Кіріспе

Тарихта әр түрлі уақытта еврейлер киюге мәжбүр болған белгі. Сары белгі, сары жапсырма, еврей белгісі немесе сары жұлдыз (Judenstern) деп те аталатын бұл белгі, орта ғасырлардағы кейбір халифаттар, орта ғасырлар мен жаңа заманның басындағы кейбір еуропалық мемлекеттер және Екінші дүниежүзілік соғыстағы нацистік шенеуніктердің бұйрығымен еврейлерге тағылуға міндеттелген. Бұл белгі киген адамды діни немесе этникалық жағынан бөліп көрсетіп, көбінесе намысқа тигізетін белгі ретінде қарастырылған.

Мұсылман әлемі

Мұсылмандық елдерде еврейлер мен басқа да мұсылман емес топтарды (дхиммилерді) ажырату мақсатында ерекше киім кию немесе белгілер қою практикасы VIII ғасырдың басында Умайя халифатында Халифа Омар II кезінде пайда болған сияқты. Бұл практиканы Аббасид халифасы әл-Мутаваккил (847–861) қайта жандандырып, күшейтті, одан кейін ғасырлар бойы қолданыста болды.

Тік осі мемлекеттері

1939 жылы Польшаға нацистік Германия шабуыл жасағаннан кейін, еврейлерді Генералдық үкімет аумағында ерекше белгі тағуды талап ететін түрлі жергілікті жарлықтар шықты. Бұл белгі – көк Дәуіт жұлдызы салынған ақ лента болды, ал Вартегауда сол жақ кеудесіне және артына Дәуіт жұлдызы пішіндегі сары белгі тағу талап етілді. Рейх және Богемия мен Моравия протекторатында алты жастан асқан барлық еврейлерге Дәуіт жұлдызының қатарлы, еврей жазуына ұқсас жалған әріптермен жазылған «Юде» (неміс тілінде «йудит») деген сөзбен тағу талабы қойылды (бұл жарлық 1941 жылдың 1 қыркүйегінде Рейнхард Гейдрих қол қойған). Бұл талап басқа неміс оккупациялаған аймақтарда да біртіндеп енгізілді, онда жергілікті тілдердегі сөздер қолданылды (мысалы, француз тілінде Juif, голланд тілінде Jood). Көзі куәгер болғандардың бірі бұл жұлдыздың неміс халқының, нацистерден басқа, еврейлерге деген ықыласын арттырғанын хабарлады, себебі осы жұлдызды таққан кедей азаматтар, нацистік үгіттен керісінше, немістердің Шығыс майданындағы сәтсіздігіне себеп болған жоқ. Богемия мен Моравия протекторатында үкімет еврейлерге бас иіп сәлемдесу және неміс оккупациясына қарсы наразылықтың белгісі ретінде танымал болған басқа да сыпайылықты көрсетуге тыйым салды. АҚШ үкіметі неміс-американдықтарды свастика тағуға мәжбүрлегеніне жауап ретінде бұл шара жасалды деген үгіт науқаны сәтсіз аяқталды.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең

2001 жылдың мамыр айында Ауғанстандағы Талибан үкіметі елдегі индуистер сары белгі тағуға міндеттелді, бұл халықаралық наразылықты қозғады. 2021 жылдың мамыр айында АҚШ-тағы вакцинаға қарсы қозғалысқа жауап ретінде Теннесси штатының Нэшвилл қаласындағы hatWRKS шапқы дүкені сары жұлдызға ұқсайтын, үстіне "Вакциналанбаған" деп жазылған белгілерді сатты. Оған жауап ретінде Stetson компаниясы дүкенге енді шапқы сатпайтынын мәлімдеді. Бұл дүкен алдында да наразылық тудырды. COVID-19 пандемиясына жауап шараларына қарсы наразылықтарда сары жұлдыз тағу практикасы Монреаль, Лондон, Амстердам және Париж қалаларына тарады. Бұл жайт түрлі еврей ұйымдары мен Холокосттан аман қалғандардың наразылығын тудырды. 2023 жылдың 31 қазанында Израильдің Біріккен Ұлттар Ұйымындағы тұрақты өкілі Гилад Эрдан, сондай-ақ басқа израильдік делегаттар 2023 жылғы Израиль-Хамас соғысында Израильдің әрекеттеріне сынға жауап ретінде "Ешқашан қайталанбасын" деген жазуы бар сары жұлдыз белгілерін тағуды бастады. Эрдан БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 7 қазанда Израильге жасалған Хамас шабуылына «дегенсіздік танытқанын» айтты және ол жұлдызды «мақтан тұту символы» ретінде тағатынын мәлімдеді. Алайда, бұл шешімді «Яд Вашем» төрағасы Дани Даян дереу айыптады, оны «Холокост құрбандарына және Израиль мемлекетіне жасалған ұят» деп атады, сондай-ақ Хамас тарапынан еврейлерге жасалған қырғын Холокосттан өзгеше екенін, себебі «қазір еврейлердің мемлекеті мен әскері бар. Біз қорғансыз емеспіз және ешкімге тәуелді емеспіз» деді. Ynet сайтының хабарлауынша, Израильдің Сыртқы істер министрлігінің аты-жөні жарияланбаған шенеуніктері де бұл шешімді қатты сынады, біреуі оны «біздің мақсатымызға қызмет етпейтін арзан трюк» деп, ал басқалары Ликуд партиясының қолдаушыларын тартуға жасалған әрекет деп сипаттады.

Халифаттар

717–720 жылдары халифа Омар II мұсылман емес адамдарға (дхиммилерге) киім арқылы ерекшелену белгілерін (гияр деп аталады, яғни айырмалау белгілері) киюді бұйырады. 847–861 жылдары халифа әл-Мутаваккил бұл жарлықты күшейтіп, қайта жариялайды. Христиандарға матадан жасалған белгілер тағу міндетті болды. Олардың біреуін кеуде алдына, екіншісін артына бекіту керек еді. Бұл белгілер бал түсімен болуы тиіс еді. 887/888 жылы Сицилия әмірлігінің Аглабид әкімі еврейлерге киімдеріне есек пішініндегі мата тігіп, үйлерінің есіктеріне де сол матадан іліп, сары белбеу және арнайы бас киім киюді бұйырады.

Ортағасырлық және ерте заманауи Еуропа

1215 жылы Папа Иннокентий III басқарған Төртінші Латерандық собор: "Барлық христиандық провинциялардағы және әр уақыттағы екі жынысты яһудилер мен сарациндер киімдерінің ерекшелігі арқылы басқа халықтардан көзге түсіп, ажыратылуы керек" деп жариялады. 1219 жылы Папа III Гонорий Кастилия яһудилеріне рұхсат берді. 1555 жылы Папа Пауль IV "Cum nimis absurdum" жарлығымен яһудилердің сары түсті бас киімдер киюін міндеттеді. 1566 жылы Литва патшасы Сигизмунд II литвалық яһудилердің сары бас киім мен бас жабу киюін талап ететін заң шығарды. Бұл заң жиырма жылдан кейін күштен шығарылды.

1939 жыл

Жергілікті неміс басқыншыларының командирлері еврей поляктарға өлім жазасымен қорқытып, өзін-өзі тану белгісін тағуды бұйырды. Бұл белгінің түсі мен пішіні тұрақты болған жоқ: ол ақ лентадан, сары бас киімнен сары Дәуіт жұлдызы белгішесіне дейін әртүрлі болды. Ханс Франк Германия басып алған Польшадағы 11 жастан асқан барлық еврей поляктарға көк Дәуіт жұлдызы бар ақ лента тағуды бұйырды.

1940 жыл

Данияның патшасы Кристиан X күнделікті таңертең Копенгаген көшелерінде атпен жүрген кезде сары белгі тағып, одан кейін еврей емес даниялықтар патшасының үлгісін ұстанды, осылайша немістердің еврей азаматтарын анықтауына тосқауыл қойды деген әңгіме бар. Дания королевасы Маргрете II бұл оқиғаның рас емес екенін мәлімдеді. Данияда еврейлерді белгілі бір нышанмен белгілеуді талап ететін ешқандай бұйрық қабылданбаған.

1941 жыл

Нацистік Германияның құыршақ мемлекеті – Хорватияның Тәуелсіз Мемлекетіндегі еврейлерге «еврей таңбасын» тағуға бұйрық берілді. Германия басып алған Польшадағы еврей поляктары, Литва, Латвия және Эстониядағы еврейлер, сондай-ақ Германия басып алған аумақтардағы совет еврейлері ақ ленталар немесе сары белгілер тағуға міндетті болды. Румыниядағы барлық еврейлерге сары белгі тағу бұйырылды. Сары белгі – Германия басып алған Шығыс Еуропадағы жалғыз стандартталған тану белгісі болды, басқа белгілерге тыйым салынды. 6 жастан бастап неміс еврейлері мен аннексияланған мемлекеттердің (австриялықтар, чехтар, данцигерлер) азаматтығына ие еврейлерге 19 қыркүйектен бастап, қоғамда сары белгі тағу бұйырылды. Словакия Республикасы еврейлерге сары белгілер тағуды бұйырды. 1941-1942 жылдары Румыния жаңадан аннексияланған аумақтардағы, румын азаматтығынан айырылған еврейлерді сары белгі тағуға мәжбүрлеуді бастады.

1942 жыл

Гестапо еврей немістері мен аннексияланған мемлекеттердің азаматтығы бар еврейлерге үйлерінің алдындағы есіктерін ақ белгімен белгілеуді бұйырды. Голланд яһудилеріне сары белгі тағуға бұйрық берілді. Бельгия яһудилеріне сары белгі тағуға бұйрық берілді. Германия билігі Францияның солтүстік және батыс жартысын қамтыған оккупацияланған Франциядағы яһудилерге сары жұлдыз тағуды бұйырды. Болгария өз еврей азаматтарына кішкентай сары түймелер тағуды бұйырды. Неміс әскерлері Францияның оңтүстік-шығыс жартысын басып алып оккупациялады, бірақ онда сары жұлдыз туралы директиваны күшіне енгірмеді.

1944 жыл

Венгрияны басып алғаннан кейін, нацистік басқыншылар венгр еврейлеріне және венгрге қосылған аймақтардағы бұрынғы азаматтығы жойылған еврейлерге (Чехословакия, Румыния, Югославия) сары белгі тағуды міндеттеді.