Кіріспе

Солтүстік Германиядағы федералды мемлекет, 1866–1871 жылдар

Солтүстік Германия Конфедерациясы бастапқыда 1866 жылдың тамызында Пруссия Корольдігінің басшылығымен құрылған неміс әскери одағы болды, кейін бір жыл өткен соң ол де-факто федералды мемлекетке, яғни конфедерациялық мемлекетке айналды. Ол 1867 жылдың шілдесінен 1870 жылдың желтоқсанына дейін өмір сүрді. Германияның бірігуінің маңызды кезеңі болған ол, қазіргі Германия Федеративтік Республикасы ретінде танылған, қазіргі заманғы Германия ұлттық мемлекетінің ең алғашқы заңды алдыңғысы саналды. Конфедерация 1866 жылғы Аустрия-Пруссия соғысында Пруссияның екі шағын даниялық герцогтық – Шлезвиг-Гольштейнге иелік ету үшін одержан жеңісінен кейін құрылды. Бұл Прага бейбіт шартының жасалуына әкеп соқты, онда Пруссия Австрияны және оның одақтастарын қолданыстағы Германия Конфедерациясының таратылуын қабылдауға мәжбүр етті (Австрия империясының басшылығымен Германия мемлекеттерінің бірлестігі). Осылайша, Солтүстік Германиядағы федералды мемлекет нысанында Германияның бірігуінің «кіші неміс» жолы ашылды. Мұндай мемлекеттің құрылуы 1866 жылдың тамызында Солтүстік Германия Конфедерациясы туралы шартқа қол қойылғаннан кейін, бастапқыда әскери одақ ретінде жүзеге асты. Ал 1867 жылдың 1 шілдесінде оның тұңғыш федералды конституциясы қабылданды, ол конституциялық монархияны орнатып, Пруссия патшасын мемлекет басшысы ретінде Бундеспрезидиумға ие етті. Заңдар тек Рейхстагтың (ерлердің жалпы сайлау құқығына негізделген парламент) және Федералды Кеңестің (Bundesrat, штаттардың өкілдігі) келісімімен ғана қабылданатын болды. Конфедерацияның алғашқы үш жарым жылында консервативті-либералдық ынтымақтастық (солтүстік) Германияны заң және инфрақұрылым жағынан біріктіруге бағытталған маңызды қадамдар жасады. Саяси жүйе мен саяси партиялар 1870 жылдан кейін де өзгеріссіз қалды. Ұйымдасқаннан кейін көп ұзамай Солтүстік Германия Конфедерациясы мен француз императоры Наполеон III басқарған Екінші Француз империясы арасында шиеленіс пайда болды. 1870 жылдың жазында Испания тағына жаңа корольді тағайындау мәселесі Франко-Пруссия соғысына ұласты. Ол кезде Конфедерацияның құрамында 30 миллионға жуық адам тұрды, олардың 80 пайызы Пруссияда өмір сүрді, демек, болашақ Германия империясының халқының шамамен 75 пайызын құрады. Осы жағдайларға байланысты, бұған дейін Конфедерацияға қарсы болған Оңтүстік Германияның Баден, Гессен-Дармштадт, Вюртемберг және Бавария штаттары оған қосылуға шешім қабылдады. 1871 жылдың 1 қаңтарында күшіне енген жаңа, қысқа мерзімді конституция өз преамбуласында және 11-бабында «Германия империясы» деп жариялады, бірақ ол «Германия Конфедерациясының» бірі ретінде аталғанына қарамастан, тек төрт ай ғана сақталды. Франциямен соғыста жеңіске жеткеннен кейін неміс князьдері мен жоғары әскери шенділер Вильгельмді Версаль сарайындағы айналар залында «неміс императоры» деп жариялады. Конфедерациядан Империяға көшу 1871 жылдың 4 мамырында монархия жойылғанға дейін қолданылған Германия империясының Конституциясы күшіне енген кезде аяқталды, ал Франция 1871 жылдың 10 мамырында Франкфурт шарты арқылы империяны мойындады.

Кіріспе

1815–1833 жылдардың көп бөлігінде Австрия мен Пруссия бірлесіп жұмыс істеді және неміс халқының либералдық және ұлттық талап-тілектерін басу үшін Германия конфедерациясын пайдаланды.

Zollverein (қазақ тілінде)

Кіші неміс шешіміне қарай жасалған алғашқы маңызды қадам – 1833 жылғы шарттармен құрылған кеден одағы Цолльверин болды, және Пруссия осы кеден одағының басты қозғаушы күші еді. Ол ресми түрде 1834 жылдың 1 қаңтарында іске қосылса да, оның бастаулары 1818 жылдан бері құрылған неміс мемлекеттері арасындағы түрлі кеден одақтарына жетеді. Цолльверин Австрия басқарған Германия конфедерациясына (1815–1866) бағынбады, ал Австрияның өзі оның тым қорғаушылық сауда саясаты, кедендік аумағын жеке Австрия, Венгрия және Галиция-Лодомерия аймақтарына бөлуге келмейтіндігі, сондай-ақ князь фон Меттернихтің осы идеяға қарсы болуы себепті одан шеттетілді. Дегенмен, 1866 жылға қарай Цолльверин Германия мемлекеттерінің көп бөлігін өз құрамына біріктіруге қол жеткізді.

Франкфурт Парламенті және Эрфурт одағы

1849 жылы Франкфурттағы Ұлттық жиналыс Пруссия патшасын Кіші Германияның императоры (Австриясыз Германия) деп сайлады. Патша бұған бас тартып, Германияны 1849–1850 жылдардағы Эрфурт одағы арқылы біріктіруге тырысты. 1850 жылдың басында конституцияны талқылау үшін одақ парламенті жиналғанда, қатысқан штаттардың көпшілігі Солтүстік және Орталық Германия штаттары болды. Австрия және Оңтүстік Германияның Вюртемберг және Бавария штаттары 1850 жылдың соңында Пруссияны одақ жоспарларынан бас тартуға мәжбүр етті. 1866 жылдың сәуір және маусым айларында Пруссия Кіші Германияны тағы ұсынды. Ұсыныстың басты қағидасы – жалпы ерлер сайлау құқығы негізінде Германия парламентін сайлау болды. Ұсыныста 1849 жылғы Франкфурт сайлау заңы туралы айқын мәлімдеме жасалды. Пруссияның премьер-министрі Отто фон Бисмарк сол кездегі ұлттық және либералдық қозғалыстардың арасында қолдау табуды көздеді. Австрия және оның одақтастары ұсыныстан бас тартты. 1866 жылдың жазында Австрия мен Пруссия өз одақтастарымен бірге Аустрия-Пруссия соғысында соғысты.

Прага бейбітшілігі және Германия Конфедерациясының таралуы

Пруссия мен Австрия Никольсбургтің алдын ала (26 шілде) және Праганың соңғы бейбіт шартын (23 тамыз) жасады. Австрия Пруссияның Германия конфедерациясын тарату туралы талабын қабылдады. Пруссияға Германияда Майн өзенінің солтүстігінде "тығыз федерация" құруға рұқсат берілді. Бисмарк бұл шектеу туралы француз императоры Наполеон III-мен бейбіт келіссөздері басталар алдында келісімге келген еді.

Әскери одақ

1866 жылдың 18 тамызында Пруссия және Солтүстік және Орталық Германия мемлекеттерінің көптеген өкілдері Бюнднис (одақ) құру туралы Солтүстік Германия Конфедерациясы шартын жасады. Шарты бойынша бір жылға әскери одақ құрылды. Сондай-ақ, аталған мемлекеттер 1866 жылдың маусым айындағы пруссиялық ұсыныстар негізінде федеративтік мемлекет құруға ниеттендіктерін растады. Олар конституция жобасын талқылау үшін парламент сайлауға келісті. Сонымен қатар, Пруссия мемлекетінің бастауы болған Шығыс Пруссия, сондай-ақ Пруссия бақылауындағы, поляк немесе кашуб тілінде сөйлейтін Позен провинциясы мен Батыс Пруссия аумақтары Германияға ресми түрде қосылды. 1866 жылғы соғыстағы бұрынғы қарсыластары Саксония мен Гессен-Дармштадт жаңа федерацияға қосылуға өз бейбіт келісімдері арқылы келісуге мәжбүр болды (Гессен-Дармштадт тек Солтүстік провинциясы – Үстіңгі Гессенмен бірге қосылды). Кейін 1866 жылы тағы да бірнеше мемлекет аталған келісімге қосылды. Пруссия парламентінің либералдары Солтүстік Германияның барлық аумақтарын Пруссияға толығымен қосып алуды жақтады. Ұқсас жолмен Сардиния-Пьемонт Италия Корольдігін құрған болатын. Бірақ Бисмарк басқа тәсілді таңдады. Пруссия 1866 жылдың қазан айында бұрынғы әскери қарсыластары Ганновер, Гессен-Кассель, Нассау, Франкфурт еркін қаласы және Гессен-Дармштадттың Гессен-Гомбург аймағын ғана қосып алды. Бұл аймақтар Пруссияның екі жаңа провинциясы – Ганновер және Гессен-Нассау болып біріктірілді. Шлезвиг пен Холштейн де Пруссия провинциясы болды.

Федералды конституция құруға

Бисмарк консервативті және демократиялық саясаткерлерден кеңес сұрады және ақырында басқа штаттардың үкіметтеріне конституция жобасын ұсынды. Сонымен қатар, 1866 жылдың соңында Пруссия және басқа мемлекеттер Солтүстік Германия парламенті сайлауын дайындады. Бұл құрылтайшы Рейхстаг 1867 жылдың ақпан айында мемлекеттік заңдарға негізделіп сайланды. Құрылтайшы Рейхстаг ақпаннан сәуірге дейін жиналды. Бисмаркпен тығыз келіссөздер барысында конституция жобасын кейбір маңызды тұстарында өзгертті. Құрылтайшы Рейхстаг парламент емес, тек конституция жобасын талқылау және қабылдау органы болды. Содан кейін, мемлекеттік парламенттер оны (1 маусым 1867 ж.) ратификациялады, сондықтан 1 шілдеде конституция күшіне енді. Тамыз айында жаңа федеративтік мемлекеттің бірінші Рейхстагы сайланды. Жаңа федералды үкіметтің нысанының қалыптасуына басты фактор болған нәрсе – жақында аяқталған Америка Азаматтық соғысының салдары болды, оның барысында оңтүстік штаттар күштеп Америка Құрама Штаттарына қайта қосылып, құлдық жойылды. Америкада азаматтық соғысқа себеп болған құлдық институтына немістердің көпшілігі аса қызығушылық танытпаса да, сол кезде АҚШ-тан тыс жерлерде құлдардың оңтүстік штаттардың Америка Одағынан бөлінуіне жаза ретінде ғана босатылған деген пікір қалыптасқан еді. Осыны ескере отырып, Оңтүстік Германиядағы көптеген католиктер Пруссия бір күні біріккен Германияда сепаратистік дағдарысты жасауға тырысып, оны бүкіл Германияда католицизмге қарсы зорлық-зомбылықпен күш көрсету үшін сылтау ретінде пайдалануы мүмкін деп қорқынышты. Сондықтан Бисмарк жаңа федеративтік мемлекетті Германия Конфедерациясы дәстүріндегі конфедерация ретінде көрсетуге ниеттенді, соның ішінде елдің атауы мен конституция жобасындағы бірнеше ережелерді осымен түсіндіруге болады. Бисмарк федеративтік мемлекетті оңтүстік неміс мемлекеттері үшін тартымдырақ (немесе кем дегенде жағымсыз емес) етуі керек еді.

Саяси жүйе

1867 жылғы 16 сәуірдегі Солтүстік Германия Конституциясы 25 жастан асқан ерлер үшін жалпы сайлау құқығымен ұлттық парламент – Рейхстагты (Солтүстік Германия Конфедерациясы) құрды. Тағы бір маңызды орган – Германияның Бундесраты, «федералды кеңес» – мемлекеттік үкіметтердің өкілдерінен құралды. Заң қабылдау үшін Рейхстаг пен Бундесраттың көпшілігі қажет болды. Бұл одақтас үкіметтерге, яғни штаттарға (және штатқа байланысты, олардың ханзадаларына) маңызды вето құқығын берді. Атқарушы билік канцлерге жүктелді, ол елдің жалғыз жауапты федералды министрі болды. Формалды кабинет болған жоқ, ал Солтүстік Германия Конфедерациясы кезінде бар болғаны екі мемлекеттік департамент болды: канцлердің бас кеңсесі ретінде Бундесканцлерхамат және 1870 жылдың басынан бастап сыртқы істер министрлігі. Канцлер Бундеспрезидиуммен тағайындалып, қызметтен босатылды. Бұл лауазым Пруссия патшасына автоматты түрде тиесілі болды (м. 11). Ол де-факто Солтүстік Германия Конфедерациясының мемлекет басшысы болды. (Бисмарк «президент» атауының республикалық сипатын болдырмауды қалады.) Конфедерацияның басым бөлігі Пруссияның билігінде болды. Оның аумағы конфедерацияның бес бөлігінің төртін құрады, ал халқы қалған 21 мүше мемлекеттің халқынан көп болды. Пруссия патшасы мемлекет басшысының ролін атқарды. Канцлер Бисмарк сонымен қатар Пруссияның премьер-министрі және сыртқы істер министрі болды. Осы қызметінде ол Бундесраттағы Пруссияның дауыстарын басқарды. Пруссия Бундесраттағы 43 дауыстың 17-сіне ие болғанымен, ең ірі мемлекет болды, бірақ кіші мемлекеттермен одақ құрып, көпшілікті оңай қамтамасыз ете алды.

Кедендік одақ

1867 жылдың маусым айында Пруссия мен Солтүстік Германия Конфедерациясының құрамына кірмеген Оңтүстік Германия мемлекеттері арасында конференция өтті. Пруссияның ықпалымен келесі айда жаңа Кедендік одақ (Zollverein) шартына қол қойылды. Бұдан былай Кедендік одақты басқару Солтүстік Германия Конфедерациясының Бундесраты мен Рейхстагы арқылы жүзеге асырылды, біріншісіне Оңтүстік Германия үкіметтерінің өкілдері, ал екіншісіне – сол мемлекеттерден басқаларымен бірдей сайланған депутаттар қосылды. Кедендік мәселелерді қарағанда, осы институттар Федералдық Кеден Кеңесі және Кеден Парламенті (Zollparlament) деп аталды. Жаңа институттар 1868 жылдың 1 қаңтарынан бастап күшіне енді. Бисмарк Кедендік одақтың Германияны біріктіруге мүмкіндік беретініне үміттенді. Алайда, 1868 жылғы Кеден Парламенті сайлауында Оңтүстік Германияның көп бөлігі Пруссияға қарсы партияларды қолдады. Өзге жағынан, екі Мекленбург герцогтігі мен үш Ганза қаласы бастапқыда Кедендік одақтың құрамына кірген жоқ. Мекленбург пен Любек Солтүстік Германия Конфедерациясы құрылғаннан кейін жақын арада қосылды. Соңында, Пруссияның қысымымен 1888 жылы Гамбург Кедендік одаққа қосылды. Бремен де сол кезде қосылды. Бұған қарамастан, аталған мемлекеттердің бәрі, тіпті Кедендік одақтың құрамына кірмеген және оның шешімдеріне тікелей қатысы болмаған жағдайда да, федералдық институттардың жұмысына толыққанды қатысты.

Пошта маркалары

Конфедерацияның функцияларының бірі – поштаны басқару және пошта маркаларын шығару еді.

Неміс империясына көшу

1870 жылдың ортасында Испания тағына қатысты дипломатиялық дағдарыс нәтижесінде Франко-Пруссия соғысы басталды. Соғыс барысында, 1870 жылдың қараша айында Бавария, Вюртемберг және Баден (Гессен-Дармштадттың Конфедерация құрамына кірмеген бөліктерімен бірге) оңтүстік Германия штаттары Солтүстік Германия Конфедерациясына қосылды. Осы оқиғаға байланысты ел жаңа конституция қабылдады және федеративтік мемлекеттің атауы «Германия империясы» (Deutsches Reich) деп өзгертілді. Германиялық сарапшылардың аз бөлігі Солтүстік Германия Конфедерациясы мен оңтүстік штаттарының жаңа федеративтік мемлекет – Германия империясын құрғанын айтады. Шындығында, Бисмарк оңтүстік Германия штаттарының мәртебесін сақтауға мүмкіндік жасады және осы себепті жаңа құрылымды білдіретін терминология қолданды. Бірақ Котулла заң бойынша оңтүстік штаттардың Солтүстік Германия Конфедерациясына қосылуы ғана мүмкін болғанын, мұндай қосылудың заңдық негізі Солтүстік Германия Федерациясының конституциясының 79-бабы екенін нақтылады. 1870 жылдың 10 желтоқсанында Солтүстік Германия Конфедерациясының Рейхстагы жаңа конституцияны қабылдады. Бұл конституция, мемлекетке «Deutsches Reich» (Германия мемлекеті немесе Германия империясы) деген жаңа атау берілгеніне және Конфедерацияның Бундеспрезидиумын ұстаған Пруссия короліне Германия императоры атағы берілгеніне қарамастан, әлі де «Deutscher Bund» (Германия Конфедерациясы) деп аталатын. Ол 1871 жылдың 1 қаңтарында күшіне енді, бірақ небәрі төрт ай ғана сақталды. Франциямен соғыста жеңіске жеткеннен кейін неміс князьдері мен жоғары әскери шенеуніктер Вильгельмді Версаль сарайындағы Айналар залында «Германия императоры» деп жариялады. Бұл күн кейіннен «Германия империясының құрылуы» (Deutsche Reichsgründung) күні ретінде тойланды, бірақ конституциялық мәні болған жоқ. 1871 жылдың 3 наурызында жаңа Рейхстаг сайланғаннан кейін, 4 мамырда Германия империясының тұрақты конституциясы күшіне енген кезде Конфедерациядан Империяға өту процесі аяқталды. Бұл конституция монархия құлағанға дейін сақталды. Франция империяны 1871 жылдың 10 мамырында Франкфурт шарты арқылы мойындады. Үш конституция (1867, 1871 жылғы қаңтар және 1871 жылғы сәуір) бір-біріне өте ұқсас болды. Елді толыққанды федеративтік мемлекетке айналдыруға шамамен он жыл уақыт кетті. Осы кезеңде бірнеше үкіметтік ведомстволар (министрліктер сияқты), жауапты мемлекеттік хатшылар (министрлер сияқты, 1878) және императорлық сот (Reichsgericht, 1879) құрылды.