Стивен Рансиман: Орта ғасыр тарихшысы және крест жорықтарының шебері

Кіріспе

Британдық орта ғасырлар тарихшысы (1903–2000)

Стивен Рансиман (Steven Runciman) – ағылшын тарихшысы, ең белгілі еңбегі – үш томдық «Крест жорықтары тарихы» (1951–54). Оның еңбектері крест жорықтары туралы халықтың қабылдауына зор әсер етті.

Өмірбаян

Нортумберлендте туған ол Уолтер мен Хилда Рансиманның екінші ұлы болды. Оның ата-анасы Либералдық партияның мүшелері және бір уақытта Парламентте отырған алғашқы некеде тұрған жұбайлар еді. Оның әкесі 1937 жылы Доксфорд виконты Рансиман атанды. Оның әкесінің әкесі, Уолтер Рансиман, 1-ші барон Рансиман, кеме жүргізу саласындағы ірі магнат болды. Кейіннен ол басқа тілдердегі дереккөздерді де қолдана бастады: араб, түрік, парсы, иврит, сирия, армян және грузин тілдеріндегі материалдарды. Итон колледжінің Король стипендиаты болған ол Джордж Оруэллмен бірге оқыды және оның жақын досы болды. Ол Рансиманның крест жорықтарына қатысты пікірлерін сынады. Райли Смит Рансиманмен телеарнадағы сұхбат кезінде, ол өзін "тарихшы емес, әдебиет жазушысы" деп есептейтінін айтқан. Оксфордтағы Гертфорд колледжінің крест жорықтары тарихы профессоры Кристофер Тайерманның сөзіне сәйкес, Рансиман "ағылшын тілді әлемде басылымдарда, кинода, телевидениеде және интернетте кең таралған халықтық көзқарастардың негізгі анықтамасы болып табылатын" еңбекті жазды.

Гомосексуализм

Рансиман гомосексуалист болған. Ұзақ мерзімді қарым-қатынаста болғанына көп дәлел жоқ, бірақ Рансиман көптеген кездейсоқ жыныстық қатынастармен мақтанған және кейінірек достасына: "Менің мінезім жезөкшеге тән, сондықтан эмоционалдық қиындықтардан құтылғанмын" деген. Дегенмен, Рансиман гомосексуализмі туралы сырлы болған, мүмкін, себебі гомосексуализм "Құдайға қарсы кешірілмейтін күнә" деген діни сезімі болған. Рансиман сондай-ақ өзінің сексуалдық бағыты мансабына кедерлес болуы мүмкін деп ойлаған. Макс Маллован бір әңгімеде Рансиман оған "өзінің гомосексуалы болғаны үшін өмірі сәтсіздікке ұшырағанын сезінгенін" айтқан.

Өлім

Ол 97 жасында туыстарын аралап жүргенде, Уорвикширдегі Радвейде қайтыс болды. Ол ешқашан үйленбеген. Осы жылдың басында ол Афон тауына соңғы сапарымен барып, Кариестегі (монахтар қауымының астанасы) Протатон мұнарасының баталануына куә болды, ол оның сыйының арқасында жаңартылған еді.

Бағалау

Эдвард Петерс (2011) Рансиманның үш томдық тарихнамалық еңбегінің "ағылшын тіліндегі бұл тақырып бойынша ең көп танылған және құрметке ие бір авторлық зерттеуіне айналды" деді. Джон М. Риддл (2008) ХХ ғасырдың көп бөлігінде Рансиманды "Крест жорықтарының ең көрнекті тарихшысы" деп атады. Ол былай деп хабарлады: "Рансиманға дейін, ғасырдың басында тарихшылар Крест жорықтарын христиандық әлемнің исламды кері тартуға жасаған идеалистік әрекеті ретінде баяндаған". Рансиман Крест жорықтарын "мұсылмандар емес, византиялықтардың жоғары мәдениетке жасаған варварлық шабуылы" деп қарастырды. Томас Ф. Мэдден (2005) Рансиманның стилі мен көзқарасының әсерін атап көрсетті: Рансиман Крест жорықтары туралы қазіргі танымал түсініктерді дерлік жеке өзі қалыптастырды деуде артық айтқандық емес. Мұның екі себебі бар. Біріншіден, ол жылнамалық дереккөздерді жақсы меңгерген білімді адам еді. Екіншіден, және бәлкім, одан да маңыздысы, ол көркем жазды. Рансиманның Крест жорықтары туралы салған суреті қазіргі ғылыми зерттеулерге көп қарыз болды, бірақ одан да көп Сэр Уолтер Скоттқа ұқсады. Тарихының бойымен Рансиман крестшілерді шығыстың дамыған мәдениеттерін жою арқылы құтқарылу іздеген қарапайым немесе варварлар ретінде бейнеледі. Ол өзінің әйгілі "қорытындысында" Крест жорықтары туралы былай деді: "Құдай атынан жасалған қасиетті рухқа қарсы жасалған ұзаққа созылған төзімсіздік – күнә". Марк К. Вон (2007) "Рансиманның үш томдық Крест жорықтары тарихы әлі де салыстырудың негізгі өлшемі болып табылады" деді. Алайда, Вон Тайерманның "Рансиманның еңбегі ескірген және қателіктерге толы екенін, тіпті мақтанышпен мойындағанын" айтады. Тиерманның өзі: "Менің қарапайым компьютерлік пернетақтамы мен оның қаламын, бірден рапира да, суретшінің щеткасы да болатын қаламын салыстыруға тырысу – ақымақтық және мақтаншылық. Менің бір томдығымды оның үш томдығының кеңдігімен, ауқымымен және көркемдігімен теңестіруге болмайды".

Edward Peters (2011) says Runciman's three volume narrative history of the Crusades "instantly became the most widely known and respected single author survey of the subject in English." John M. Riddle (2008) says that for the greater part of the twentieth century Runciman was the "greatest historian of the Crusades." He reports that, "Prior to Runciman, in the early part of the century, historians related the Crusades as an idealistic attempt of Christendom to push Islam back." Runciman regarded the Crusades "as a barbarian invasion of a superior civilization, not that of the Muslims but of the Byzantines." Thomas F. Madden (2005) stresses the impact of Runciman's style and viewpoint:
It is no exaggeration to say that Runciman single handedly crafted the current popular concept of the crusades. The reasons for this are twofold. First, he was a learned man with a solid grasp of the chronicle sources. Second, and perhaps more important, he wrote beautifully. The picture of the crusades that Runciman painted owed much to current scholarship yet much more to Sir Walter Scott. Throughout his history Runciman portrayed the crusaders as simpletons or barbarians seeking salvation through the destruction of the sophisticated cultures of the east. In his famous "summing up" of the crusades he concluded that "the Holy War in itself was nothing more than a long act of intolerance in the name of God, which is a sin against the Holy Ghost. Mark K. Vaughn (2007) says "Runciman's three volume History of the Crusades remains the primary standard of comparison." However, Vaughn says that Tyerman "accurately, if perhaps with a bit of hubris, notes that Runciman's work is now outdated and seriously flawed." Tyerman himself has said, "It would be folly and hubris to pretend to compete, to match, as it were, my clunking computer keyboard with his [Runciman's] pen, at once a rapier and a paintbrush; to pit one volume, however substantial, with the breadth, scope and elegance of his three."

Құрметтер

Рунсиман 1958 жылғы Жаңа жылдық наградалар тізімінде рыцарь дәрежесіне ие болды және 1984 жылы Құрметті серіктер орденінің мүшесі болып тағайындалды. 1957 жылы Британ академиясының мүшесі болып сайланды. Оның құрметіне Грекияның Мистрас және Болгарияның София қалаларындағы көшелер аталды.