Кіріспе

Грек мифологиясындағы екі туған егіздер Кастор мен Полюкс (немесе Полидеукс) – грек және рим мифологиясындағы жартылай бауырлар, олар бірге Диоскури немесе Диоскурой деп аталады. Олардың анасы Леда болды, бірақ әкелері әртүрлі болды: Кастор – Спарта патшасы Тиндарейдің өлшеулі ұлы, ал Поллюкс – Леданы аққу түрінде сүйіктісіне айналдырған (немесе зорлаған) Зевстің құдайлық ұлы. Осылайша, бұл жұп гетеропатернальды суперферкундацияның мысалы болып табылады. Тууы туралы әңгімелер әртүрлі болғанымен, кейде олар, сондай-ақ олардың егіз әпкелері Троялық Елена мен Клитемнестра жұмыртқадан туған деп айтылады. Латын тілінде егіздер сондай-ақ Егіздер (сөзбе-сөз жынысқа қатысты бейтарап "егіздер") немесе Касторы, сондай-ақ Тиндаридтер немесе Тиндаридтер деп те аталады. Поллюкс Зевстен өзінің өлместігін інісімен бөлісуге рұқсат беруді өтінді, соның салдарынан олар Егіздер шоқжұлдызына айналды. Бұл жұп теңізшілердің қамқорлары саналды, оларға Сент-Эльмо оттары түрінде көрінді. Олар сондай-ақ, үнді-еуропалық жылқы егіздері ретіндегі тегіне сәйкес, атпен жүрумен де байланысты болды.

Туу

Диоскурлердің тегі туралы көптеген қайшылы мәліметтер бар. Гомердің «Одиссеясында» (11.298–304) олар тек Тиндарейдің ұлдары десе, Гесиодтың каталогында (фр. 24 М–В) олар Зевстің ұлдары екені айтылады. Көпке белгілі нұсқа (бірінші рет Пиндардың «Немея» 10-ында кездеседі) осы екі әкені біріктіреді: Полюкс Зевстен, ал Кастор Леда мен күйеуі Тиндарейден туған. Осылайша оларға ерекше өлмеушілік берілген. Тиндарей бейнесі олар туралы әңгімелерге Спарталық жазбаларда немесе әдебиетте «Тиндаридтер» деген архаикалық атауды түсіндіру үшін енген болуы мүмкін, бұл олардың тегі туралы келіспеушіліктерге себеп болды. Олардың басқа қарындастары Тимандра, Фиби және Филоноэ болған. Кастор мен Полюкс кейде екеуі де өлді, кейде екеуі де құдай болып есептелген. Бірқатар мәліметтерге сәйкес, егер олардың біреуі ғана өлмейтін болса, ол Полюкс. Гомердің «Илиадасында» Елена Троя қабырғаларынан қарап, ахеялардың арасында бауырларын көре алмайтынына таңғалады. Автор екеуінің де қаза тапқанын және туған жері Лакедемонға жерленгенін айтады, яғни ерте дәстүрлерде екеуі де өлді деген болжам бар. Олардың өлімі мен Зевстің ортақ өлмеушілік сыйы Эпикалық циклдегі жоғалған «Киприя» поэмасының мазмұны болды. Диоскурлер адамзатқа көмекшілер ретінде қарастырылып, саяхатшылардың, әсіресе теңізшілердің қамқоршылары саналды, олар олардан жақсы жел тілеу үшін дұға ететін. Жылқымен жүру және бокс шеберлігі оларды спортшылар мен жарыстардың қамқоршылары етіп тағайындады. Олар қиын жағдайларда көмектесіп, оларға сенгендерге қолдау көрсетті. Диоскурлер Алкейдің 34а фрагментінде де еске алынады, бірақ бұл өлең Гомердің егіздерге арналған гимнінен бұрын жазылған-жоқпыны белгісіз. Олар Еврипидтің «Елена» және «Электра» пьесаларында бірге пайда болады. Цицерон Симонидтің Скопаның арба жарысындағы жеңісін жырлаған өлеңінде Кастор мен Полюксті мақтауға тым көп орын бергені үшін Скопаның оны қалай сөккенін айтады. Біраз уақыттан кейін Симонидке екі жас жігіт онымен сөйлескісі келетінін хабарлады. Ол тойдан шыққаннан кейін үйдің шатыры құлап, Скопа мен оның қонақтарын қаза таптырды. Тамақ ішуге дайындалғанда, алып Идалар малдың төрт емес, екі бөлікке бөлінуін ұсынды, кім бірінші тамақ жесе, соларға тиесілі болсын деп. Осылайша екі бауыр Казан шоқжұлдызының («Егіздер») ең жарқын жұлдыздары болды: Кастор (Альфа Геминорум) және Полюкс (Бета Геминорум). Өлім мен өлмеушіліктің символы ретінде Диоскурлер, Геракл сияқты, Элевсин мистерілеріне қабылданыпты деседі. Кейбір аңыздарда Посейдон оларға атқа мінуге және кеме апаттарына тап болған адамдарға көмектесуге күш сыйлаған.

Иконография

Кастор мен Поллюкс өнер мен әдебиетте әрдайым жылқымен байланыстырылып келеді. Олар көбінесе найза ұстаған, дулыға киген атты жауынгерлер ретінде бейнеленеді. Адақтарда олар егіздікті білдіретін әртүрлі символдармен көрсетіледі, мысалы, докана (δόκανα – тік орнатылған екі ағаш бөлігі, екі көлденең брустермен байланысқан), амфора жұбы, қалқан жұбы немесе жылан жұбы. Олар кейде жұлдыздары бар, кейде жүн тоқыма бас киімдерін киген күйде бейнеленеді. Олар Арго (Ἀργώ) саяхатында және Идамен бірге мал ұрлауда Дельфидегі метопаларда (дориялық фриз элементі) бейнеленген. Грек вазаларында олар Фиби мен Илаейраны тұтқындап алуларын, аргонавттар ретінде, сондай-ақ діни рәсімдерде және Еленаны қамтитын жұмыртқаны Ледаға жеткізу кезінде жиі көрсетеді.

Докана

Доканалар – Диоскурилердің ежелгі символы. Ол екі тік сәуледен және олардың үстіне көлденең орналасқан сәулелерден тұратын. Диоскурилер соғыс құдайлары ретінде құлшынылған. Бірақ б.з.б. 504 жылы екі патшаның Аттикаға жорық жасағанда, олардың бір-біріне деген құпия дұшмандығынан бастамалары сәтсіз аяқталды. Сонда Спартада енді тек бір патша ғана әскерге басшылық етуі керек деп шешілді, сондықтан оны Диоскурилердің бір мүсіні ғана сүйемелдеуі керек болды. Бұл мүсіндер патшаларды жорыққа шығарып жүрген ежелгі δόκανα болуы мүмкін, енді олар бөлініп кетті, сондықтан символдың жартысы Спартада қалды, ал екінші жартысын патшалардың бірі жорыққа алып кетті. δόκανα атауы δοκός сөзінен шыққан сияқты, ол «сәуле» дегенді білдіреді, бірақ Суда мен Этимологикум Магнум δόκαναның Спартадағы Диоскурилердің қабірлерінің аты екенін және δέχομαι етістігінен туынды екенін айтады. Диоскуройлар мен олардың қарындастары Спартада Тиндарейдің патшалық үйінде өсті; олар спарталықтар үшін өте маңызды болды, олар оларды спарталықтардың екі патшалық дәстүрімен байланыстырды және олардың билеуші үйінің екі ханзадасы өлместікке көтерілгенін бағалады. Олардың байланысы өте көне: Тиндардайдың бірегей спарталық бейнесі екі тік бағана түрінде, көлденең сызықпен біріктірілген; Спарта әскерінің қорғаушылары ретінде «сәулелі бейне» немесе докана жорыққа шыққан әскердің алдында жүретін. Спартаның екі патшалығы Диоскурилердің құдайлық ықпалын көрсетеді. Спарта әскері соғысқа аттанғанда, бір патша үйде қалып, оған Егіздердің бірі сүйемелдеп жүрді. «Осылайша құдайлар әлемінде саяси тәртіп қамтамасыз етіледі». Олардың қаһармандық немесе қабірлік киелі орны Эвротадан Спартаның қарсы жағындағы Терапне тауында, Менелаеион деп аталатын киелі жерде орналасқан. Кастордың өзі де солтүстік Грекиядағы Кастория аймағында құрметтелген. Олар Олимптегі құдайлар ретінде де, Аидтағы өлгендер ретінде де еске алынды, олардың рухтарына құрбандық шалу арқылы құрмет көрсетілді. Кастор, Поллюкс және Еленаға арналған кішкентай киелі орындар Спартаның төңірегіндегі көптеген жерлерде құрылды. Спарталықтар алмұрт ағашын Кастор мен Полюкс құдайларына қасиетті деп санады және оның бұтақтарына егіздердің бейнелерін іліп қойды. Спарталықтардың дәстүрлі серті «екі құдайға» ант беру болды (дориялық грек тілінде: νά τώ θεώ, ná tō theō, Dual саны). Теоксения (θεοξενία) рәсімі, «құдайды күту», әсіресе Кастор мен Полюкспен байланысты болды. Екі құдай жеке үйлерде, қоғамдық ошақтарда немесе мемлекет басқаратын ұқсас орындарда тамақпен жабылған үстелге шақырылды. Кейде олар тамаққа толы үстелдің үстінен шапқылап өтеді. Мұндай «үстелдік сыйлықтар» гректердің діни рәсімдерінде жиі кездессе де, әдетте олар сол құдайлардың немесе батырлардың киелі орындарында жасалатын. Теоксенияның үй жағдайында өткізілуі Диоскуройларға берілген ерекше құрметтің белгісі болды. Диоскурилер соғыс билерінің авторы, олар куреттерге тән.

Диоскурия қаласы

Қара теңіз жағалауындағы ежелгі Диоскурияс немесе Диоскурияс (Διοσκουριάς) қаласы, қазіргі Сухуми, олардың құрметіне аталған. Аңыз бойынша, олар осы қаланы негіздеген. Тағы бір аңызға сүйенсек, қаланы олардың көлікшілері, Спарталық Амфит пен Серций салыпты.

Диоскури аралы

Гуадафуи каналы мен Араб теңізі арасында орналасқан Сокотра аралын гректер Диоскуриду (Διοσκουρίδου νήσος) деп атаған, бұл "Диоскурлар аралы" дегенді білдіреді.

Үнді-еуропалық аналогтар

Аспандық егіздер Үнді-Еуропа дәстүрінде жарқын Ведалық ағалы-інілер, Ашвиндер, литвалық Ашвиенай және, мүмкін, германдық Алцис ретінде көрінеді.

Этруск Кастуры мен Пултуце

Этрусктер егіздерді Кастур және Пултуке деп құрметтеген, бірлесіп «Тинияның ұлдары» аталған тинас клиниарас, бұл Зевстің этрусктердегі баламасы. Олардың бейнелері этруск айналарында жиі кездеседі. Грециядағы дәстүр бойынша, оларды символикалық түрде бейнелеуге болады; мысалы, Таркиниядағы жерлеу төсегі қабірінде олар үшін лекцистерниум суреті салынған. Тағы бір мысал – екі сүйір бас киім, олар лаврмен әшекейленген фригиялық бас киімдерін көрсетеді.

Италия мен Рим империясы

Б.з.д. V ғасырдан бастап ағайындылар римдіктер тарапынан құрметке ие болды, бұл оңтүстік Италиядағы Магна Греция грек колониялары арқылы мәдени тұрғыда таралуының нәтижесі болуы мүмкін. Лавиниумда табылған б.з.д. 6 немесе 5 ғасырға жататын архаикалық латын жазуы, онда "Касторей Подлукеик куроис" ("Кастор мен Поллюкс, Диоскоройларға") деп жазылған, гректерден тікелей берілуді көрсетеді; "qurois" сөзі грек сөзі κούροις-тің дерлік транслитерациясы, ал "Podlouquei" грек сөзі Πολυδεύκης-тің транслитерациясы болып табылады. Қаланың ортасындағы Рим форумында орналасқан Кастор мен Поллюкс ғибадатханасының құрылысы, Аул Постумий Альбус Региленсистің б.з.д. 495 жылы Регил көліндегі шайқаста римдіктердің жеңісіне деген алғысын білдіріп берген уәдесін (votum) орындау мақсатымен жүзеге асырылды. Ғибадатхананың салынуы сондай-ақ, evocatio түрі болуы мүмкін, яғни жеңілген қаладан Римге рухани қамқоршының көшірілуі, онда игілікке қол жеткізу үшін құлшылық ету ұсынылатын. Аңыз бойынша, егіздер рим әскерінің басында шайқасып, содан кейін жеңістің хабарын Римге жеткізді. Римдіктер егіздердің оларға шайқас алаңында көмектесетініне сенді. Кастор мен Поллюкс Цирк Максимуста жұмыртқаларды қашықтықты өлшеу құралы ретінде бейнеленген. Плауттың комедияларының аудармаларында әйелдер көбінесе Кастормен, ал ерлер Поллюкспен ант етеді; мысалы, құл әйел Стафила "Алтын құмыра" (I акт, 67–71 жолдар) пьесасында 67-жолда Кастормен ант етеді, ал 71-жолдағы теріс жұрнақ Поллюкспен ант етуге қарсылықты білдіреді. Фотий Полидевктің Гермесқа ғашық болғанын және құдай оған Дотторды (Δώτορ) сыйға бергенін жазған.

Христиандық

Христиан дінінің пайда болуынан кейін де Диоскоруиге құрмет көрсету жалғасты. V ғасырдағы папа Геласий I халықтың тастағысы келмейтін «Касторларға табынушылық» бар екенін куәландырды. Кейбір жағдайларда, егіздер қарапайым түрде христиандық аяға сіңіп кеткен сияқты; мысалы, біздің заманымыздың 4-ші ғасырына жататын Солтүстік Африкадан табылған керамика және мүсіндер Диоскоруиді Он екі апостолмен бірге, Лазардың қайта тірілуі немесе Әулие Петірмен бейнелейді. Шіркеу екіұшты ұстаным танытып, Диоскоруидің өлмейтіндігін жоққа шығарды, бірақ олардың орнына христиандық баламаларды қоюға тырысты. Осылайша, Әулие Петір мен Пауыл Диоскоруидің орнына саяхатшылардың қамқоршылары ретінде қабылданды, ал Әулие Косма мен Дамиан олардың емшілік қызметін жалғастырды. Кейбіреулер Әулие Спеусип, Элеусип және Меласипті де Диоскоруимен байланыстырған. Макдональд бұл сәйкестіктің бастауын 1913 жылға, Дж. Рендел Харрис «Боанергес» атты еңбегін жариялаған кездегі кезеңге жатқызады. Бұл грек тіліндегі нұсқа, арамей тіліндегі «Жырықтар ұлдары» деген мағына беретін сөздің нұсқасы болуы мүмкін, ал жайшылық Поллукс әкесі Зевске байланысты, Макдональд мұны ерте христиандық Диоскуризмнің бір түрі деп атайды. Тікелей айтқанда, Апостолдардың істерінде Диоскоруи бейтарап контексте, Пауыл Мальтада отырған Александрия кемесінің мүсіні ретінде еске алынады (Апостолдардың істері 28:11).

Галерея

Кастор мен Поллюкс иконасы грек-римдік байланыстары бар мәдениеттердегі құдайлық еркек егіздердің бейнелеріне әсер еткен немесе олармен жақын параллельдерді көрсетеді.