр етті. 1864 жылғы 30 қазанда қол қойылған Вена шартының XIX бабында герцогтықтардың тұрғындарына алты жыл мерзім берілді, олар осы кезеңде даниялық азаматтықты қабылдап, өздері мен мүлкін Данияға көшіре алатын болды; сондай-ақ, келісім ратификацияланған кезде осы құқыққа ие болғандарға, олар корольдікте немесе герцогтықтарда болсын, провинцияларда туғандықтарына байланысты құқықтар кепілдендірілді. 1866 жылғы Австрия-Пруссия соғысында Пруссия Гольштейнды Австриядан тартып алды, нәтижесінде екі герцогтық Шлезвиг-Гольштейн провинциясы құрамына бірікті. Осы сәттен бастап Шлезвиг-Гольштейн мәселесі 1866 жылғы соғыстың үлкен ықпалына тап болған Австрия-Пруссия қатынастарының ірі мәселесіне енді. Дегенмен, ол даниялықтар мен немістер арасындағы мәселе ретінде сақталды, бірақ Шлезвигтегі даниялықтардың тағдырына дейін тарылды. Бұл мәселе халықаралық құқық студенттері үшін қызығушылық тудырады және қазіргі заманғы ұлттық принципті бекітумен байланысты практикалық қиындықтарды көрсетеді. Шлезвигтегі даниялықтарға тиген әсер және одан кейінгі оқиғалар туралы ақпарат алу үшін «Шлезвиг-Гольштейн тарихы» деген бетке жүгініңіз. Бірінші дүниежүзілік соғыста Германияның жеңіліске ұшырауынан кейін, одақтас державалар 1920 жылғы 10 ақпанда және 14 наурызда Солтүстік және Орталық Шлезвигте екі референдум өткізді. Солтүстік Шлезвигте дауыс бергендердің 75% Даниямен қайта бірігуді, ал 25% Германияда қалуды қолдады. Ол Даниядағы Оңтүстік Ютландия округіне айналды, қазір Оңтүстік Дания аймағының бір бөлігі. Орталық Шлезвигте жағдай керісінше болды: 80% Германияны, ал 20% Данияны қолдады. Шлезвигтің оңтүстік бөлігінде немесе Гольштейнде дауыс беру өткізілмеді, себебі нәтиже алдын ала белгілі деп есептелді. Бүгінде олар Германияның Шлезвиг-Гольштейн жерінің құрамына кіреді.