1840 жылғы Дамаск ісі: Қанға балаусалық айыпталуы

Кіріспе

1840 жылғы антисемиттік айыптау

1840 жылғы Дамаск оқиғасы – Дамасктегі еврей қауымының бірнеше көрнекті мүшелерін христиан монахы, Томас әкесі және оның мұсылман қызметшісін өлтірді деген айыппен тұтқындауға қатысты. Олардың қанын маццо наны пісіру үшін пайдалану мақсатында жасалған бұл әрекет антисемиттік айыптау болып табылады, сондай-ақ "қанға балау" деп те белгілі. Француз консулы Улисс де Ратти Ментон Дамаскіде осы айыптауды қолдады. Тарихшылар оны антисемит ретінде сипаттайды және оның христиан саудагерлері мен кеңесшілерін еврей әріптестерінен артық ұнатқаны белгілі. Ратти Ментон екі адам соңғы рет көрінген еврей ауданында тергеу жүргізуді бұйырды және Дамасктың египеттік губернаторын бұл мәселеге қатысты шаралар қабылдауға шақырды. Нәтижесінде айыпталушылар түрмеге қамалып, азаптаумен тексерілді, содан кейін олар қылмысты мойындады. Оқиғадан кейін еврей халқына қарсы христиан және мұсылман тарапынан зорлық-зомбылық күшейді. Бұл оқиға кең ауқымда халықаралық назар аударды, әсіресе Еуропа еврейлері арасында. Сэр Мозес Монтефиоре мен Адольф Кремьеуден сұраныс алғаннан кейін, Мухаммед Әли қалған тұтқындарды босатты, бірақ оларды толық ақтамады. 1840 жылдың қараша айында Сирияға Осман билігі қайта орнатылғаннан кейін, сұлтан Абдулмеджид I "қанға балау" айыптауларын айыптайтын пәрман (жарлық) шығарды.

Өмірбаян

1840 жылы Дамаск Осман империясына (1299–1922) қарасты болды. Осман билігі тұсында қоғам «миллет» жүйесімен ұйымдастырылды, ол Осман азаматтарын діни нанымдары бойынша әртүрлі миллеттерге бөлді. Бұл жүйе, егер мүшелері сұлтанға адал болса, әртүрлі миллеттерге айтарлықтай тәуелсіздік берді. Мұсылман миллеті ең ірісі болды, себебі ислам аймақтағы басым дін еді. Христиандар мен яһудилер діммилер деп есептелді – мұсылман билігінде белгілі бір шектеулі құқықтары бар мұсылман емес топ, олар өз діндерін өркендетуге рұқсат алды. Қарсылығында, христиандар мен яһудилер джизья (мұсылман емес азаматтарға салынған арнайы салық) төлеуге міндетті болды және мұсылман азаматтарына қарағанда құқықтық және әлеуметтік жағдайы төмен болды. Осман империясындағы христиан қауымдарының жағдайын жақсартуға ұмтылған еуропалық державалардың қысымымен, 1839 жылы сұлтан Абдулмеджид барлық азаматтардың, дініне қарамастан, заң алдында тең екенін жариялады. Гүлхан жарлығы шамамен үш онжылдыққа созылған жаңғыртудың – Танзимат кезеңінің басталуын білдірді, ол империяны қайта ұйымдастыруға бағытталған. Сирия 16 ғасырдың басынан бері Осман империясының құрамында болды (1299–1922). Алайда, 1831 жылы, Танзимат реформаларынан сегіз жыл бұрын, Османдық Сирия Осман египетінің наместнигі, сұлтанға қарсы шыққан Мұхаммед Әлидің бақылауына өтті. Мұхаммед Әлиге еуропалық державалар, әсіресе Франция әсер етті, ол аймақтағы католик ордендерінің мүшелерінің жағдайын сақтауға және жақсартуға жиі тырысты. Мұхаммед Әли билігінде христиан халқының құқықтары артты және олар, аймақтың мұсылман тұрғындары сияқты, әскерге шақырылды. Бұл жаңа құқықтар мұсылман көпшілігі мен мұсылман емес азаматтар арасындағы қарым-қатынасты шиеленістірді. Осы экономикалық тартыста екі топ та мұсылман көпшілігінің қолдауын іздеді.

In 1840 Damascus belonged to the Ottoman Empire (1299–1922). Under Ottoman rule, the society was organized by the so called millet system, which divided the Ottoman subjects into different millets based on their religious affiliation. This system guaranteed considerable autonomy to the different millets as long as its members remained loyal to the sultan. The Muslim millet was by far the biggest since Islam was the most dominant religion in the area. Christians and Jews were considered dhimmis—a class of non Muslims possessing some limited rights under Muslim rule—and allowed to practice their own religion. In return, the Christians and the Jews had to pay jizya (a special tax imposed on non Muslim subjects), and they possessed a lower legal and social status than their fellow Muslim citizens. Under the pressure of European powers, who sought to establish a better status for the Christian communities in the Ottoman Empire, sultan Abdülmecid decreed in 1839 that all subjects, regardless of their religion, were equal before the law. This edict of Gülhane signalled the start of almost three decades of modernization, known as the Tanzimat period, which was aimed at a reorganization of the Empire. Since the beginning of the sixteenth century, Syria had been part of the Ottoman Empire (1299–1922). However, in 1831, eight years before the Tanzimat reforms, Ottoman Syria had come under the control of the Egyptian Muhammad Ali, the viceroy of Ottoman Egypt who had turned against the sultan. Muhammad Ali was said to have been influenced by European powers, particularly by France, which often attempted to safeguard and ameliorate the position of members of Catholic orders in the region. Under the rule of Muhammed Ali, the rights afforded to the Christian population increased and, like the Muslim inhabitants of the region, they were conscripted into the army. These new rights strained the relationship between the Muslim majority and their non Muslim counterparts. In this economic struggle, both groups sought the support of the Muslim majority.

Қаптап кету және айыптау

1840 жылдың 5 ақпанында Сардиния аралынан келген францискан капуцин орденінің итальяндық монахы Томас және оның мұсылман қызметшісі Ибрагим Амра Дамаск қаласында жоғалып кетті. Олардың жоғалуынан кейін, христиандар еврей қауымын Томас монах пен оның қызметшісін өлтірді деп айыптады, сондай-ақ олардың қанын маца наны пісіру үшін қолданды деген жала жақты. Пасха нанына еврейлер христиан қанын қосады деген айып ортағасырлық Еуропадан бастау алады. 1840 жылы Дамасктегі француз консулы Улисс де Ратти Ментон христиандардың айыптауын қолдады. Ол еврей саудагерлері мен кеңесшілеріне қарағанда христиан саудагерлерін артық көретін антисемит ретінде танымал болды. Негрин есімді еврей шаштаразын азаптап, одан мойыс алуға мәжбүр етті. Ол, өзінің және тағы жеті көрнекті еврейдің (олардың ішінде ықпалды Фархи отбасының мүшелері де бар) Томас монахты жоғалып кеткен түні өлтіргенін айтты. Осы басқа адамдар да азаптау арқылы сұраққа тартылды, нәтижесінде жеті тұтқынның бесеуі монах пен оның қызметшісін өлтіргенін мойындады. Еврей кварталында сүйектер табылған кезде Ратти Ментон мен Шариф-паша оны түрмедегі еврейлерден алынған мойысқа дәлел деп қарастырды. Қанға қастылық және тұтқындаулардың салдарынан Дамасктегі христиандар мен мұсылмандар еврей халқына қарсы зорлық-зомбылық көрсетті және Мұхаммед Әлидің Мысырдағы ұлы Ибрагим Пашаға шағым түсірді, ол осы мәселені тергеуге бұйрық берді. Британдық саясаткер және британдық еврей қауымының жетекшісі сэр Мозес Монтефиоре мен француз заңгері Адольф Кремьеу Мұхаммед Әлиді еврей тұтқындарын босатуға шақырды. Дамаск оқиғасы Сириядағы еврей және христиан халқы арасындағы шиеленісті көрсетеді. Бұл оқиға еврей-мұсылман қарым-қатынасының қағидасынан тысқары жағдай болып табылады. Танзимат кезеңінде еврей-мұсылман қарым-қатынасы христиан-мұсылман қарым-қатынасынан жақсырақ болды, себебі 1850 жылдары христиан қауымына экономикалық үстемдік берілді және ақырында дінге қатысты ережелер жойылды. Мұндай жағдайлар көбінесе христиан қауымдастықтарынан туындады, кейде грек немесе француз дипломаттарының ықпалымен. АҚШ-тың алты қаласында Сириядағы туыстары үшін наразылық акциялары өтті. "Америкалық еврейлер тарихында алғаш рет еврейлер диаспорадағы қиын жағдайдағы еврейлерге көмек көрсету үшін саяси ұйым құрды". Америка Құрама Штаттарына көшіп келген жаңа этникалық иммигранттардың арасында еврейлер шетелдегі туыстары мен дінтастары үшін үкіметтің араласуын қамтамасыз етуге тырысқан алғашқылар болды. Осы оқиғамен олар сыртқы саясатқа қатысты, бірақ президент Ван Бюренге ресми наразылық білдіруге қысым көрсетпей, оны көндіруге ұмтылды. АҚШ-тың Мысырдағы консулы наразылық білдірді. Хасия Р. Динердің "АҚШ еврейлері, 1654-2000" еңбегінде былай делінген: "Еврейлер үшін Дамаск оқиғасы қазіргі заманғы еврей саясатын халықаралық деңгейде бастады, ал американдық еврейлер үшін бұл ерекше саяси күн тәртібін құрудағы алғашқы қадам болды. АҚШ осы оқиға арқылы өзінің әлемдік аренадағы беделін жариялағандай, американдық еврейлер де газеттерінде және жаппай митингілерде Франция мен Англиядағы дінбауырларына олар да жаһандық еврей дипломатиясының қатысушылары ретінде қаралуы керек екенін жариялады". Иоганн Валентин Шварцтың сөзіне сәйкес, бұл оқиғалар қазіргі еврей баспасөзінің дамуына да ықпал етті. "Соның салдарынан еуропалық еврей қауымдары арасында бұрын-соңды болмаған бірлік сезімі оянды. Осылайша Дамаск оқиғасы Батыс Еуропада, мысалы, Париждегі ұзақ жылдар бойы жарық көрген Les Archives Israélites de France (1840–1935) немесе Лондондағы The Jewish Chronicle (1841 ж. бастап) сияқты қазіргі еврей баспасөзіне жол ашты".

On February 5, 1840, Father Thomas, an Italian monk belonging to a Franciscan Capuchin friar from the Island of Sardinia, and his Muslim servant, Ibrahim Amrah, disappeared in Damascus. Soon after their disappearance the Jewish community was accused by the Christians of murdering Father Thomas and his servant, and to have extracted their blood in order to bake matzo. The accusation that the blood of Christians was used by Jewish people for their Passover bread is commonly known as the blood libel which has its roots in medieval Europe. In 1840 Damascus, the Christians were supported in their accusation by the French consul at Damascus, Ulysse de Ratti Menton, an antisemite who was known to favour Christian merchants and advisers over their Jewish counterparts. Under torture a confession was extracted from a Jewish barber called Negrin who told the persecutors that he, together with seven other notable Jewish men (including members of the influential Farḥī family), had killed Father Thomas on the night of his disappearance. These other men were interrogated under torture as well, during which five of the seven prisoners confessed to the murder of the Father and his servant. When bones were discovered in a Jewish quarter, Ratti Menton and Sharif Pasha considered this discovery as a confirmation of the confession extracted from the imprisoned Jews. In the direct aftermath of the blood libel and the arrests, the Christians and Muslims of Damascus committed violence against the Jewish population. and made representations to Ibrahim Pasha, Muhammad Ali's son in Egypt, who then ordered an investigation into the matter. Sir Moses Montefiore, a British politician and leader of the British Jewish community, and the French lawyer Adolphe Crémieux, called on Muhammed 'Ali to release the Jewish prisoners.</blockquote>The Damascus Affair is illustrative of the tensions that existed between the Jewish and Christian populations of Syria. The incident is also notable for being an exception to the rule of Jewish Muslim relations. During the Tanzimat period, Jewish Muslim relations were generally much better than Christian Muslim relations, which had been strained by the economic ascendancy afforded to the Christian community with the relaxation and the eventual elimination of the dhimmi status rules in the 1850s. These instances most often came from Christian communities, sometimes with the connivance of Greek or French diplomats. protested in six American cities on behalf of their Syrian brethren. "For the first time in American Jewish life, Jews organized themselves politically to help Diaspora Jewry in distress." Among the new ethnic immigrant populations to the United States, the Jews were the first to attempt to sway the government to act on behalf of their kin and co religionists abroad; with this incident, they became involved in the politics of foreign policy, persuading but not pressuring President Van Buren to protest officially. The United States consul in Egypt expressed the protest. According to Hasia R. Diner, in The Jews of the United States, 1654 to 2000, "For the Jews, the Damascus affair launched modern Jewish politics on an international scale, and for American Jews it represented their first effort at creating a distinctive political agenda. Just as the United States had used this affair to proclaim its presence on the global scale, so too did American Jews, in their newspapers and at mass meetings, announce to their coreligionists in France and England that they too ought to be thought of players in global Jewish diplomacy." According to Johannes Valentin Schwarz, the events also encouraged the growth of a modern Jewish press. "As a result, a sense of solidarity was evoked among the Jewish communities of Europe they had never experienced before. Thus, the Damascus Affair gave birth to modern Jewish press especially in Western Europe, such as to the long lived papers Les Archives Israélites de France (1840–1935) in Paris or The Jewish Chronicle (1841 ff.) in London."

Кейінгі оқиғалар

Бұл туралы айыптаулар 2000 жылы египеттік «Аль-Ахбар» газетінде және 2001 жылы «Отасы Томаның өміріндегі соңғы көрініс» деген мақалада жарияланды. 2002 жылы Таяу Шығыс медиа зерттеу институты хабарлағандай, 1840 жылғы айыптаулардың бір бөлігі 1983 жылы Сирияның қорғаныс министрі Мустафа Тластың «Дамаск қандық жаласы» (1840) кітабында пайда болды. Кітап халықаралық антисемит айналымдарында «яһудилердің ритуалдық кісі өлтіруі» туралы сенімді ақпарат көзі ретінде әсерлі деп сипатталды. 1983 жылы Тласс «Сионның матцасы» деген кітапты жазып, жариялады, ол 1840 жылғы Дамаск ісін қарастырады және ежелгі «қандық жала» туралы айтады, яғни яһудилер діни обрядтарда, мысалы, матца нанын пісіруде өлтірілген мүслимдердің қанын қолданады. Бұл кітапта ол яһудилердің нағыз діни сенімдері «барлық адамдар мен діндерге қарапайым жеккөрушілік» екенін және ешбір араб мемлекеті Израильмен бейбіт келісімге қол қоймауы керек екенін айтады. Тласс кітапты бірнеше рет қайта басып шығарды және оның қорытындыларымен келіседі. Кітап жарық көргеннен кейін Тласс «Шпигельге» еврейлерге қарсы бұл айыптаудың дұрыс екенін және оның кітабы «Франция, Вена және Бейруттегі Америка университетінен алынған құжаттарға негізделген тарихи зерттеу» екенін айтты. 2007 жылы ливандық ақын Марван Шамун «Теле Либан» телеарнасындағы сұхбатында 1840 жылы Дамаск қаласының орталығында, діни қызметкер Томасо де Каманьяноның, екі раввиннің қатысуымен, діни қызметкердің жақын досы Дауд Аль-Хараридің үйінде өлтірілуін еске алды. Ол өлтірілгеннен кейін оның қаны жиналды және екі раввин оны алды. Израильдік автор Алон Хилудың «Монахтың өлімі» (2004) романы осы оқиғаға негізделген. 2003 жылы Сирияның «Аш-Шатат» телесериалында қандық жала туралы көрсетілді, ал 2013 жылы Израильдің «Аруц Шева» сайты «израильдік арабтар матца пісіру үшін яһудилер христиан қанын қайдан табады?» деп сұраған жағдайларды хабарлады. Израиль композиторы Нисим Халифаның (мәтіні Элиоз Хефер Антеби) «Дамаск ісі» аудиодрамасы, баяндаушы мен оркестр үшін, оқиғаға және раввин Я'аков Антебидің жазбаларына негізделген.

Accusations of the affair were published in the Egyptian daily Al Akhbar in 2000 and again in 2001 in an article titled "The Last Scene in the Life of Father Toma". In 2002, the Middle East Media Research Institute reported that some of the 1840 accusations emerged in a 1983 book The Damascus Blood Libel (1840) by the Syrian Minister of Defense, Mustafa Tlass. The book was described as being influential in international antisemitic circles as a reliable source of information on "ritual murder by the Jews." In 1983, Tlass wrote and published The Matzah of Zion, which is a treatment of the Damascus affair of 1840 and repeats the ancient "blood libel", that Jews use the blood of murdered non Jews in religious rituals such as baking Matza bread. In this book, he argues that the true religious beliefs of Jews are "black hatred against all humans and religions", and that no Arab country should ever sign a peace treaty with Israel. Tlass re printed the book several times, and he stands by its conclusions. Following the book's publication, Tlass told Der Spiegel that this accusation against Jews was valid and that his book is "an historical study based on documents from France, Vienna and the American University in Beirut." In 2007, Lebanese poet Marwan Chamoun, in an interview aired on Télé Liban, referred to the " slaughter of the priest Tomaso de Camangiano in 1840 in the presence of two rabbis in the heart of Damascus, in the home of a close friend of this priest, Daud Al Harari, the head of the Jewish community of Damascus. After he was slaughtered, his blood was collected, and the two rabbis took it." The novel Death of a Monk (2004), written by the Israeli author Alon Hilu, is based on the affair. The blood libel was featured in a scene in the Syrian TV series Ash Shatat in 2003, while in 2013 the Israeli website Arutz Sheva reported cases of Israeli Arabs asking "where Jews find the Christian blood they need to bake matza". The Audio drama The Damascus Affair – for Narrator and Orchestra, created by Israeli composer Nissim Khalifa (text by Elioz Hefer Antebi), is based on the affair and writings of Rabbi Ya'akov Antebi.