Кіріспе

Александр Михайлович Орлов (Ланг ру, туған Лейба Лейзерович Фельдбин, кейін Лев Лазаревич Никольский, АҚШ-та Игорь Константинович Берг деген атпен; 21 тамыз 1895 – 25 наурыз 1973), – Кеңес құпия полициясының полковнигі және Екінші испан республикасындағы НКВД резидентура жетекшісі. 1938 жылы Орлов өлім жазасынан қорқып, Кеңес Одағына қайтудан бас тартты және отбасымен бірге АҚШ-қа қашты. Ол көбінесе Испанияның барлық алтын қорын Испания Республикасына әскери көмек алмасу шарты бойынша КСРО-ға жасырын тасымалдауымен және "Сталиннің қылмыстарының құпия тарихы" атты кітабымен белгілі.

Атаулары

Мансабы бойы Орлов Лев Лазаревич Никольский, Лев Леонидович Николаев, SCHWED (ОГПУ/НКВД-дегі кодтық аты), Лео Фельдбиене (австриялық паспортындағы аты), Уильям Голдин (АҚШ паспортындағы аты), Корник (АҚШ-та тұратын еврей туыстарының тегі) аттарымен де белгілі болды. АҚШ-та саяхат кезінде ол көбінесе Александр Л. Берг және Игорь Берг есімдерімен тіркелді.

Ерте өмір

Ол 1895 жылы 21 тамызда Белоруссияның Бабруйск қаласында православиелік еврей отбасында дүниеге келді. Мәскеудегі Лазаревский институтына оқуға түсті, бірақ екі семестрден кейін оны тастап, Мәскеу университетінде заңгерлік мамандыққа түсуге кірісті. Дегенмен, Ресей империясының армиясына шақырылғанда оқуын тоқтатты. 1918 жылы Ресей азамат соғысы басталғанда Орлов Қызыл Армияға қосылып, Украинаның Киев маңындағы аймаққа тағайындалған ГРУ офицері болды. Орлов коммунистерге қарсы Ақ қозғалыс бақылауындағы аумаққа саботаждық операцияларды жеке басқарып, ұйымдастырды. Кейін Архангельск қаласында ОГПУ шекара қызметінде қызмет етті. 1921 жылы Қызыл Армиядан зейнеткерлікке шығып, Мәскеу университетінің заң мектебінде заң оқуын жалғастыру үшін Мәскеуге оралды. Орлов бірнеше жыл бойы Николай Крыленконың жетекшілігімен Большевиктердің Жоғарғы трибуналында жұмыс істеді. 1924 жылы мамыр айында ОГПУ Экономикалық басқармасының (ЭКУ) бастығы болған туысы Зиновий Кацнельсон Лев Никольскийді (1920 жылдан бергі ресми аты) Совет құпия полициясына 6-шы қаржы бөлімінің офицері ретінде шақырды.

Мемлекеттік қауіпсіздік қызметі

Оның туысы ОГПУ-ның Транскавказ шекара әскерлерін қадағалауға тағайындалғанда, Никольскийге және оның әйеліне Тифлис қаласына (қазіргі Тбилиси, Грузия) шекара күзеті бөлімінің бастығы болып көшу мүмкіндігін ұсынды, ол оған келісті. Сол жерде олардың қызы ревматизммен ауырды, сонда Орлов досы және бұрынғы әріптесі Артур Артузовтан шетелде жұмысқа жіберуді өтінді, қызын Еуропа дәрігерлеріне емдету үшін.

Париж мен Берлинде жарияланды

Сондықтан 1926 жылы ол ОГПУ-ның шетелдегі барлау операцияларына жауапты бөлімшесі – Иностранный Отделге (Шет елдер бөлімі) ауыстырылды, енді оған Артузов жетекшілік етті. Ол кеңес саудалық делегациясының қызметкері ретінде Парижге жіберілді. Францияда бір жыл өткен соң, Леон Николаев есімімен жалған кеңес паспортымен жұмыс істеген Никольский Берлинге ұқсас қызметке ауыстырылды. 1930 жылдың соңында Мәскеуге қайтып келді.

АҚШ-қа жіберілген

Екі жыл өткен соң, ол Америка Құрама Штаттарына ондағы туыстарымен байланыс орнату және Еуропа бойынша еркін саяхаттауға мүмкіндік беретін нақты американдық паспорт алу үшін жіберілді. "Леон Л. Николаев" (Никольский Орлов) 1932 жылдың 22 қыркүйегінде Бременнен SS Europa кемесімен АҚШ-қа келді. АҚШ Әскери-теңіз барлау басқармасы (US Office of Naval Intelligence) оны тыңшы ретінде анықтағаннан кейін, Орлов Уильям Голдин есімімен паспорт алып, 1932 жылдың 30 қарашасында SS Bremen кемесімен Веймар Германиясына қайтып кетті.

Австрия мен Чехословакияға жіберілді

Мәскеуде ол ауру қызын Венадағы доктор Карл Норден емдесін деп, тағы да шетелге тағайындалуды сұрады. 1933 жылғы мамыр айында әйелі мен қызымен бірге Венаға (Николаев атымен) келді және астанадан 30 км қашықтықтағы Хинтербрюльде қоныстанды. Үш айдан кейін ол Прагаға барып, кеңес паспортын американдыққа ауыстырып, Женеваға аттанды. Француздық Deuxième Бюросына қарсы жұмыс істеген Никольский тобына жас заңсыз резидент (ресми жамылғысы жоқ тыңшы) Александр Коротков, Коротковтың әйелі Мария Короткова және курьер Арнольд Финкельберг кірді. EXPRESS кодовый атымен белгіленген операция сәтсіз аяқталды, ал 1934 жылғы мамыр айында ол Венадағы отбасына қосылып, Теодор Мали (Париж) мен Игнас Рейс (Копенгаген) резиденттерінің көмекшісі ретінде Копенгагенге баруға бұйрық алды.

Біріккен Корольдікке жіберілген

1935 жылы маусымда Уильям Голдин есімімен Лондонда резидент болып жұмыс істеді. Лондонға Голдин ретінде келгенде, ол американдық тоңазытқыш компаниясының директоры болып жұмыс істеді. Орловтың кейінгі мәлімдемелеріне қарамастан, ол Ким Филбиді немесе Кембриджтік бестіктің басқа мүшелерін жұмысқа алуға қатыспады және 1935 жылдың қазан айында лауазымын тастап, Мәскеуге қайтып келді. Мәскеуде ол Сыртқы істер қызметінен босатылып, ОГПУ-дың ізбасары болған НКВД-ның Көлік департаментінің (ТО) бас орынбасары лауазымына тағайындалды.

" Құпия тарих " кітабынан кейін

"Сырлы тарих" жарық көргеннен кейін Орлов жасырын өмірінен шығуға мәжбүр болды. АҚШ-тың Орталық барлау агенттігі мен Федералдық тергеу бюросы жоғары шенді НКВД офицерінің (Орлов мемлекеттік қауіпсіздік майоры, армияның бригадир генералымен тең) 15 жыл бойы олардың білмеуімен АҚШ-та жасырын өмір сүргеніне қынжылды. Life журналындағы жарияланымдарымен АҚШ-та қайта пайда болғанға дейін Орлов Александр Л. Берг деген атпен өмір сүрген. ФБР оны және оның әйелін – "белгісіз екі ресейлік эмигрантты" іздеп шарлағанда, ол Кливлендтегі (Огайо штаты) Дайк колледжінде бизнес-әкімшілік мамандығын оқыған. Колледж мен жергілікті ФБР бөлімі 1370 Онтарио көшесі мен Сент-Клэр даңғылындағы бір стандартты ғимаратта орналасқан, тиісінше үшінші және тоғызыншы қабаттарды иеленген. Қызығы, ФБР қызметкерлері "ФБР-дің іздеп жүргендер тізіміне енген және күнделікті олармен лифтке мінген осы есейген студентке ешқандай назар бөлмеген". Орловтың сөзіне қарағанда, Сталин бұл қастандықтың құрбаны болды, осы себепті кеңес маршалы Михаил Тухачевскийдің жасырын сотталуы мен өлім жазасы, сондай-ақ Қызыл Армиядағы тазарту жүргізілді. "Жан" журналындағы мақалада Ереминнің хаты Сталиннің Охрана ұйымының мүшесі болғанының дәлелі ретінде келтірілген, бірақ қазіргі тарихшылардың көпшілігі оның жалған екеніне келіседі. Симон Себаг Монтефиоренің зерттеулері де Орловтың теориясын жоққа шығарады. Орлов және оның әйелі АҚШ-та жасырын және қарапайым өмір сүруді жалғастырды. 1963 жылы ЦРУ оған "Контрбарлау және партизандық соғыс нұсқаулығы" атты тағы бір кітапты басып шығаруға көмектесті және Мичиган университетінің құқық мектебінде зерттеуші болып жұмысқа орналасты. Ол Огайо штатының Кливленд қаласына көшті. Оның әйелі сол жерде қайтыс болды. Ол 1973 жылдың 25 наурызында дүние салды. Орлов өмірінің соңына дейін Сталинге деген жек көруін сақтап қалды. Оның соңғы кітабы "Уақыт маршы" 2004 жылы АҚШ-та бұрынғы ФБР арнайы агенті Эд Газурдың күшімен жарық көрді.

Жалған және даулы мәлімдемелер

Орлов өзінің әңгімесін қолдау және өзінің сұрақ-жауап берушілердің және жалпы батыс қоғамдастығының көзінде беделін арттыру үшін көптеген жалған мәлімдемелер жасағаны анықталды. Мысалы, оның шені ол айтқандай генерал емес, майор еді. Сондай-ақ ол Кембриджтік бестік тыңшылар тобын тартуда жетекші рөл атқарғанын жалған айтты, ал шындығында Орлов/Никольский "Кембридж университетінің алғашқы үш агенті табысты жұмысқа алынғанда олармен ешқандай қатысы болған жоқ. Ол Лондоннан кеткеннен кейін және шетелдік барлау қызметінен босатылғаннан соң тізімге қосылғандар туралы да ештеңе білмеді". Орлов Мәскеу сот процестерінің бастауы туралы айтқанда, Троцкий мен оның жақтастары Кеңес Одағында қысқа ғана өмір сүрген оппозициялық блок құрғанын білмеді, бұл туралы алғаш рет 1980 жылы Орловтың қайтысынан кейін мәлім болды. Роберт В. Турстон: "Осы құпия қызметтердің ашылуы, сөзсіз, Сталиннің оппозиция мүшелерін қамау үшін партия мен полицияға қысым көрсетуіне себеп болды" десе, бұл Орловтың "Сталин көрсетілімдік сот процестерін ештеңеден құрастырды" деген пікіріне қарсы келеді. Зерттеуші Борис Володарскийтің айтуынша: "Орловтың айтқан сөздерінің көп бөлігі, тіпті ант бергенде, немесе АҚШ барлау қызметінің қызметкерлерімен сұхбаттасқанда, немесе досы Газурмен жеке сөйлескенде де, тікелей өйстеу болып табынатыны анықталды".