Кіріспе

Шошқа таспа құртының жас түрінен (цистицерк личинкасы) туындаған тіндік инфекция, құрттың жас түрімен (цистицерк дерті) жұғу.

Бұлшықеттер

Цистицерктер кез келген қасақана бұлшықетте дами алады. Бұлшықетке ену бұлшықеттің қабынуына, қызбаға, эозинофилияға және ісінуіне әкелуі мүмкін, бұл бұлшықет ісігімен басталып, кейін атрофия мен тыртыққа ұласады. Көп жағдайда бұл симптомсыз өтеді, себебі цистицерктер өліп, кальцийленіп қалады.

Жүйке жүйесі

Нейроцистицеркоз термині көбінесе мидың паренхимасындағы кисталарды білдіреді. Бұл жағдай ұстамалармен және сирек жағдайларда бас ауруымен көрінеді. Ми паренхимасындағы цистицеркалардың диаметрі әдетте 5–20 мм құрайды. Субарахноидты кеңістік пен жарықтардағы зақымданулардың диаметрі 6 см-ге дейін жете алады және лобуляцияланған болуы мүмкін. Олар көптеген санда кездесіп, өмірге қауіпті болуы мүмкін. Ми қарыншаларында орналасқан кисталар ми-жұлын сұйықтығының шығуын бөгеп, ішкі ми қысымының жоғарылау белгілеріне әкелуі мүмкін. Рацемоздық нейроцистицеркоз – субарахноидты кеңістіктегі кисталарды білдіреді. Олар кейде үлкен, лобуляцияланған массаларға өсіп, айналасындағы құрылымдарға қысым түсіруі мүмкін. Омыртқа миының нейроцистицеркозы көбінесе арқадағы ауыру және радикулопатия сияқты белгілермен көрінеді.

Көздер

Кейбір жағдайларда цистицерктер көздің ішінде, көз бұлшықтарында және конъюнктива астында (субконъюнктива) табылуы мүмкін. Олардың орналасқан жеріне байланысты, көздің қозғалысына қарай өзгеретін көру қиындықтарына, торлы қабықтың ісінуіне, қан кетуге, көру қабілетінің нашарлауына, тіпті толық көру қабілетінің жоғалуына себеп болуы мүмкін. Тері астындағы түйіндер кейде ауыруы мүмкін.

Себеп

Адамдағы цистицеркоздың себебі – ауыздан фекальдық жолмен берілетін Taenia solium (көбінесе T. solium деп қысқартылады және шошқа таспа құрты деп те аталады) жұмыртқасы. Жұмыртқалар ішекке еніп, онда личинкаға айналады. Личинкалар қан ағынына өтіп, иесінің тіндеріне таралып, цистицерк деп аталатын личинкаға айналады. Цистицерк личинкасы шамамен 2 айда дамиды. Ол жартылай мөлдір, інжулі ақ түсті, сопақша келген және 0,6 – 1,8 см-ге дейін жете алады. Көз цистицеркозын фондаскопия арқылы көздегі паразитті көру арқылы диагностикалауға болады. Адамдағы цистицеркозды диагностикалау қиын мәселе және инфекцияланған тіндердің биопсиясын немесе арнайы құралдарды талап етеді. Taenia solium жұмыртқалары мен нәжістегі проглотидтер, ELISA немесе полиакриламид гельдік электрофорез тек таениазды анықтайды, цистицеркозды емес. "Шеңберлі күшейтілген ми зақымдануларын" көрсететін рентген, компьютерлік томография және МРТ сияқты радиологиялық зерттеулер де ауруды анықтау үшін қолданылуы мүмкін. Рентген сәулелері тері асты және бұлшықет тіндеріндегі кальцийленген личинкаларды анықтау үшін, ал компьютерлік томография мен МРТ мидағы зақымдануларды табу үшін қолданылады.

Серологиялық

Цистицерктерге қарсы антиденелер сарысуда ферменттік иммуноэлектротрансферлік блот (EITB) әдісімен, ал цереброспиналдық сұйықтықта ELISA әдісімен анықталады. Бүршік бұршақ лектинін (Lens culinaris агглютинині) қолданатын иммуноблот талдауы жоғары сезімтал және ерекше. Дегенмен, бас ішіндегі зақымданулары мен кальцификациялары бар адамдарда антидене табылмауы мүмкін. CDC-нің иммуноблот талдауында цистицеркозға тән антиденелер Taenia solium личинкасының цисталарынан алынған құрылымдық гликопротеин антигендерімен әрекеттеседі.

Нейроцистикалық циркоз

Нейроцистицеркоз диагнозы көбінесе клиникалық қою қойылады, симптомдардың үйлесімділігіне және бейнелеу зерттеулерінің нәтижелеріне сүйене отырып.

Суреттеу

Нейросуретке түсіру, яғни КТ немесе МРТ диагностиканың ең пайдалы әдісі болып табылады. КТ сканилеуі кальцийленген және кальцийленбеген кисталарды, сондай-ақ белсенді және белсенді емес кисталарды көрсетеді. Цистикалық зақымданулар сақина тәрізді күшейіп немесе ошақты түрде күшейіп көрінуі мүмкін. Кейбір кисталық зақымданулар, әсіресе қарыншалар мен субарахноидты кеңістіктегілер КТ-де көрінбей қалуы мүмкін, себебі киста сұйықтығының тығыздығы цереброспинальдық сұйықтыққа (ЦСС) ұқсас келеді. Сондықтан экстрапаренхималық кисталарды диагностикалау көбінесе гидроцефалия немесе базальды қабықшалардың күшеюі сияқты белгілерге сүйенеді. Мұндай жағдайларда интравентрикулярлық контрастпен КТ немесе МРТ қолданылуы мүмкін. МРТ интравентрикулярлық кисталарды анықтауда жоғары сезімталдыққа ие.

ҚБЖ

МДҚ нәтижелерінде плеоцитоз, жоғары протеин деңгейі және төмендеген глюкоза деңгейі байқалады; бірақ мұндай көрсеткіштер әрқашан кездеспеуі мүмкін.

Шошқалар

Цистицеркозды жоюға бағытталған араласу стратегиялары жұқпаның таралу ошақтарында шошқаларды бақылау және адамдарды жапсалы емдеуді қамтиды. Оксфендазолмен шошқаларды емдеу тиімді деп көрсетілгендіктен және емделгеннен кейін шошқалар кем дегенде 3 ай бойы қосымша жұғудан қорғалады, сондықтан мұндай шаралар іске асырылуы мүмкін.

Шектеулер

Адамдар мен шошқаларды бірдей емдегеннің өзінде, толық жоюға қол жеткізу қиын. Перудегі 12 ауылда жүргізілген бір зерттеуде адамдар мен шошқалар празиквантел және оксфендазолмен емделді, емдеуге 75%-дан астам адам және 90%-дан астам шошқа қатысты. Нәтиже, араласу аймағында аурудың таралу және жаңа оқиғалар саны азайды; алайда, бұл T. solium-ды жоюға жеткіліксіз болды. Мүмкін себептері – толық емес қамту және қайта жұқтыру. T. solium адамдар мен шошқалардың жапсарылы емдеу арқылы жойылуы мүмкін болғанымен, мұндай шараны ұзақ сақтау қиын.

Вакциналар

Шошқалар тіршілік циклінің бір бөлігі болғандықтан, шошқаларды вакцинациялау – цистицеркозды жоюға мүмкіндік беретін тағы бір тиімді шара. Зерттеулер цистицеркті жоюға қабілетті көптеген иммундық жасушалардың табылуына байланысты, костод паразиттеріне қарсы вакцина жасауға бағытталған. Көптеген вакциналар әртүрлі костодтардың антигендерінен, мысалы, Taenia solium, T. crassiceps, T. saginata, T. ovis және мақсатты онкосфералар мен/немесе цистицерциден алынады. 1983 жылы Molinari және авторлар тобы табиғи түрде жұқтырған жануарлардан алынған cysticercus cellulosae антигенін пайдаланып, шошқа цистицеркозына қарсы алғашқы вакцина кандидатын ұсынды. Соңғы кезде генетикалық түрлендірілген 45W 4B антигендерінен алынған вакциналар тәжірибелік жағдайда шошқаларда сәтті сынақтан өтті. Осы типтегі вакцина қытай және мексикалық типтегі T. solium цистицеркозына қарсы қорғаныс бере алады. Дегенмен, ол эндемикалық далалық жағдайларда сынақтан өткізілмеген, бұл маңызды, себебі даладағы нақты жағдай тәжірибелік жағдайдан күрт өзгеше, және бұл жұғу мүмкіндігі мен иммундық реакцияда үлкен айырмашылықтарға алып келуі мүмкін. S3PVAC вакцинасы Мексика сияқты эндемикалық аймақтарда қолдануға болатын ең жақсы вакцина кандидаты болып саналады (20). S3Pvac үш қорғаныш пептидінен тұрады: KETc12, KETc1 және GK1, олардың тізбегі T. solium және басқа костод паразиттерінің әртүрлі даму сатыларында кездесетін табиғи антигендерге жатады. Мексикадағы ауылдық жерлерден алынған жұқпаған шошқаларға S3Pvac вакцинасы салынды, нәтижесінде вакцина цистицерцилер санын 98%-ға, ал таралу деңгейін 50%-ға төмендетті. Диагностикалық әдіс шошқаларды өлтіру және тілді тексеруді қамтиды. Зерттеуде қолданылған табиғи жағдайлар S3Pvac вакцинасының Мексикада T. solium жұқтыруын бақылаудағы тиімділігін дәлелдеді. Сондай-ақ, вакцина шошқа иелері тарапынан жақсы қабылданады деп үміттеніледі, өйткені шошқалар цистицеркозбен жұқтырған жағдайда олар да табыстарын жоғалтады.

Басқа

Цистицеркозды етті үнемі тексеру және жергілікті билік тарапынан құртты еттің жарамсыз деп тану арқылы, сондай-ақ жартылай пісірілген ет өнімдерін пайдаланбау арқылы да алдын алуға болады. Бірақ азық-түлік тапшылығы бар аймақтарда кистамен зарарланған ет ысырапқа шығарылған деп есептелуі мүмкін, себебі шошқа еті жоғары сапалы ақуыздың маңызды көзі болып табылады. Кейде жұқтырған шошқалар сол жерде желінеді немесе саудагерлерге төмен бағамен сатылады, олар бұл тексерілмеген шошқаларды қалаларда сату үшін алып кетеді.

Нейроцистикалық циркоз

Симптомсыз кисталар, мысалы, басқа себеппен жасалған нейросуретте кездейсоқ анықталғандар, ешқашан симптоматикалық ауруға әкелмеуі мүмкін және көптеген жағдайларда емдеуді қажет етпейді. Кальцийленген кисталар бұрын өліп, инволюцияға ұшыраған. Тек кальцийленген кисталары бар адамдарда да ұстамалар пайда болуы мүмкін. Нейроцистицеркоз гидроцефалия және жедел басталатын ұстамалар түрінде көрініс беруі мүмкін, сондықтан шұғыл емдеу – интракраниалды қысымды жедел төмендету және антиконвульсивті препараттар. Ұстамалар басылғаннан кейін гельминтке қарсы ем жүргізілуі мүмкін. Паразиттікке қарсы терапияны тағайындау шешімі күрделі және цисталардың сатысы мен санына, олардың орналасуына және науқастың жеке симптомдарына байланысты. Ересек *Taenia solium* паразитін никозамидпен емдеу оңай, және ол көбінесе таениазды емдеуде қолданылады. Дегенмен, цистицеркоз – күрделі ауру және мұқият дәрілік емдеуді қажет етеді. Празиквантел (PZQ) нейроцистицеркозды емдеу үшін ең көп қолданылатын препарат. Альбендазол да тиімді (және ықтимал, жоғары тиімді) препарат болып табылады, сонымен қатар ол празиквантелге қарағанда арзан және дәрілік өзара әрекеттесуі аз. Күрделі жағдайларда празиквантел, альбендазол және стероидтардың (мысалы, қабынуды азайтатын кортикостероидтар) комбинациясы ұсынылады. Мида цисталар көбінесе беткейінде орналасады. Мидағы кисталардың көпшілігі басқа ауруларды іздеу кезінде кездейсоқ табылады. Хирургиялық жолмен ғана цисталарды толыққанды алып тастауға болады, тіпті симптомдар дәрі-дәрмектермен сәтті емделсе де. Цисталардың айналасындағы қабынуды азайту және ұстамалар қаупін төмендету үшін антипаразиттік емді кортикостероидтар мен антиконвульсанттармен бірге жүргізу керек. Кортикостероидтар празиквантелмен бірге қолданылғанда, циметидин де берілуі тиіс, себебі кортикостероидтар празиквантелдің бірінші өту метаболизмін күшейтетін арқылы оның әсерін азайтады. Интравентрикулярлық, рацемоздық немесе омыртқалық нейроцистицеркоз жағдайында хирургиялық араласу қажеттігі жоғары. Емдеуге ішке орналасқан цисталарды тікелей кесіп алу, шунттау процедуралары және эндоскопия арқылы цисталарды алып тастау кіреді.

Көздер

Көз ауруларында көздің ішіндегі кісталарды хирургиялық жолмен алып тастау қажет, себебі көз ішіндегі зақымдануларды антигельминтиктермен емдеу қабыну реакциясын тудырып, құрылымдық компоненттерге қайтымсыз зақым келтіруі мүмкін. Көз шардан тыс кісталарды антигельминтиктермен және стероидтармен емдеуге болады. Тері асты цистицеркозын емдеу ұсыныстары хирургиялық араласу, празиквантел және альбендазолды қамтиды. Еуропада бұл ауру славян халықтары арасында ең көп таралған. Дегенмен, Батыс және Шығыс Еуропадағы эпидемиологиялық зерттеулер осы аймақтарда да ауруды түсінуде маңызды олқылықтар бар екенін көрсетеді. Дамыған елдерде етті қатаң тексеру, жақсартылған гигиена және санитарлық жағдайлардың арқасында аурудың таралу жиілігі төмендеді.

Жұқпаның шамамен

Латын Америкасында шамамен 75 миллион адам эндемикалық аймақтарда тұрады, ал 400 000 адам симптомдық ауруға шалдыққан. Кейбір зерттеулер Мексикада цистицеркоздың таралуы 3,1 мен 3,9 пайыз аралығында екенін көрсетеді. Басқа зерттеулер Гватемала, Боливия және Перу аймақтарында адамдардың 20 пайызында, ал шошқалардың 37 пайызында серопозитивтілік анықталды. Эфиопияда, Кенияда және Демократиялық Конго Республикасында халықтың шамамен 10 пайызы, ал Мадагаскарда 16 пайызы жұқтырылған. Цистицеркоздың таралуы T. solium-ның таралуымен сәйкес келеді. Цистицеркоз – әлем бойынша симптоматикалық эпилепсияның ең көп кездесетін себебі. АҚШ-тағы көрсеткіштер Мексикадан, Орталық және Оңтүстік Америкадан, сондай-ақ Оңтүстік-Шығыс Азиядан келген иммигранттар цистицеркоздың көп бөлігін құрайтынын көрсетеді. 1990 және 1991 жылдары Нью-Йорктегі православиелік яһуди қауымының төрт мүшесі қайталап ұстамаларға және ми зақымдануларына тап болды, себебі T. solium екені анықталды. Отбасыларымен сұхбаттасқан зерттеушілер инфекцияның таспа құртты тасымалдаған үй қызметкерлерінен жұқтырылғанын болжайды.

Өлімдер

2010 жылы дүние жүзінде шамамен 1200 адам қайтыс болды, бұл 1990 жылғы 700-ден жоғары көрсеткіш. 2010 жылғы есептерге сәйкес, ол жылына кем дегенде 50 000 өлімге себепкер болды. АҚШ-та 1990–2002 жылдар аралығында 221 цистицеркоз салдарынан қайтыс болған жағдай тіркелді. Латиноамерикандықтар мен ерлер арасында өлім-жітім көрсеткіші ең жоғары болды. Өлімге жеткендердің орташа жасы 40,5 жылды құрады (2–88 жас аралығында). Науас азаматтардың 84,6%-ы шетелде туған, ал 62%-ы Мексикадан көшіп келген. АҚШ-та туған 33 адамның цистицеркоздан қайтыс болуы, барлық цистицеркозға байланысты өлім-жітімнің 15%-ын құрады. Цистицеркоздан өлім-жітім көрсеткіші Калифорния штатында ең жоғары деңгейде болды, ол барлық цистицеркозға байланысты өлім-жітімнің 60%-ын құрады.

Тарих

Таспа құрттар туралы ең алғашқы сілтемелер ежелгі египеттіктердің шамамен б.з.д. 2000 жылға дейінгі еңбектерінде кездеседі. Аристотельдің (б.з.д. 384–322 жж.) "Жануарлар тарихы" атты еңбегінде сипатталған шошқаның қызылшамен ауруы, сол кезде ежелгі гректердің шошқаның таспа құртпен зарарлануын білгенін көрсетеді, ал кейіннен ерте мұсылман дәрігерлері де білген. Бұл, еврей және ислам діни тағамдық заңдарында шошқа етін жеуге тыйым салудың себептерінің бірі ретінде қарастырылған. Жақында жүргізілген зерттеулер, жандар мен паразиттердің эволюциялық тарихы және ДНК-ның дәлелдері 10 000 жыл бұрын Африкадағы қазіргі адамдардың ата-бабалары азық іздеу кезінде немесе антилопалар мен сиыр тұқымдас жануарларды аулау кезінде таспа құртқа ұшырағанын, ал кейіннен инфекцияны шошқа сияқты үй жануарларына жұқтырғанын көрсетті. Цистицеркозды 1555 жылы Иоганнес Удалрик Румлер сипаттаған, алайда, сол кезде таспа құрттар мен цистицеркоз арасындағы байланыс анықталмаған еді. 1850 жыл шамасында Фридрих Кюхенмайстер түрмеде өлім жазасын күтіп отырған адамдарға *T. solium* цистицерцилері бар шошқа етін берді, және олар өлім жазасына орындалғаннан кейін, олардың ішектерінен дамып келе жатқан және ересек таспа құрттарды алды.