Кіріспе

Еврейлердің Англиядағы тарихы Жеңімпаз Вильгельмнің тұсында басталған. Рим дәуірінде еврейлердің болғаны мүмкін, бірақ нақты дәлел жоқ, сондай-ақ англосаксон дәуірінде еврей қауымы болды дегенге де негіз жоқ. Англияда еврейлердің қоныстануы туралы алғашқы жазба 1070 жылға дейін барады. Еврейлердің қонысы 1290 жылы король Эдуард I-нің қуғын-сүргін жарлығына дейін жалғасты. Қуғыннан кейін, Оливер Кромвельдің билігіне дейін ашық еврей қауымы (яһуди дінін жасырын түрде ұстанатындардан өзгеше) болған жоқ. Кромвель еврейлерді Англия одақтастығына ресми түрде қайта қабылдамаса да, 1656 жылы Лондонда тұратын сефардтық еврейлердің шағын тобы анықталды және оларға қала беруге рұқсат берілді. 1753 жылғы еврейлерді азаматтыққа қабылдау туралы заң, Англияда еврейлердің болуын заңдастыруға бағытталған әрекет болды, бірақ ол тек бірнеше ай ғана күшінде болды. Тарихшылар еврейлердің эмансипациясын әдетте 1829 немесе 1858 жылдармен байланыстырады, ал Бенджамин Дизраэли, сефардтық еврей болып туылған, бірақ кейіннен англикандыққа ауысқан, 1868 және 1874 жылдары Ұлыбританияның премьер-министрі болып екі рет сайланды. Ирландиялық көшбасшы Дэниел О'Коннеллдің талабымен 1846 жылы "De Judaismo" британдық заңы күштен шығарылды, ол еврейлерге арнайы киім киюді талап еткен. 19 ғасырда Ұлыбританияда еврейлерге қарсы зорлық-зомбылықтың сирек болғандығына байланысты, ол діни төзімділікке ие болды және Шығыс Еуропадан көптеген иммигранттарды тартты. Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде шамамен жарты миллион еуропалық еврей Англияға нацистерден қашу үшін келді, бірақ кіруге рұқсат алғандардың саны шамамен 70 000 болды (оның ішінде 10 000-ға жуық бала). Еврейлер Ұлыбританияда антисемитизм мен стереотиптерге тап болды, ал Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде антисемитизм "көбінесе германофобиямен қатар жүрді", сондықтан еврейлер британдық патша отбасының ішінара неміс тегіне қарамастан, немістермен теңестірілді. Бұл көптеген ашкенази еврей отбасыларын олардың көбінесе неміс тілінде естілетін фамилияларын ағылшын тіліне сәйкес етуге итермеледі. Қазіргі уақытта Ұлыбританиядағы еврейлердің саны шамамен 275 000-ға жетеді, олардың 260 000-нан астамы Англияда тұрады, бұл Еуропадағы екінші ірі еврей халқы (Франциядан кейін) және әлемдегі бесінші ірі еврей қауымы. Англиядағы еврейлердің көп бөлігі Лондон мен оның айналасында тұрады, Лондонның өзінде шамамен 160 000 еврей, ал жақын жердегі Гертфордширде тағы 20 800 адам, негізінен Бушиде (4 500), Борхэмвудта (3 900) және Радлеттте (2 300) тұрады. Келесі ең ірі халық – Ұлы Манчестерде, 25 000-нан астам қауыммен, негізінен Бьюриде (10 360), Салфордта (7 920), Манчестердің өзінде (2 725) және Траффордта (2 490) тұрады. Сондай-ақ, Лидсте (6 760), Гейтсхедте (3 000), Брайтонда (2 730), Ливерпульде (2 330), Бирмингемде (2 150) және Саутхендте (2 080) де маңызды қауымдар бар.

Римдік Британия және англосаксондық Англия

Рим империясы тұсында Ұлыбританияда яһудилер болған болуы мүмкін, олар әскер, құл, күмісшілер немесе саудагерлер ретінде келген. Дегенмен, нақты дәлелдер өте аз немесе мүлдем жоқ. Бір қысымды дәлел – Уэльстегі маңызды легиондық база Каерлеондағы Юлий және Аарон есімді екі рим дәуіріндегі христиан шейіттері туралы әңгіме, Аарон есімі олардың еврей тегінен болғандығын көрсетеді. Англо-саксон Англиясында еврейлердің тұрақты түрде қоныстанғаны туралы айтуға негіз жоқ, алайда әдебиетте яһуди дінінің мәні және оның христиандықпен байланысы кеңінен талқыланады. Англо-саксон шіркеу заңдарында Пасхаға қатысты яһуди әдет-ғұрыптары туралы бірнеше сілтемелер бар.

Норман Англиясы, 1066 1290

Вильгельм Малмсберидің мәлімдемесінше, Вильгельм Жеңімпаз Нормандық жаулап алу кезінде Руан қаласынан Англияға яһудилерді әкелген. Вильгельм Жеңімпаздың ниетін мынадан болжауға болады: оның саясаты – феодалдық алымдарды патша қазынасына заттай емес, ақша түрінде төлеуді қамтамасыз ету болды, ал мұны іске асыру үшін елдің түкпір-түкпіріне шашыраған, ақшамен қамтамасыз ете алатын адамдар тобы қажет еді.

Яһудилердің мәртебесі

1290 жылы Англиядан қуылғанға дейін яһудилердің мәртебесі патшаның қалауына толығымен тәуелді болды. Англиялық яһудилер патшаның заңды билігінде болды, ол оларға экономикалық қызметтері үшін қорғау ұсынды. «Патшалық шаруа» ретінде оларға патша жолдарында еркін жүруге, жол төлемінен босатылуға, патшадан тікелей жер алуға және нормандық билікті бекіту үшін салынған патшалық қамалдардың кең желісінде физикалық қорғауға мүмкіндік берілді. Лондон яһудилері Тауэр констеблінің жауапкершілігінде болды, сондықтан олар бұқаралық зорлық-зомбылыққа ұшырағанда Лондон Тауэрінде пана табуға болатын. Бұл бірнеше рет орын алды, онда көптеген адамдар бірнеше ай бойы сол жерде тұрды. 1267 жылы азаматтық соғыс кезінде Тауэр гарнизонының құрамына кіретін қарулы яһудилердің тобы туралы мәліметтер бар. Осыған қатысты ереже Генрих I тұсында «Эдуард Мойындаушының заңдары» деп аталатын кейбір қолжазбаларға енгізілген. Генрих Лондонның бас раввині Иосифке және оның ізбасарларына жарлық берді. Бұл жарлық бойынша яһудилерге жол төлемін төлемей ел ішінде еркін жүруге, сатып алуға және сатуға, бір жыл мен бір күн бойы кепілде ұстағаннан кейін кепілдіктерін сатуға, өз теңдестерімен сотталуға және христиан Киелі кітабына емес, Тораға ант беруге рұқсат етілді. Яһудилердің антына ерекше мән берілді, ол он екі христианның антынан күштірек деп есептелді. Жарлықтың алтыншы тармағы ерекше маңызды болды: ол яһудилерге патшаның меншігі болғандай, қалаған жеріне көшу құқығын берді («sicut res propriæ nostræ»). Англиялық яһудилер 12 ғасырдың соңында Генрих II тұсында үлкен экономикалық өсім мен несиеге деген сұраныстың артуына байланысты белгілі бір «алтын ғасырды» бастан өткерді. Лондон, Оксфорд, Линкольн, Бристоль және Норвич қалаларында үлкен еврейлік байлықтар жасалды. Патша да яһудилердің гүлденуінен пайда тапты. Көптеген ерікті салықтардан басқа, Ричард I 1194 жылы еврей қауымын ұйымдастыру үшін «Яһудилер туралы жарлықты» шығарды. Бұл жарлық бойынша патшаның шенеуніктері яһудилердің барлық мәмілелерін міндетті түрде тіркеуге тиіс болды. Әрбір қарыз хирографияға жазылып, патшаға яһудилердің мүлкіне бірден және толық қол жеткізуге мүмкіндік берді. Ричард сонымен қатар еврей қарызкерлерінің қайтыс болғаннан кейін төленбеген қарыздарын жинау үшін арнайы қазыналық қор құрды. Яһудилердің қазыналық қазынасының құрылуы ағылшын яһудилерінің барлық операцияларын ағылшын соттарының көмегімен яһудилер қайтарып алған барлық сомалардың 10% -ынан басқа патша салықтарына бағындырды. Қанды жала туралы миф сияқты сыртқы қысымдар, крест жорықтарынан туындаған діни шиеленістер және 12 ғасырдың соңында Папа Иннокентий III араласуы ағылшын яһудилері үшін күшейе түсетін зорлық-зомбылық ортасын жасады. Лондон, Норвич және Линн қалаларында яһудилерге қарсы зорлық-зомбылық көбейді. Йорк қаласында барлық яһудилер өлтірілді. Алайда, олардың қаржылық пайдалылығы үшін ағылшын яһудилеріне патшалық қорғау ұсынылды, ал Ричард I яһудилерді қорғау туралы бұйрықтарды жаңартуды жалғастырды, ол қазынаны ресмилендірді және барлық яһудилік мәмілелердің жазбаларын жақсы қорғау үшін жергілікті христиандар мен яһудилердің кілтті ұстаушыларының тобы бақылайтын «архея» немесе орталықтандырылған жазба сандықтарын белгіледі. Мұны істеу үшін олар көптеген ипотекалық облигацияларын бай ақсүйектерге сатуға мәжбүр болды. Содан кейін яһудилер сол борышкерлердің жеккөрінісінің ошағына айналды және 13 ғасырдың ортасында бұқаралық зорлық-зомбылық қайтадан өршіді. Алайда олардың заңды мәртебесі Генрихтің ұлы Эдуард I еврейлерді бақылауға алғанға дейін өзгерген жоқ. Ол оларға енді мүлікті кепілге алуға, ақша қарыздауға және өмір сүруге тыйым салған шектеулер енгізді. Кірістің барлық көздерінен айырылып, мүліктері тәркіленгендіктен, яһуди халқының саны азайды. 1280 жылдардағы крест жорықтарына деген құлшыныстың жаңа толқыны және қарызға наразылық Эдуардты 1290 жылы еврей қауымын қуғынға салуға итерді.

Патшалар мен шіркеудің көзқарасы

Англиядағы яһудилермен қарым-қатынас Стивен патшаның кезінде нашарлап, ол Оксфордтағы яһуди үйін өртеп жіберді (кейбір деректерде яһудимен бірге), себебі ол патшаның шығындарына үлес қосудан бас тартты. 1144 жылы тарихта яһудилерге қарсы қанға жала жабудың алғашқы жағдайы тіркелді; ол Вильгельм Норвич ісінде (1144) пайда болды. 2010 жылғы кітабында Джулиус қанға жала жабудың маңызды себебі – яһудилердің зұлым, христиандарға қарсы тұрақты түрде қастандық жасаушы, қуатты және мұңсыз екенін көрсететіні болды. Олардың арасында құдықтарды улау, сананы бұрмалау, христиан жандарын және денелерін сатып алу туралы әңгімелер де бар. Крестшілер Германиядағы яһудилерді өлтіргенде, яһуди тарихшыларының айтуынша, Англиядағы яһудилерге қарсы шабуылдарды Стивен патша тоқтатқан. Генрих II билікке келгеннен кейін тәртіп орналып, яһудилер қызметтерін жаңартты. Оның билікке келгеннен кейін бес жыл ішінде яһудилер Лондон, Оксфорд, Кембридж, Норвич, Тетфорд, Бунгей, Кентербери, Винчестер, Стаффорд, Виндзор және Рединг қалаларында табылды. Бірақ оларға Лондоннан басқа жерде қайтыс болғандарын жерлеуге рұқсат берілмеді, бұл шектеу 1177 жылға дейін алынбады. Ел бойынша таралуы патшаға қажет болғанда олардың ресурстарын пайдалануға мүмкіндік берді. Ол оларға контилердің шерифтерінен талап қағаздарымен төледі, олар құбыр тізіміндегі жарты жылдық есептерде жасалған төлемдерді есепке алды (Линкольннің Ааронды қараңыз). Стронгбоудың Ирландияны бағындыруына (1170) Глостердің яһудиі Джоссе қаржылық көмек көрсетті; патша Джоссеге өзінің наразылығына түскендерге ақша бергені үшін айыппұл салды. Алайда Генрих II яһудилердің қаржылық қызметін шектемеген сияқты. Ағылшын яһудилерінің жағдайы 1158 жылы Ыбырайым ибн Езраның, 1181 жылы Черниговтың Ысқақтың және 1182 жылы Филипп Августтың Франциядағы патшалық мүліктерінен қуылған яһудилердің Англияға көшіп келуімен көрсетілді. Олардың арасында, мүмкін, Париждің Яһуда сэр Леоны да болды. Бірақ ол 1188 жылы Салахдинге қарсы крест жорығы үшін елден ондық жинауды сұрағанда, ол барлық яһуди мүлкінің төрттен бірін талап етті. "Салахдиннің ондығы" 70 000 фунт стерлингке бағаланды, ал төрттен бірі 60 000 фунт стерлинг болды. Яғни, яһудилердің жеке мүлкінің құны елдің төрттен біріне тең деп есептелді. Алайда, осы соманың бірден төленгені күмәнді, себебі салық салынғаннан кейін көп жылдар бойы қарсылық көрсеткен яһудилерден қарыздар талап етілді. Патша, мүмкін, осы үлкен талапты ағылшын яһудилерінің ақшасына 1186 жылы Ааронның өлімінен кейін оның қазынасына түскен үлкен табыспен жасады. Өлімге жеткен соң, яһудилер мен христиандардың өсиетінен алынған барлық мүлік патшаның қолына өтті; Линкольннің Ааронның мүлкінде оған 15 000 фунт стерлинг сомасында қарыздар болды. Бұдан басқа, Ааронның үлкен байлығы Генрих патшаға өтті, бірақ оның көп бөлігі Нормандиядағы патшалық қазынаға сапар кезінде жоғалды. 1189 және 1190 жылдардағы крест жорықтары кезінде Нортгемптон мен Йоркте "Ааронның қазынасы" деп аталатын қазынаның арнайы бөлімі құрылды. Ньюбургтік Уильямның айтуынша, Йорктегі қырғын діни себептермен емес, ашкөздікпен жасалды. 1269 жылы Генрих III яһудилердің құдайды қорлауын асып өлтіру қылмысы деп жариялады, ал Эдуард крест жорығынан оралғаннан кейін 1275 жылы яһудилер туралы жарлық қабылдады. 1270 жылдары Англиядағы яһудилердің саны шамамен 2-3 мыңға жетті. Олар патшаға табыс табуға бұрынғыдан азырақ мүмкіндік алды, себебі олар артық салық төледі және олардың капиталы едәуір азайды. Артық салық салу сөзсіз мерзімі өткен қарыздарды алып тастауға әкелді, яғни орташа рыцарьлар мен ақсүйектердің жерлерін ең ірі жер иелері сатып алды, соның ішінде Елеонора патшайым мен соттың басқа мүшелері. Бұл процесс Генрих III кезінде Симон де Монфорт айналасындағы патшалық билікке қарсы күштер арасында антисемитизмді күшейтті. 1260 жылдардағы Екінші барон соғысы кезінде де Монфорт әскерлері көптеген ағылшын қалаларында яһуди қауымдарына шабуыл жасады, қарыз туралы жазбаларды тұтқындап, жойды. Эдуард тұсында антисемитизм патшаның қарсыластары қолданғаннан кейін "ағылшын мемлекетінің мүддесі үшін әдейі қолданылып, дамытылды". Еврейлерді елден қуып шығаруға Эдуардтың қаржылық себептері болғаны анық, бірақ оның "дінге деген шын ықыласы" да маңызды рөл атқарды. Эдуард крест жорықтарынан оралғаннан кейін, жер иелерінің алаңдаушылығын басу және парламентте бекіту үшін 1275 жылы яһудилер туралы жарлық қабылдады. 1276 жылы Уэльске қарсы соғысын қаржыландыру үшін Англияның Эдуарды яһуди қарыз берушілерінен салық жинады. Қарыз берушілер салықты төлей алмағанда, олардың адалсыздығына айып тағылды. Бұрын шектеулі мамандықтармен ғана айналысуға рұқсат етілген яһудилердің ақша беру "құқығын" Эдуард жойды, олардың қозғалысын және қызметін шектеді және яһудилерге сары таңба тағуға мәжбүрледі. 1278 жылдың 17 қарашасында Англия яһудилерінің үй шаруаларының басшылары, саны 2-3 мыңдық халықтың шамамен 600-ы, монетаны бұрмалау және жалған ақша жасау күдігімен тұтқындалды, ал Англиядағы яһуди үйлері тінтіліп қарастырылды. Монетаны бұрмалау сол кезде кең таралған құбылыс болды, оған яһудилер де, христиандар да қатысты. Қаржылық дағдарыс монетаны бұрмалаушыларға қарсы әрекет етуге қысым жасады. 1275 жылы монетаны бұрмалау өлім жазасына кесілді, ал 1278 жылы күдікті монетаны бұрмалаушыларға шабуылдар жасалды. Бери Хроникасының мәліметінше, "Англиядағы барлық яһудилер, олардың жағдайына, жасына және жынысына қарамастан, күтпеген жерден тұтқындалып, Англиядағы түрлі қамалдарға қамауға жіберілді. Олар түрмеде отырғанда, олардың үйлерінің ең жасырын бөлмелері де тінтіліп қарастырылды". 600-ға жуық адам Лондон мұнарасына қамалды. 1279 жылы 300-ден астам адам өлімге кесілді, олардың 298-і Лондонда ғана. Кейбірлер кешірім алуға және патша сарайындағы меценатқа ие болуға мүмкіндік алды. Эдуард I 1280 жылы Брентфордтағы өзен көпірінен "тауарлардың өтуі үшін, әсіресе атта жүрген яһудилер мен яһуди әйелдерінен әрқайсысынан 1d, ал жаяу жүргендерінен 0,5d салық алу құқығын беріп, антисемитизмді күшейтті, бұл салық басқа саяхатшылардан босатылды". Бұл жағдай 1290 жылы елден барлық яһудилерді қуу туралы заңға әкелді. Көпшілігі тек алып кете алатындарын ғана алып кетті. Шағын топ яһудилер патшаның құрметіне ие болды және мүліктерін сатуға рұқсат алды, бірақ осы мүліктен айырылған яһудилердің көп бөлігінің ақшасы мен мүлкі конфискацияланды. Монах, Грегори Хантингдон, олардың жазғандарын сақтап қалу үшін барлық яһуди мәтіндерін сатып алды.

Көшіру кезеңі, 16-19 ғасырлар

1290 жылы яһудилерді қуғынға салу мен 1655 жылы ресми түрде қайта оралу аралығында Domus Conversorum-да 1551 жылға дейін, тіпті одан кейін де яһудилер туралы жазбалар сақталған. 1310 жылы қуғын жарлығын жоюға әрекет жасалды, бірақ ол сәтсіз аяқталды. Дегенмен, бірқатар яһудилер қайтып келген сияқты; 1376 жылы патшаға төрт шағым түсті, онда Ломбардтар ретінде сауда жасағандардың арасында яһудилер де бар екені айтылды. Көбінесе жеке тұлғаларға Англияға келуге рұқсат берілді, мысалы, 1410 жылы Генрих IV-тің қабылдауына шақырылған Болоньялық көрнекті дәрігер Элиас Сабоға рұқсат берілді. Бірақ 1492 жылы Испаниядан және 1497 жылы Португалиядан яһудилер қуылғаннан кейін ғана көптеген сефард яһудилері Англияда пана тапты. 1542 жылы көптеген адамдар яһудилікке күдікпен ұсталды, ал 16 ғасырда Лопез есімді бірнеше адам, мүмкін бір отбасының мүшелері, Англияға қашқан, олардың ең танымалдары – королева Елизавета I-нің дәрігері Родриго Лопез болды, кейбір зерттеушілер оның Шейлок образына шабыт бергенін айтады. Англияда Иммануил Тремеллиус және Филип Фердинанд сияқты дінге өткендер де болды. Яһуди қонақтарының қатарында Англияға жаңа кен өндіру әдістерін әкелген Жоахим Гаунсе де бар еді, сондай-ақ 1614 жылы Алонзо де Эррера және Саймон Палахтың сапарлары туралы жазбалар сақталған. Джон Уимстің 1630 жылдардағы жазбалары Англияға яһудилердің қайта қоныстануына оң көзқараспен қарады, бұл 1657 жылы іске асырылды.

Генрих VIII және иудаизм

Патшалық билігінің кезегінде Генрих VIII яһуди дініне қызығушылық танытты. Арагондық Екатеринаға үйленгенінен айырылысуға тырысқанда Генрихтің өкілдері көрнекті итальяндық яһудилермен кеңесті, және ол өзінің айырылысуын Ескі өсиеттегі заңдармен дәлелдеуге тырысты. Генрих патшалық билігінің кейінгі жылдарында 1524 жылдан бастап Англияда алғаш рет еврей тілінде кітаптар басыла бастады, ал 1549 жылы еврей тілін жеке құлшылықта пайдалануға рұқсат берілді.

Англиядағы жасырын яһудилер

XVI ғасырдың басында испан инквизициясының нәтижесінде яһудилер Англияға қайта орала бастады. Діндерін жасыруға мәжбүр болғанымен, олар оны толық жасырмауға тырысты, сондықтан Англиядағы көптеген яһудилер сенімдерін жасырғанына қарамастан, яһуди ретінде белгілі болды. Көптеген құпия яһудилер Англияда өзінің есімін шығарды. Испаниядан келген маран, Гектор Нуньес, Англия тыңшыларына Испаниядан мәлімет жеткізу арқылы маңызды рөл атқарды, бұл ақпарат 1588 жылы Англияның испан армадасын жеңуіне септігін тигізді. Англияда танымал болған тағы бір яһуди – Богемиялық Иоахим Гаунзе, ол Испанияны жеңуге көмектесу үшін металлург және металл инженер ретінде келді. Оның еңбегі үшін сэр Уолтер Рэли Гаунзені Солтүстік Америкаға экспедицияға шақырды, осылайша ол Солтүстік Америка топырағына қадам басқан алғашқы яһуди болды. XVII ғасырдың ортасында Лондонға көптеген маран саудагерлері қоныстанды және Антонио Фернандес Карвахаль мен француз саудагері Сэмюэл Майлот басқаратын құпия қауым құрды, оның Англияда көптеген ұрпақтары бар. Олар Левант, Шығыс және Батыс Үндістан, Канар аралдары, Бразилия және ең бастысы Нидерланды мен Испаниямен ірі сауда жүргізді. Франсис Дрейктің дүние жүзін айналып келген саяхатындағы кеме басшысы "Иудей Мұса" деп аталды. XVII ғасырда Плимутта яһудилер тұрғандығына куәліктер бар.

Көшіру, 1655 жыл

Олар қоныстанғанға дейін Англияда филосемитизмнің өркендеуі яһудилер үшін ортаны ыстыққа айналдырды. Англия реформациясынан кейін, англикандықтардың өз амалдары мен дәстүрлерін католиктерге қарағанда еврейлермен байланыстыруы жиі кездесетін болды. 1607 жылы Кембридж университеті студенттерге иврит тілін оқыту үшін алғашқы раввинды қабылдады, және осы студенттердің көптегені король Джеймс Киелі кітабын аударды. Бұл аударма алғаш рет Киелі кітаптағы есімдерді "грекшелендіруден" арылтуды бастады. Мысалы, бұрын Элиас деп аталған есім, еврейше айтылуын сақтау үшін Илияс болып өзгерді. Көптеген пуритандар осы Ескі өсиет есімдерін жоғары бағалады, және пуритан балаларына жаңа ивритше жазылған есімдер қойылды. Олар англикандықтардың католиктерге тым ұқсас екенін сынағанда, танымал англикандық теолог Ричард Хукер, пуритандық реформаторлардың шабуылдарын басу үшін, осы амалдарды католиктермен емес, еврейлермен байланыстыруға айлакерлікпен көшті. 17-шы ғасырдың басында Эдвин Сэндис және Лоренс Альдерси сияқты ағылшындар еврей мәдениетіне қызығушылық таныта бастады, еврей геттоларына сапар шекті, сенбі күні синагогаларды аралады, ал оралғаннан кейін еврей және англикандық амалдарды салыстыратын жазбалар жазды. Еврейлердің әлеуметтік статусының жақсаруын көрсететін нәрсе – 1700 жылы Англияның Вильгельм III-і Соломон де Мединаны рыцарь атады, ол осылай құрметке ие болған алғашқы еврей болды.

18 ғасыр

1753 жылғы еврейлерді азаматтандыру туралы заң 1753 жылғы 7 шілдеде II Георгтің патшалық бекітілуін алды, бірақ оның қағидаларына кеңінен қарсылық білдірілгендіктен 1754 жылы күштен шығарылды. 1745 жылғы Якобит көтерілісі кезінде яһудилер үкіметке айқын адалдық көрсетті. Олардың бас қаржыгері Самсон Гидеон қор нарығын нығайтты, ал жас мүшелерінің бірнешеуі Лондонды қорғау үшін құрылған жасаққа ерікті болып тілсіздік танытты. Бұл, мүмкін, награда ретінде болды, Генри Пелхам 1753 жылы Парламентке өтініш беру арқылы еврейлердің азаматтыққа қабылдануына рұқсат беретін 1753 жылғы еврей заң жобасын ұсынды. Заң жобасы Лордтар палатасында көп қарсылықсыз қабылданды, бірақ Халық палатасына енгізілгенде, торилер бұл "христиандық дінді тастау" деп наразылық білдірді. Алайда, вигтер діни төзімділік саясатының кем дегенде бір бөлігін іске асыруға бекінді, заң жобасы қабылданды және патшалық бекітілуді алды (26 Geo. 2. c. 26). 1798 жылы Натан Майер фон Ротшильд Манчестерде бизнес ашты, ал кейін әкесі Майер Амшель Ротшильд (1744–1812) оны Лондонға жіберіп, N M Rothschild & Sons банкін құрды. Банк Наполеон соғыстарында Веллингтонды қаржыландырды, 1875 жылы британ үкіметінің Суэц каналындағы Египеттің үлесін сатып алуын қаржылады және Сесил Родсты Британдық Оңтүстік Африка компаниясын дамытуға қолдау көрсетті. Банктік және қаржылық қызметтен басқа, Ұлыбританиядағы Ротшильдтер отбасының мүшелері әлемдік деңгейде танымал ғалымдар, ғалымдар және бағбандар болды. 1750 жылдан бастап, Халл сияқты кейбір ағылшын порттары иммигранттарды қабылдап, "порттық еврейлермен" сауда жасауды бастады. 1780 және 1790 жылдары ағылшын боксшысы Дэниел Мендоза белсенді боксшы болды; Мендоза сефардтық немесе португалдық еврей тегінен шыққан.

19 ғасырдағы бостандық пен өркендеу

1829 жылы католиктердің эмансипациясымен еврейлердің үміті арта түсті; олардың жағдайындағы осындай жеңілдікке қадам жасау 1830 жылы Уильям Хаскиссон Ливерпульдің 2000 саудагері мен басқалары қол қойған петицияны ұсынғанда басталды. Осыдан кейін сол жылдың 15 сәуірінде Роберт Грант ұсынған заң жобасы Парламентті келесі отыз жыл бойы түрлі форматта талқылауға мүмкіндік берді. 1837 жылы королева Виктория Мозес Хайм Монтефиореге рыцарлық тағайындады; төрт жылдан кейін Исаак Лайон Голдсмид мұрагерлік атақ алған алғашқы еврей болып барондыққа көтерілді. 1855 жылы Лондонның алғашқы еврей лорд-мэрі сэр Дэвид Саломонс сайланды, ал 1858 жылы еврейлердің эмансипациясы жүзеге асты. 1858 жылдың 26 шілдесінде Лионель де Ротшильдке британдық Парламентке қатысуға рұқсат берілді, себебі христиандарға берілетін антты шектеу туралы заң өзгертілді; еврей ата-анасынан христиан болып суденеу рәсімінен өткен Бенджамин Дизраэли бұған дейін де депутат болған еді. 1868 жылы Дизраэли бұрынғы қазынашылық канцлері болғаннан кейін премьер-министр болды. 1884 жылы Натан Майер Ротшильд, 1-ші барон Ротшильд британдық Лордтар палатасының алғашқы еврей мүшесі атанды; Дизраэли де бұрыннан мүше болып келген. (Дизраэли еврей болып дүниеге келгенімен, бала кезінде суденеу рәсімінен өткендігі саяси амбицияларына кедеріс келтірмеді, себебі христиандық ант беру талабына қатысты шектеулер болған жоқ.) Консервативтік партияның жетекшісі Дизраэли жер иелері аристократиясымен байланысын пайдаланып, өзінің еврей тегін аристократиялық мұра ретінде көрсетуге тырысты. Оның биографы Джонатан Парри былай демелі: Дизраэли өзін (бұл дұрыс емес) 15 ғасырдың соңында Испаниядан қуылған Иберия еврейлерінің сефард аристократиясынан тараған деп өзіне-өзі сендірді. Өзін еврей ретінде көрсету Дизраэлиге құрмет үшін күрескенде ерекшеліктерін көрсетуге және сәтсіздіктерін түсіндіруге көмектесті. Еврейлікті аристократиялық және діни тұрғыдан көрсету оның қазіргі Англияға төнетін қауіптерді түсінуге және оларға «ұлттық» шешімдер ұсынуға құқылы екенін дәлелдеді. Англиялық торизм «құдіретті [еврей] прототипінен» көшірілген (Коннингсби, 4-кітап, 15-тарау). Осылайша Дизраэли еврейлігін Англияға және оның тарихына деген терең сүйіспеншілігімен үйлестіре алды. Дегенмен, Тодд Энделман мынаны атап көрсетеді: «Еврейлер мен ескі киімдер арасындағы байланыс халықтың санасында соншалықты бекіген еді, Виктория дәуірінің саяси карикатурашылары Бенджамин Дизраэлиді (1804–81) оның еврейлігін көрсету үшін әдетте ескі киім сатушы ретінде бейнелейтін». Ол былай қосты: «1990 жылдарға дейін Дизраэлидің өмірбаянын жазған немесе Виктория дәуірі саясатының тарихшылары оның саяси мансапқа қадам басқандағы антисемитизмнің маңыздылығын немесе оның өзінің еврейлік сезімін қалыптастырудағы рөлін мойындаған жоқ». 1880 жылы Бирмингемдегі өркендеген еврей қауымының орталығы синагогасы болды. Олар қауымның беделін қорғау және мүдделерін ілгерілету үшін ұжымдық шаралар ұйымдастырды. Қорымдағы және жерлеу рәсімдері байлар мен кедейлерді, ерлер мен әйелдерді біріктірді. Қауымнан тыс жерлерде аралас некелер сирек кездесетін. Алайда 1880 жылдан кейін Шығыс Еуропалық еврейлердің келуі ескі, ассимиляцияланған, орта таптық ағылшындық еврейлер мен жалпы алғанда, идиш тілінде сөйлейтін кедей жаңа иммигранттар арасында жік тудырды. 1882 жылы Англияда 46 000 еврей өмір сүрді, ал 1890 жылы еврейлердің эмансипациясы өмірдің барлық саласында толыққанды жүзеге асты. 1858 жылдан бері Парламентте еврей депутаттар болды. Осы кезде Ист-Энд еврейлерінің көпшілігі Шығыс Лондондағы Хакни (Далстон және Стэмфорд Хилл сияқты) немесе Солтүстік Лондондағы Сток Ньюингтон және Канонбери сияқты гүлденген аудандарға көшіп кетті. Синагогалар ашық түрде салынды, кейде бүкіл елде үлкен, сәулеттік жағынан әсем классикалық, романдық, итальяндық немесе Викториялық готикалық ғимараттар ретінде, мысалы, Бирмингемдегі Сингерс-Хилл синагогасы. Алайда, барлық керемет мысалдар сақталған жоқ: мысалы, соңғы аталған стильдегі Далстон синагогасы (керемет емес, Ньюингтон Гринде, Солтүстік Лондонда) нашар күйде болды, сондықтан қауым жерін пәтер блогын салу үшін сатылып, 1970 жылы көшірілді.

1880-1920 жылдар аралығы

1880-жылдардан бастап 20-ғасырдың басында Ресейдегі жаппай погромалар мен мамыр заңдары көптеген яһудилерді Елді мекеннен қашуға мәжбүр етті. Шығыс Еуропалық яһудилер эмиграциясының 1,9 миллионы (80 пайызы) АҚШ-қа, ал 140 мыңы (7 пайызы) Ұлыбританияға бағытталды. Басты механизм – тізбекті көші-қон, онда тізбектің алғашқы табысты мүшелері ақпарат, жергілікті валюта (кейде билеттер немесе билетке ақша) кейін келгендерге жіберетін. Бұл ашкенази яһудилері Еуропаның теміржолдары арқылы Солтүстік теңіз және Балтық портына жеткізіліп, Лондон, Халл, Гримсби және Ньюкасл арқылы Англияға кірді. Солтүстік портындағы яһуди қауымдастықтары Нью-Йорк, Буэнос-Айрес, Кейптаунға, сондай-ақ Лондон мен басқа британдық қалаларға жол тартқан уақытша және көшіп-қонушылардың саны артып, дамыды. 1917 жылы Вальтер Ротшильд, 2-ші барон Ротшильд, жаңа сионистік мемлекетте яһудилерге Палестинада отан құруды уәделеген Балфур декларациясының қалыптасуына жағдай жасады. Яһуди халқының саны 1880 жылы 46 000-нан 1919 жылы шамамен 250 000-ға дейін өсті. Олар негізінен ірі өнеркәсіптік қалаларда, әсіресе Лондон, Манчестер және Лидсте тұрды. Лондонда көптеген яһудилер портқа жақын Спиталфилдс және Уайтчепелде тұрды, сондықтан Шығыс аймақ яһудилер ауданы ретінде танылды. Манчестер және көршілес Салфорд та яһудилер қоныстанған аймақтар болды, әсіресе Стрейнджвейс, Читам және Броутон аудандары. Польшадағы яһуди қауымының көп бөлігінен өзгеше, Англиядағы яһуди қауымы көбінесе кеңінен ағылшын мәдениетіне сіңіп, ассимиляцияланды. Олар иврит және йиддиш тілдерінде газеттер шығарып, «Еврей жігіттер бригадасы» сияқты жастар ұйымдарын құрды. Иммиграция ақырында 1905 жылғы «Шетелдіктер туралы» заңға сәйкес шектелді, бұл «Британдық бауырлар лигасы» сияқты ұйымдардың қысымы нәтижесінде болды. 1905 жылғы заңнан кейін 1919 жылғы «Шетелдіктерді шектеу (өзгерістер) туралы» заң қабылданды.

Маркони дабылы (19121913)

Маркони жанжалы антисемитизм мәселесін саяси аренаға енгізді, себебі Либералдық үкіметтегі жоғары лауазымды министрлер сымсыз телеграфияға қатысты келісімдер туралы ішкі ақпаратты пайдаланып, құпия түрде табысқа ие болды. Осы істегі негізгі тұлғалардың кейбіреуі еврейлер еді. Тарихшы Тодд Энделман католик жазушыларын басты сыншылар деп атап көрсетеді: Маркони ісіндегі ең қатыгез шабуылдарды Хиляре Беллок және Сесил мен Г.К. Честертон ағайындар жасады, олардың еврейлерге деген қарсылығы либерализмге қарсы тұрумен, консервативті католик көзқарастарымен және олардың қиялдаған тәртіпті, үйлесімді және біртекті ортағасырлық католик Еуропасына деген ностальгиясымен байланысты болды. Бур соғысы және Маркони жанжалы кезінде еврейлерге шабуыл жасау, негізінен Либералдық партияның радикалды қанаты ұйымдастырған, ұлттық өмірдегі табысты бизнесмендердің артуына және олар тудырған қиындықтарға қарсы кең ауқымды наразылықпен байланысты. Бұл – дәстүрлі ағылшын құндылықтары деп есептелді. Тарихшы Фрэнсис Дональдсон былай дейді: «Егер Беллоктың еврейлерге деген сезімі инстинктивті және белгілі бір деңгейде бақыланса, Честертонның сезімі ашық және қатыгез болды, және ол Беллокпен бірге еврейлер оның ойларынан ешқашан алыс болмаған ерекшелікті бөлісті».

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыста шамамен 50 мың еврей британдық қарулы күштерінде қызмет етті, ал 10 мыңға жуығы майданда қаза болды. Ұлыбританияның алғашқы толық еврей полкі – Еврей легионы Палестинада шайқасты. Соғыстың маңызды салдары британдықтардың Палестина мандатын жаулап алуы және Балфур декларациясы болды, бұл Ұлыбритания үкіметі мен Ұлыбритания және Ирландия сионистік федерациясы арасында Палестинада еврейлер үшін отан құруға ұмтылу туралы келісімді білдірді.

Кәсіпкерлер

Шығыс Еуропалық яһудилер өздерімен бірге ұзақ тарихы бар, шебер кәсіпкерлікке бейім делдалдық тәжірибені әкелді. Олар көршілеріне қарағанда кәсіпкер атанбаққа бейім болды, олардың көп бөлігі киім өнеркәсібінде, сондай-ақ бөлшек саудада, ойын-сауық және жылжымайтын мүлік салаларында жұмыс істеді. Лондон кәсіпкерлер үшін тамаша қаржыландыру мүмкіндіктерін ұсынды.

Спорт

Британдық еврейлер үшін антисемитизм үлкен тосқауыл болды, әсіресе еврейлердің әлсіз, нәзік мінезді және батылсыздар деген кең таралған стереотипі. Сионист әлеуметтік сыншы Макс Нордау осы стереотипке қарсы тұру үшін «бұлшықетті еврей» терминін қолданды. Осы стереотипті жоққа шығару Бур соғысы мен Бірінші дүниежүзілік соғыстағы әскери қызметке маңызды түрткі болды. Сондай-ақ, бұл көбінесе жұмысшы табының еврей жастарын қызықтырған спорттың да себебі болды. 1890-1950 жылдар аралығында британ боксын Ресейден немесе Австро-Венгрия империясынан көшіп келген еврейлер басып алды. Еврейлер бокста кәсіби және әуесқой боксшылар, менеджерлер, промоутерлер, жаттықтырушылар және көрермендер ретінде, сондай-ақ құмар ойыншылар мен жекпе-жектердің нәтижесін өздеріне пайдалы етуге тырысқан қылмыстық топтар ретінде белсенді қатысты. Британ жұмысшы табының арасындағы беделді спортта олардың жоғары көрінуі антисемитизмді азайтуға және британ қоғамында олардың қабылдануын арттыруға көмектесті. Еврей қауымы жастар арасында боксты насихаттау үшін көп күш жұмсады, бұл британдық мінез-құлық пен мәдени құндылықтарды қабылдауды жеделдетуге бағытталған «Англияландыру» науқаны болды. Жастар осы процеске ынталы түрде қатысты, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін орта таптың өркендеуі жас ұрпақтың қызығушылығының күрт төмендеуіне әкелді. Ұлыбританиядағы ең танымал еврей спортшысы Гарольд Абрахамс (1899–1978) болды – «От шашушылар» фильмі арқылы танымал болған, 1924 жылғы Париж Олимпиадасында 100 метрлік жүгіруде алтын медаль жеңіп алған спортшы. Абрахамс толыққанды ағылшынға айналды, ал оның мәдени интеграциясы спорттағы жетістіктерімен қатар жүрді. Ол британдық еврей қауымының батыры болды. Алайда, Абрахамстың жоғары сыныптағы британдық қоғамға енуге тырысуы оның мансабында басымдыққа ие болды, өйткені оның еврей тегі оған және оның жақындарына азая түсті.

Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын және соғыс кезінде

1930 жылдары антисемитизмнің өсуіне қарамастан, оны британдық еврейлерге жергілікті қоғамдардағы күшті қолдау тепе-теңдікке келтірді. Бұл, мысалы, Кейбл-стрит шайқасы сияқты оқиғаларға әкелді, онда социалистер, кәсіби одақтар, еврейлер және олардың көршілері антисемитизм мен фашизмге қарсы күшті қарсылық көрсетті. Олар британдық фашистер одағының еврейлер көп тұратын ауданда митинг өткізуіне жол бермеуге тырысты, бірақ полиция олардың жолын ашуға әрекет етті. Тарихының күрделілігіне сәйкес, Ұлыбритания Германиядағы нацистік режимнен және Еуропаның басқа фашистік мемлекеттерінен қашқан еврей босқындарын оңтайлы түрде қабылдамады. Соғысқа дейін Ұлыбританияға Аустрия мен Германиядан шамамен 40 000, Италия, Польша және Шығыс Еуропаның басқа аймақтарынан 50 000 еврейге қоныстануға рұқсат берілді. Германиядан алақандай ескертулерге қарамастан, Ұлыбритания 1938 жылғы Эвиан конференциясында елге еврей босқындарын қабылдаудан бас тартты. Парламент рұқсат еткен ерекше жағдай – «Киндертранспорт» болды, ол соғысқа дейін еврей балаларын (олардың ата-аналарына виза берілмеген) Германиядан Ұлыбританияға тасымалдауға бағытталған шара еді. «Киндертранспорт» шамамен 10 000 баланы құтқарып қалды, олардың құтқару жоспары бес есе көп балаға арналған еді. Нацистер Канал аралдарын басып алған кезде Гернсиден үш еврей – Марианна Грунфельд, Тереза Штайнер және Огюст Шпиц – нацистер басып алған Франциядағы Сент-Малоға жер аударылып, ақырында Освенцим концлагерінде қаза тапты. Олар Ұлыбританиядан жер аударылып, Холокост кезінде қаза тапқан жалғыз еврейлер еді. Соғыс жарияланғаннан кейін Ұлыбританияда тұрып жатқан 74 000 неміс, австриялық және итальяндық азаматтар жау шетелдіктер ретінде ұсталды. Трибуналдың жеке қарауынан кейін, көпшілігі, негізінен еврей босқындар мен басқалардан тұратын, алты ай ішінде босатылды. Көптеген еврейлер үшін ең маңыздысы – британдықтар басқаратын Палестинаға қоныстануға рұқсат алу еді. Яһудилер мен арабтар арасындағы бейбітшілікті сақтауға тырысу үшін, әсіресе 1936-1939 жылдардағы Палестинадағы араб көтерілісінен кейін, Ұлыбритания иммиграцияны қатаң шектеді. 1939 жылғы Ақ кітаптан кейін бұл шектеу дерлік толығымен күшін жойды, заңды иммиграция тоқтатылды. Соғыс кезінде сионистер «Хамосад Леалия Бет» (Моссадтың алдағысы) жүргізген заңсыз иммиграцияны ұйымдастырды, ол ондаған мың еуропалық еврейлерді нацистерден құтқарып, оларды Палестинаға жарамсыз қайықтармен жеткізді. Көптеген қайықтар тоқтатылды және кейбіреулері көптеген адам өміріне қатерлі апатқа ұшырады. Бұл күштер 1939 жылы басталды, ал соғыс аяқталар алдында Палестинаға кіруге тырысқан соңғы иммигрант қайығы MV Struma болды, ол 1942 жылдың ақпанында Қара теңізде кеңестік теңіз күштерінің су асты қайығымен торпедаланды. Кеме 800-ге жуық адамның өмірін қиып, суға батты. Көптеген еврейлер британдық қарулы күштерге қосылды, соның ішінде Палестинадан келген 30 000-ға жуық еврей еріктілері, олардың кейбіреулері еврей бригадасында шайқасты. Соғыстан кейін олардың көпшілігі Хагананың ядросын құрады. 1945 жылдың шілдесіне дейін Батыс Польша қарулы күштерінің 228 000 әскері, соның ішінде поляк еврейлері, британдық армияның жоғары қолбасшылығында қызмет етті. Бұл ерлер мен әйелдердің көпшілігі бастапқыда Польшаның шығысындағы Кресси аймағынан шыққан және 1939-1941 жылдары Иосиф Сталиннің кеңес хатшысының бұйрығымен Сібірге жер аударылған. Кейін олар совет ГУЛАГынан босатылып, Андерс армиясын құрды және Иранға II корпус (Польша) құруға аттанды. Содан кейін поляк ІІ корпусы Палестинаның британдық мандатына жетті, онда көптеген поляк еврейлері, соның ішінде Менахем Бегин, «Андерс Алия» деп аталатын процесте Израиль мемлекетін құруға жұмыс істеу үшін қашып кетті. Басқа поляк еврейлері Солтүстік Африка мен Италия науқанында британдықтармен бірге күресу үшін поляк армиясында қалды. Монте-Кассино шайқасында Польшаның туы және британдық жоғарғы қолбасшылық астында 10 000-ға жуық поляк еврейлері шайқасты. Олардың барлығы 1947 жылғы поляктарды қайта қоныстандыру туралы заңнан кейін Ұлыбританияда қоныстануға құқылы болды, бұл Ұлыбританияның алғашқы жаппай иммиграциялық заңы еді.