Кіріспе
Қауіп төніп тұрған итальян тілінен туындаған еврей диалектілерінің үздіксіздігі
Яһуди-итальян терминінің
Глотоним giudeo italiano академиялық және салыстырмалы түрде жақында ғана пайда болған. Ағылшын тілінде бұл термин алғаш рет (Judæo Italian) 1904 жылы Лазаро Беллели Корфу еврейлерінің тілдерін сипаттап, "Еврей энциклопедиясында" қолданған. Итальян тілінде Джузеппе Каммео 1909 жылғы мақаласында "gergo giudaico italiano" ("Judaico Italian jargon") деген сөз тіркесін қолданды. Сол жылы Умберто Кассуто "giudeo italiano" терминін келесідей (бұл жерде ағылшын тіліне аударылған) сөздерде пайдаланды:
Басқа атаулар
Тарихи тұрғыдан алғанда, итальяндық яһудилер өздерінің жергілікті тілдерін ла`аз (לעז) деп атады, еврейше «шетел тілі», «иврит емес тіл». Итальяндық яһудилердің ритуалын кейде минхаг ха ло’азим деп атайды, ал тіл білімі мамандары ло’азды идиш тіліндегі роман тілдерінен шыққан сөздерді сипаттау үшін қолданады. Бұл сөздің герман тіліндегі қолданылуымен байланысты болуы мүмкін – вальхаз (сөзбе-сөз, «шетелдік») және туысқан атаулар, роман және кейде кельт халықтары мен тілдері үшін (мысалы, ағылшын тіліндегі валлондықтар, валахтар және уэльстіктер): Тораның идіш тіліндегі итальяндық және сефардтық еврей жазуы Вельш немесе Вейлиш деп аталады. 1587 жылы Давид де Помис өзінің үш тілді сөздігінде итальяндық түсіндірмелерге сілтеме жасағанда «италияно» сөзін қолданды. 1609 жылғы Венеция Хаггадасының еврейше тақырыбы Леоне Моденаның аударма тілі үшін «италияно» немесе «итальяно» (איטליאנו) сөзін қолданады (u fitrono bi leshon iṭalyano, ופתרונו בלשון איטליאנו). Басқа тарихи сипаттамалар – «латино» және «вулгар», екеуі де орта ғасырларда ерте итальян диалектілерін, яғни латын тілінің жалпы тілге жақын нұсқаларын білдіру үшін жиі қолданылған. Гетто институтының құрылуы Италиядағы еврей қауымдастықтарын оқшаулауға мәжбүрлегеннен кейін, «геттайоло» термині жергілікті еврейлердің аймақтық диалекттерінің нұсқаларымен байланысты болды. Тағы бір жергілікті атау түрі – «giudeesco» (мысалы, Джудео Флорентинский iodiesco; < латын *italic=no, немесе hiatus *giudaesco < *italic=no) ассимиляциясы. «Italkian» деген ағылшын тіліндегі жаңа сөзді 1942 жылы Соломон Бирнбаум жасады, ол сөзді қазіргі еврей тіліндегі ית /אטלקי italki[t] («итальяндық») сөзінен үлгі алды, бұл сөз орта еврей тіліндегі איטלקי (< italic=no) («итальяндық» немесе «римдік») сөзінен шыққан.
ISO және Конгресс кітапханасының жіктемелері
Халықаралық стандарттау ұйымының ISO 639-3 спецификациясындағы еврей-итальян / италк тілінің коды; ISO 639-2 жиынтық тілдер коды (роман тілдері үшін) жалпырақ қолданылуы мүмкін. АҚШ Конгресс кітапханасы "Италк" сөзін тақырып ретінде қолданбайды, сондай-ақ ол еврей-итальян тіліне сілтеме ретінде де пайдаланбайды. Рұқсат етілген тақырып – "Еврей-итальян тілі". Кіші тақырыптар:
Ертедегі тарихы
Италиядағы алғашқы еврей қауымдастықтары б.з.д. II ғасырында пайда болды және грек тілінде сөйлеген, сонымен қатар иврит және арамей тілдерін білген. Бірақ 1000 жылға қарай Италиядағы еврей қауымы грек тілінен бас тартып, итальян тілінің ерте түрлерін қабылдады. XIX ғасырда еврей-итальян тілі иврит әріптерін латын әліпбиіне ауыстырды. Сонымен қатар, тілдің жойылуына қарсы тұру үшін оны жазуға кірісті. 1900 жылы бұл тілде 30 000 адам сөйлеген, ал бүгінде саны 250-ге дейін азайды. Джудео-итальян тілінің барлық диалектілері, Джудео-роман диалектінен басқасы жойылып кетті (аты еврей-француз тілінен де, француз тілінен де шыққан болуы мүмкін). Сонымен қатар, 18-19 ғасырларда Гаскониядағы сефард қауымдастықтарына бірнеше итальяндық отбасылардың көшіп кетуіне байланысты, Джудео-итальян диалектілерінен алынған сөздер Джудео-Гаскон тілінде кездеседі.
Уақыт бойынша бөліну
Ол сонымен қатар екі уақыт бойынша жіктелетін түріне бөлінеді: 1200-1700 жылдар аралығында жазылған мәтіндерде кездесетін ерте юдей-итальян тілі және 1700 жылдан бері кездесетін қазіргі юдей-итальян тілі. Юдей-итальян диалектілері мен олардың негізгі тілдері (юдей-венеция және венеция, юдей-пиемонт және пиемонт т.б.) арасындағы айырмашылық деңгейі әртүрлі. Мысалы, юдей-мантуан тілі айқын айырмашылықтарға ие, ал юдей-венеция тілі шамалы айырмашылықтарға ие, ал юдей-ливорнез тілі орташа деңгейде.