Кіріспе
Британдық философ Майкл Гарет Джастин Эванс (12 мамыр 1946 – 10 тамыз 1980) – логика, тіл философиясы және сана философиясы салаларына маңызды үлес қоскан британдық философ. Ол Джон Макдауэлл редакциялаған "Анықтаманың түрлері" (1982) атты өлімнен кейін жарық көрген еңбегімен ең көп танылады. Бұл кітапта заттарға қатысты түрлі анықтамалар қарастырылады және анықтаманың болуы үшін қанағаттандырылуы тиіс бірнеше шарттар туралы аргументтер келтіріледі.
Michael Gareth Justin Evans (12 May 1946 – 10 August 1980) was a British philosopher who made substantial contributions to logic, philosophy of language and philosophy of mind. He is best known for his posthumous work The Varieties of Reference (1982), edited by John McDowell. The book considers different kinds of reference to objects, and argues for a number of conditions that must obtain for reference to occur.
Өмір
Гарет Эванс 1946 жылдың 12 мамырында Лондонда дүниеге келген. Ол Дулуич колледжінде және Оксфорд университетінде (1964–67) философия, саясат және экономика (PPE) мамандығы бойынша білім алды. Оның философия пәнінің жетекшісі сол кездегі ең белгілі Оксфорд философтарының бірі – Питер Строусон болды. Эванс философ Дерек Парфитпен және Кристофер Пикок, Криспин Райт сияқты академиялық саласының басқа да көрнекті өкілдерімен жақын дос болып кетті. Ол Оксфордтағы Крайст-Черч колледжінде аға ғылыми қызметкер (1967–68) және Гарвард университеті мен Калифорния университетінде (Беркли) Кеннеди стипендиаты (1968–69) болды. Содан кейін Эванс Оксфордқа қайтып оралды, онда ол 1969–1979 жылдар аралығында феллоу болды, ал 1979 жылдан бастап психикалық философия бойынша Уайльд оқырманы қызметін атқарды. Дерек Парфит өзінің "Reasons and Persons" еңбегінде алғы сөздерінде былай деп жазады: "Мен оның шындыққа деген құштарлығының күшіне және ерекше өмірлік энергиясына көп қарыздымын".
Жұмыс
Өзінің шағын карьерасында Эванс логика, метафизика, тіл философиясы және сана философиясына маңызды үлес қосты. Оның жұмысына Стросон және Майкл Даммет сияқтылар елеулі әсер етті. Рик Груштің сөзіне сәйкес, оның зерттеулері "семантиканы түсінуге бағытталған, және ол есімдер, есімдіктер, индекстіктер, көрсеткіштіктер және бұлыңғырлық туралы маңызды еңбектер жазды". Эванс 1960-1970 жылдары Дональд Дэвидсон бастаған табиғи тілдердің формалды семантикасын дамыту жобасын қолға алған Ұлыбританиялық ғалымдардың бірі болды. Ол Джон Макдауэллмен бірлесіп осы тақырыпта "Шындық және мағына" (1976) атты жинақтың редакциясын жүргізді. Ол сондай-ақ "Есімдердің себептік теориясы" (1973) атты мақала жазды, онда Саул Крипкенің "Атау және қажеттілік" (1972/1980) және Кит Доннелланның еңбектерінен туындаған анықтама теориясының кейбір бағыттарын қатаң сынады. "Анализдегі" метафизикалық бұлыңғырлық туралы "Белгісіз нысандар болу мүмкін бе?" (1978) атты бір беттік мақала ондаған жауап мақалаларға себеп болды және қазір метафизикадағы маңызды еңбектердің бірі саналады.
Анықтамалардың әртүрлілігі
Эванстың "Сайт түрлері" (1982) атты кітабы оның қайтыс болған кезде аяқталмаған еді. Өмірінің соңғы айларында ол кіріспесі мен алғашқы екі тарауын қайта жазып жатқан. Макдауэлл оны баспаға дайындап, редакциялады және оның жазбаларынан құрастырылған қосымшалармен толықтырды. Бұл кітап соңынан ақыл-ой философиясы және тіл философиясы салаларында маңызды ықпал етті. Мартин Дэвистің сөзіне сәйкес, оның негізгі тараулары "психология философиясының кейінгі зерттеулеріне, әсіресе кеңістікті қабылдау және бейнелеуге, сондай-ақ кеңістіктік әлемді объективті түрде түсіну шарттарына терең әсер еткен".
Өмірбаян
1970 жылдарға дейінгі анықтамалық теорияда, қарапайым есімнің мағынасы оның атаулы нысанының сипаттамасы деген көзқарас басым болды: мысалы, Аристотель – «Де Каэло» еңбегінің авторы. Бұл Расселдің пікірі болды, және көптеген адамдар оны Фрегенің пікірімен бірдей деп есептеді (мұнда сипаттама Фреге терминдік «мағына» деп атаған нәрсе). Крипкенің «Атау және қажеттілік» (1972/1980) лекцияларынан кейін, есімдердің сипаттамалық мазмұны немесе мағынасы жоқ деген пікір басым болды: есімнің сілтемесі оның мағынасына «сәйкес» емес, есімнің қолданылуына бастапқы себеп болған нысан еді.
Эванс жобасы
Эванс есімдердің жалпы сипаттамалық мағынасы жоқ екенін мойындайды (бірақ ол кейбір жағдайларда олар болуы мүмкін деп санайды), бірақ жаңа теорияның жақтастары тым қарапайым көзқарас ұстанғанын айтады. Ол Рассел қағидаты деп атаған нәрсеге сүйенеді: адам қандай да бір нысан туралы ойлай алмайды, егер ол қандай да бір маңызды жолмен, ол қандай нысан туралы ойлап жатқанын білмесе. Эванс, атап айтқанда, адамның нысанның "ажыратуға мүмкіндік беретін түсінігі" болуы керек деп санайды (1982, 65-б.). Расселдің еңбегінен Эванс адамның кейбір ойларының (мысалы, қабылдап тұрған нысандар туралы ойлар) ерекше екенін көрсетеді, егер олардың нысаны болмаса, мұндай ойды ойлау мүмкін емес еді. Ол мұндай ойларды Расселдік ойлар деп атайды. Содан кейін ол жаңа теорияның белгілі бір нұсқасы, оны психикалық бейнелеудің фотомоделі деп атайды (1982, 78-б.), Рассел қағидасын бұзады деп мәлімдейді. Фотомодельге сәйкес, "психикалық күйге қатысты ақпараттың себептік алғышарттары күйдің қай нысанға қатысты екенін анықтау үшін жеткілікті деп есептеледі" (1982, 78-б.). (Бұл көзқарас осылай аталады, өйткені ол көптеген адамдардың фотосуреттің қалай пайда болатыны туралы ұстанатын көзқарасына ұқсас.) Осылайша, фотомодельде, Рассел қағидасына қайшы, адам қандай да бір нысан туралы ойлай алады, бұл нысан туралы ажырату білімі болмаса да, психикалық күй тиісті түрде туындағанша (мысалы, нысаннан бастау алатын себептік тізбек арқылы). Эванс кез келген себептік анықтама теориясы, фотомодель сияқты, белгілі бір шектеулерге ие болуы керек деп санайды: адамдардың нысандар туралы әртүрлі Расселдік ойларын бірінен соң бірін қарастыру қажет, және әр жағдайда олардың Рассел қағидасын орындау үшін қандай шарттарға сай болуы керектігін нақтылау қажет – тек осы шарттарда ғана белгілі бір нысан немесе нысандар туралы ой болуы мүмкін (бірден-бір ой). Эванс жалпылау шектеуін егжей-тегжейлі талқылайды. Эванс былай дейді: егер субъектке a - F деген ойды тануға болады десе, онда ол a - G деген ойды ойлауға қабілетті болуы керек, G болудың кез келген қасиеті үшін, ол оны ұғынуға ие (1982, 104-б.). Эванс пікірінше, жалпылау шектеуі ойдың құрылымын түсіруге арналған. Эванс айтқандай, "Джонның бақытты екендігі туралы ойдың Гарридің бақытты екендігі туралы оймен ортақ нәрсесі бар, ал Джонның бақытты екендігі туралы ойдың Джонның қайғылы екендігі туралы оймен ортақ нәрсесі бар" (1982, 100-б.). Жалпылау шектеуі, егер біреу нысан туралы (мысалы, Джонның бақытты екендігі туралы) ойлауға ие болса, онда ол нысанды (Джонды) әртүрлі қасиеттерге ие деп (мысалы, қайғылы) елестете алуы керек. Ол сондай-ақ Майкл Даметтің еңбегінен алынған Фреге түсінігін қорғайды, оған сәйкес Фреге ұғымы сипаттамаға тең емес және де сипаттамашылдықты тастаған анықтама теориясы үшін маңызды болып қалады (1982, §1.3).
if a subject can be credited with the thought that a is F, then he must have the conceptual resources for entertaining the thought that a is G, for every property of being G of which he has a conception (1982, p. 104). The generality constraint, according to Evans, is intended to capture the structure that there is in thought. As Evans puts it, "The thought that John is happy has something in common with the thought that Harry is happy, and the thought that John is happy has something in common with the thought that John is sad" (1982, p. 100). The generality constraint requires that if one is to have a thought (that John is happy, for example) about an object (John), then one must be able to conceive of the object (John) as having different properties (such as being sad). He also defends a reading of Frege, derived in part from Michael Dummett's work, according to which Frege's notion of sense is not equivalent to a description, and indeed remains essential to a theory of reference that abandoned descriptivism (1982, §1.3).
Анықтама түрлері
Мәтіннің басым бөлігі объектілерге сілтеме жасаудың үш түрін қарастырады және сілтеме жасау үшін бірнеше шарттардың орындалуын қажет етеді деп тұжырымдайды. Ол ең алдымен нақты көрнекі сілтемелерді қарастырады, яғни адамның өзінің жанындағы объект туралы айтуы немесе ойлауы. Оның пікірінше, мұндай жағдайларда мыналар болуы керек: объектінің қандай түрге жататындығы туралы дұрыс түсінік; оны және өзін объективті кеңістікте орналасқандай сезіну және сол кеңістікте бағдарлай білу; уақыт пен кеңістікте үздіріссіз қозғалып, объектінің қозғалысын қабылдау арқылы үнемі қадағалай алу. Содан кейін ол өзіне сілтеме жасауды және тану қабілеті арқылы сілтеме жасауды қарастырады: адамның бір объектімен кездескенде оны (қайта) анықтап білу қабілеті, тіпті ол қазір қолжетімді болмаса да. Эванс белгілі бір жағдайлардағы қате тану арқылы туындаған қателікке қарсы тұру құбылысын қарастырады – бұл құбылыста адам қате тану арқылы үкімнің қай объект туралы екендігінде жаңылыса алмайды (1982 ж., әсіресе §6.6 және §7.2). Бұл құбылысты мынадай үкімнің сәйкессіздігімен мысал келтіруге болады (ауырсынуды сезіну кезінде): «Біреу ауырсынуды сезінетіндей, бірақ сонда мен ауырсынуды сезінемін бе?» Бұл құбылысты бұрын да философтар байқаған, бірақ Эванс олардың көбінесе бұл құбылыстың тек өзіне және саналы тәжірибелеріне қатысты үкімдерге ғана қатысты деп ойлағанын, сондықтан олардың бұл құбылыстың кез келген нақты сілтемелік үкімде кездесуі мүмкін екенін мойындамағанын айтады. Сонымен қатар, ол Людвиг Витгенштейннің («Көк және қоңыр кітаптарында» [1958]) және Элизабет Анскомбтың («Бірінші тұлға» [1975]) сияқты философтарды мұндай жағдайлардың бірінші тұлғалық «Мен» ештеңеге сілтеме жасамайды деген қателігі үшін сынға алады.
Тіл мәселесі
Кітаптың соңғы үштен бір бөлігінде Эванс тілді қолдануға тікелей байланысты объектілерге қатысты мәселелерді қарастырады. Ол бұл жерде есімдердің қолданылуын зерттейді, олар көрсету немесе тануға негізделген анықтама сияқты сөйлеуші тарапынан көп білімді талап етпейді. Егер есім дұрыс тілдік (әлеуметтік) контексте алынса, адам бұрын кездеспеген объектіге де есім арқылы сілтеме жасай алады, тіпті сол объект туралы нақты сенімдері болмаса да. Ол сонымен қатар, құбылыстар мен қабылдаулардағы объектілерге сілтеме жасау мәселелерін және нәрсе жоқ екенін айтудың мағынасын да қарастырады (бұл тұста ол Крипкенің "Сілтеме және барлық" атты Джон Локк лекцияларына нақты сілтеме жасайды).
Шығармалары
1973, "Атаулардың себептік теориясы", Аристотель қоғамының қосымша томы xlvii, 187–208 б. 1975, "Таныстық және болжау", Философия журналы lxxii, 343–363 б. 1976(а), Truth and Meaning: Essays in Semantics (Джон Макдауэллмен бірлесіп редакциялаған), Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы. 1976(б), "Семматикалық құрылым және логикалық форма", Evans and McDowell (ред.), 1976(а), 199–222 б. 1977, "Pronouns, Quantifiers, and Relative Clauses (I)", Canadian Journal of Philosophy vii, 467–536 б. 1977, "Pronouns, Quantifiers, and Relative Clauses (II): Қосымша", Canadian Journal of Philosophy vii, 777–797 б. 1978, "Бейнелеусіз заттар бола ма?", Analysis Vol. 38, No. 4, 208 б. 1979, "Reference and Contingency", The Monist lxii, 161–189 б. 1980, "Pronouns", Linguistic Inquiry xi, 337–362 б. 1980, "Аңсыз нәрселер", Zak van Straaten (ред.), Philosophical Subjects: Essays Presented to P. F. Strawson, Оксфорд: Clarendon Press, 76–116 б. 1981, "Демостративтерді түсіну", Herman Parret and Jacques Bouveresse (ред.), Meaning and Understanding, Берлин және Нью-Йорк: De Gruyter, 280–303 б. 1982, The Varieties of Reference (өлімнен кейін жарияланған, Джон Макдауэлл редакциялаған), Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы. 1985(а), Collected Papers, Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы. 1985(б), "Тенді логика қателікке негізделген бе?", Evans, 1985(а). 1986(в), "Моллиноның сұрағы", Evans, 1985(а). 2004, "Екі қажеттілік түсінігіне пікір", Philosophical Studies, 118, 11–16.
1986(c), "Molyneux's question," In Evans. 1985(a)
2004, "Comment on 'Two notions of necessity'." Philosophical Studies, 118, 11–16.