Изая Берлин: 20 ғасыр философы мен ойшылы

Кіріспе

Британдық философ және әлеуметтік-саяси теоретик (1909–1997) 20 ғасырдың философы.

Сер Исая Берлин (24 мамыр/6 маусым 1909 – 5 қараша 1997) – орыс тегі британдық әлеуметтік-саяси теоретик, философ және идеялар тарихшысы. Жыл сайын Исая Берлин атындағы лекция Хэмпстед синагогасында, Оксфордтың Вольфсон колледжінде, Британ академиясында және Ригада өткізіледі. Берлиннің либералдық теория және құндылықтардың көп түрлілігі жөніндегі еңбектері, сондай-ақ марксизм мен коммунизмге қарсылығы ұзаққа созылған әсер етіп келеді.

Білім

Берлин Лондондағы Сент-Полс мектебінде білім алған. Майкл Бонавияның айтуынша, британдық автор (және Ферруччо Бонавияның ұлы), онымен бірге мектепте оқыған, ол мектептің Жастар пікірсайыс клубында және Мектептік одақ клубында үлкен жетістіктерге қол жеткізді. Оның идеяларының жылдам және үздіріспейтін ағыны, көптеген замандастары естімеген авторларға сенімді сілтемелер жасауы оларды қызықтырды. Дегенмен, осы қарқынды дебаттарға қарсылық болған жоқ, себебі Берлиннің қарапайымдылығы мен әдептілігі қызғаныштуды жойып, жаулықты басып тастады. Сент-Полс мектебін бітіргеннен кейін Берлин Оксфордтағы Баллиол колледжіне түсуге өтініш берді, бірақ емтихан нәтижесі бойынша қабылдаудан бас тартты. Берлин қайтадан өтініш беруді шешті, бірақ басқа колледжге: Оксфордтағы Корпус Кристи колледжіне. Берлин қабылданып, гуманитарлық ғылымдар бакалаврлық бағдарын бастады. 1928 жылы бітіріп, соңғы емтихандарында үздік нәтиже көрсетіп, философиялық пәндердегі жетістіктері үшін Джон Локк сыйлығын жеңіп алды, онда ол А. Дж. Айерден озып кетті. Содан кейін Оксфордта философия, саясат және экономика бойынша тағы бір бакалаврлік дәрежесін алып, бір жыл ішінде үздік нәтижелерге қол жеткізді. Ол Оксфордтағы Нью-колледжде философиядан оқытушы болып тағайындалды, жақын арада ол All Souls College-дағы сыйлық стипендиясын жеңіп алды, ол All Souls-та осы стипендияны алған алғашқы еврей болды. Оқу кезінде Айермен (өмір бойы достық бәсекелестікке ие болды), Стюарт Хэмпшир, Ричард Вуллхайм, Морис Боура, Рой Беддингтон, Стивен Спендер, Инес Пирн, Дж. Л. Остин және Николас Набоковпен дос болды. 1940 жылы ол Кембридж университетінде Людвиг Витгенштейн қатысқан жиналыста басқа саналар туралы философиялық мақаласын ұсынды. Витгенштейн оның мақаласындағы аргументтермен келіспеді, бірақ Берлиннің зияткерлік адалдығы мен ізгілігін жоғары бағалады. Берлин өмірінің соңына дейін Оксфордта қалды, 1940-1942 жылдары Нью-Йорктегі Британдық ақпараттық қызметтерде (BIS) және 1946 жылға дейін Вашингтон, округ Колумбиядағы және Мәскеудегі британдық елшіліктерінде жұмыс істеген кезеңнен басқа. 1940 жылы Атлантиканы кесіп өтер алдында Берлин Португалияда бірнеше күн демалды. Ол 1940 жылдың 19-24 қазанында Эсторилдегі Паласио қонақүйінде болды. Алайда, осы қызметке дейін Берлин Латвияда туылғандығы және туған кезде сол қолының зақымдалғандығы себепті Ұлыбританияның соғысқа қатысуына тыйым салынды. 1943 жылдың сәуір айында ол Сыртқы істер министрлігі үшін Сенат Сыртқы қатынастар комитетінің мүшелеріне қатысты құпия талдау жазды; ол Канзастан сенатор Артур Капперді жүгері өсіретін аймақтан шыққан 78 жастағы консерватор ретінде сипаттады, ол Орта Батыстың "халықтық" оқшаулануының өкілі. Оның қызметі үшін ол 1946 жылғы Жаңа жылдық құрмет көрсетулерде CBE орденімен марапатталды. 1945 жылдың қарашасы мен 1946 жылдың қаңтарында Ленинградта Анна Ахматовамен болған кездесулер екеуіне де күшті әсер етті, сондай-ақ Ахматова үшін де (осы кездесулерді өлеңдерінде мәңгілікке қалдырды) ауыр салдарға әкелді.

Berlin was educated at St Paul's School in London. According to Michael Bonavia, a British author (and son of Ferruccio Bonavia) who was at school with him, he
made astonishing feats in the school's Junior Debating Society and the School Union Society. The rapid, even flow of his ideas, the succession of confident references to authors whom most of his contemporaries had never heard, left them mildly stupefied. Yet there was no backlash, no resentment at these breathless marathons, because Berlin's essential modesty and good manners eliminated jealousy and disarmed hostility. After leaving St Paul's, Berlin applied to Balliol College, Oxford, but was denied admission after a chaotic interview. Berlin decided to apply again, only to a different college: Corpus Christi College, Oxford. Berlin was admitted and commenced his literae humaniores degree. He graduated in 1928, taking first class honours in his final examinations and winning the John Locke Prize for his performance in the philosophy papers, in which he outscored A. J. Ayer. He subsequently took another degree at Oxford in philosophy, politics and economics, again taking first class honours after less than a year on the course. He was appointed a tutor in philosophy at New College, Oxford, and soon afterwards was elected to a prize fellowship at All Souls College, Oxford, the first unconverted Jew to achieve this fellowship at All Souls. While still a student, he befriended Ayer (with whom he was to share a lifelong amicable rivalry), Stuart Hampshire, Richard Wollheim, Maurice Bowra, Roy Beddington, Stephen Spender, Inez Pearn, J. L. Austin and Nicolas Nabokov. In 1940, he presented a philosophical paper on other minds to a meeting attended by Ludwig Wittgenstein at Cambridge University. Wittgenstein rejected the argument of his paper in discussion but praised Berlin for his intellectual honesty and integrity. Berlin was to remain at Oxford for the rest of his life, apart from a period working for British Information Services (BIS) in New York from 1940 to 1942 and for the British embassies in Washington, DC, and Moscow from then until 1946. Before crossing the Atlantic in 1940, Berlin took rest in Portugal for a few days. He stayed in Estoril, at the Hotel Palácio, between 19 and 24 October 1940. Prior to this service, however, Berlin was barred from participation in the British war effort as a result of his being born in Latvia, and because his left arm had been damaged at birth. In April 1943 he wrote a confidential analysis of members of the Senate Foreign Relations Committee for the Foreign Office; he described Senator Arthur Capper from Kansas as a solid, stolid, 78 year old reactionary from the corn belt, who is the very voice of Mid Western "grass root" isolationism. For his services, he was appointed a CBE in the 1946 New Year Honours. Meetings with Anna Akhmatova in Leningrad in November 1945 and January 1946 had a powerful effect on both of them, and serious repercussions for Akhmatova (who immortalised the meetings in her poetry).

Жеке өмір

1956 жылы Берлин Гунцбург туған (1915-2014) Алина Элизабет Ивон Галбанға үйленді, ол ядролық физик Ханс Галбанның бұрынғы әйелі және Франциядағы әйелдер гольф чемпионатының бұрынғы жеңімпазы болған. Ол Парижде тұратын, жартылай орыс аристократиялық және жартылай асыл еврей банктік және мұнай отбасынан шыққан (анасы Ивонн Дойч де ла Мюрте, ал әкесінің әкесі Эмиль Дойч де ла Мюрте, Анри Дойч де ла Мюртенің ағасы). 1959 жылы Америка өнер және ғылым академиясының шетелдік құрметті мүшесі болып сайланды. Ол 1966 жылы Оксфорд университетінде жаңа аспирантура колледжін құруға белсенді түрде қатысты: Вольфсон колледжі. Колледж академиялық жетістіктерге негізделген, сонымен қатар Оксфордтағы көптеген колледждерден өзгеше, теңдік пен демократиялық қағидаларға бағытталған орталық ретінде құрылды. Берлин Оксфорд университетіндегі Ротермир американдық институтының құрылтайшы кеңесінің мүшесі болды. Кейіннен, Айзек Дойчердің академиялық біліктілігін бағалау сұрағанда, Исайя Берлин кандидаттың радикалды коммунистік көзқарастарына байланысты оны жоғарылатуға қарсылық танытты. Берлин 1997 жылғы 5 қарашада Оксфордта 88 жасында дүние салды.

Лекция және композиция

Берлин жазуды ұнатпады, оның жарияланған еңбектері (мақалалары мен кітаптары) диктофонға диктант беру арқылы немесе жазылған таспалардан импровизацияланған лекциялар мен сөздерін транскрипциялау арқылы жасалды. Оның сөзін жазу жұмысы көбінесе хатшыларына үлкен жүк болды. Диктантқа тәуелділік оның Grundig диктофонына жазылған хаттарына да қатысты. Ол көбінесе достарымен сөйлесіп тұрып, хаттарды диктантпен жаздыратын, ал хатшысы оларды көшіріп алатын. Кейде хатшы автордың әзілдері мен күлкісін транскрипцияланған мәтінге енгізіп алатын. Кейін эссе ретінде жарияланған лекция саяси философияны талдау философиясының әдістерімен қайтадан таныстырды. Берлин "теріс бостандық" деп сыртқы саяси биліктің жеке іс-әрекеттерге күш көрсетуінен немесе араласуынан босауды анықтады, бұл Берлиннің Хоббс берген бостандық туралы анықтамасынан туындаған. Берлин "оң бостандық" деп өзін-өзі басқаруды қарастырды, ол біз неден босағанымызды емес, не істеуге құқылы екенімізді сұрайды. Берлиннің пікірінше, қазіргі заманғы саяси ойшылдар оң бостандықты рационалды әрекетпен шатастырады, бұл рационалды білімге негізделген, оған тек белгілі бір элита немесе әлеуметтік топ ғана қол жеткізе алады делінеді. Бұл рационалистік шатасу саяси зәбір-зоққыларға жол ашты, ол теріс бостандыққа қол сұқты, ал оң бостандықтың мұндай түсіндірмелері тоғызыншы ғасырда ұлтшылдықты, әкешілдікті, әлеуметтік инженерияны, тарихилікті және адам тағдырын ұжымдық рационалды бақылауды қорғау үшін қолданылды.

Қарсы ағартушылық

Берлиннің Ағартушылық туралы лекциялары және оның сыншылары (әсіресе Джанбаттиста Вико, Иоганн Готфрид Хердер, Жозеф де Майстр және Иоганн Георг Хаман, олардың пікірлерін Берлин «Қарсы Ағартушылық» деп атады) оның өте көп түрлі этикалық онтологияны қолдауына септігін тигізді.

Оң еркіндік

Берлин "позитивті бостандық" ұғымын оң бостандық пен афиналық үлгідегі қатысу демократиясы арасындағы тығыз байланыс ретінде насихаттады. Бұл "негативті бостандықтан" өзгеше. Ағылшын тілінде сөйлейтін либералдар негативті бостандыққа шақырады, яғни мемлекет заң жүзінде араласпайтын жеке тәуелсіздік аймағы. Ал француз либералдары Француз революциясынан бері көбінесе "позитивті бостандықты" қолдайды, яғни оны ұжымдық мақсаттармен байланыстырады. Олар мемлекетті халықты азат ету үшін қажетті құрал деп санайды.

Басқа жұмыстар

Берлиннің "Тарихи қажеттілік" (1954) атты лекциясы тарих философиясындағы пікір таласына тоқталып өтті. Таңдау жасағанда, "толық халықтар мен қоғамдардың өміріне ерекше тұлғалар шешуші әсер етеді" деп сенуге болады ма, әлде керісінше, болғанның бәрі адам ниетіне бейжай, жеке тұлғасыз күштердің нәтижесінде бола ма, Берлин екі мүмкіндікті де, тіпті таңдаудың өзін де мағынасыз деп санады. Берлин орыс зиялылық тарихына арналған жазбаларымен де белгілі, олардың көпшілігі "Орыс ойшылдары" (1978; 2-ші басылым, 2008) жинағында топтастырылған және Берлиннің көптеген еңбектері сияқты Генри Харди (осы томда Эйлин Келлимен бірлесіп) редакциялаған. Берлин өз заманының жетекші зиялылары мен саяси қайраткерлері туралы бірнеше эссе жазды, олардың ішінде Уинстон Черчилль, Франклин Делано Рузвельт және Хаим Вейцман да бар. Осы тұлғалардың он сегіз суреті "Жеке әсерлер" (1980; 2-ші басылым, төрт қосымша эссемен, 1998; 3-ші басылым, тағы он эссемен, 2014) деген атпен жарияланды. Британ академиясында 2001 жылдан бері Исаия Берлин лекциялық циклы өткізіліп келеді. Берлиннің жеке кітапханасынан көптеген кітаптар Беер-Шевадағы Бен-Гурион Негев университетіне сыйға тартылып, Аранн кітапханасы қорының бір бөлігін құрайды. Кітапхананың үшінші қабатындағы Исаия Берлин бөлмесі Оксфорд университетіндегі оның кабинетінің дәл көшірмесі болып табылады. Сондай-ақ, оның бітірген мектебі – Сент-Пол мектебінде Исаия Берлин қоғамы жұмыс істейді. Қоғам әлемдік атақты ғалымдарды өмірдің маңызды мәселелеріне жауап іздеудегі зерттеулерімен бөлісуге және студенттердің сұрақтарына жауап беруге шақырады. Соңғы жылдары олар: А. С. Грейлинг, Брэд Хукер, Джонатан Дэнси, Джон Коттингем, Тим Крейн, Ариф Ахмед, Хью Меллор және Дэвид Папиноны қабылдады.

Жарияланған еңбектер

"Тоқталмаған диалогтан" басқа, 1978 жылдан бастап тізімделген барлық кітаптар/басылымдар Генри Харди редакциялаған (немесе, көрсетілген жағдайда, бірлесіп редакциялаған), ал Карл Маркстан басқалары лекциялардың, эсселердің және хаттардың жинақтары немесе көшірмелері. Мәліметтер Ұлыбританияның алғашқы және соңғы басылымдары, сондай-ақ АҚШ-тың қазіргі басылымдары бойынша келтірілген. Көптеген атаулар электрондық кітаптар түрінде де қолжетімді. "+" белгісімен белгіленген он екі атау АҚШ нарығында Принстон университетінің баспасынан қайта қаралып шығарылған басылымда, Берлиннің қосымша материалдарымен және (Карл Маркс жағдайында) қазіргі заманғы авторлардың жаңа алғы сөздерімен қолжетімді; Карл Маркстың 5-ші басылымы Ұлыбританияда да қолжетімді. +Карл Маркс: Оның өмірі мен ортасы, Торнтон Баттерворт, 1939. 5-ші басылым, Карл Маркс, 2013, Принстон университетінің баспасы. Ағарту дәуірі: XVIII ғасыр философтары, Жаңа американдық кітапхана, 1956. Басылым тоқтатылды. Екінші басылым (2017) тек онлайн режимінде қолжетімді. + "Ертеңгі құс және түлкі: Толстойдың тарихқа деген көзқарасы туралы эссе", Вайденфельд және Николсон, Лондон, 1953. 2-ші басылым, 2014, Феникс. АҚШ-тың 2-ші басылымы, Принстон университетінің баспасы, 2013. "Тәуелсіздік туралы төрт эссе", Оксфорд университетінің баспасы, 1969. "Тәуелсіздік" басылымымен алмастырылды. Вико және Гердер: Идеялар тарихындағы екі зерттеу, Чатто және Виндус, 1976. Ағарту дәуірінің үш сыншысымен алмастырылды. "Орыс ойшылдары" (Генри Харди және Айлин Келли редакциялаған), Хогарт баспасы, 1978. 2-ші басылым (Генри Харди қайта қарауы), Пингвин, 2008. +Концепциялар мен санаттар: Философиялық эсселер, Хогарт баспасы, 1978. Пимлико. 2-ші басылым, 2013, Принстон университетінің баспасы. +Ағысқа қарсы: Идеялар тарихындағы эсселер, Хогарт баспасы, 1979. Пимлико. 2-ші басылым, 2013, Принстон университетінің баспасы. +Жеке әсерлер, Хогарт баспасы, 1980. 2-ші басылым, Пимлико, 1998. 3-ші басылым, 2014, Принстон университетінің баспасы. +Адамзаттың қисық ағашы: Идеялар тарихындағы тараулар, Джон Мюррей, 1990. 2-ші басылым, Пимлико, 2013. 2-ші басылым, 2013, Принстон университетінің баспасы. Солтүстік жыншысы: Дж. Г. Хаман және қазіргі заманғы иррационализмнің бастауы, Джон Мюррей, 1993. Ағарту дәуірінің үш сыншысымен алмастырылды. +Реальность сезімі: Идеялар және олардың тарихы бойынша зерттеулер, Чатто және Виндус, 1996. Пимлико. 2-ші басылым, 2019, Принстон университетінің баспасы. Адамзатты зерттеудің дұрыс жолы: Эсселер антологиясы (Генри Харди және Роджер Хаушир редакциялаған) [Берлиннің барлық шығармаларынан бір томдық таңдау], Чатто және Виндус, 1997. 2-ші басылым, Vintage, 2013. +Романтизмнің тамыры (1965 жылы оқылған лекциялар), Чатто және Виндус, 1999. Пимлико. 2-ші басылым, 2013, Принстон университетінің баспасы. +Ағарту дәуірінің үш сыншысы: Вико, Хаман, Гердер, Пимлико, 2000. 2-ші басылым, 2013. 2-ші басылым, 2013, Принстон университетінің баспасы. +Идеялардың күші, Чатто және Виндус, 2000. Пимлико. 2-ші басылым, 2013, Принстон университетінің баспасы. +Азаттық және оның сатқындығы: Адам бостандығының алты жауы (1952 жылы оқылған лекциялар), Чатто және Виндус, 2002. Пимлико. 2-ші басылым, 2014, Принстон университетінің баспасы. "Тәуелсіздік туралы төрт эссе" (қайта қаралып, кеңейтілген басылымы), Оксфорд университетінің баспасы, 2002. Совет санасы: Коммунизм астындағы ресей мәдениеті, Брукингс институтының баспасы, 2004. 2-ші басылым, Брукингс Классикс, 2016. +Романтикалық дәуірдегі саяси идеялар: олардың өрлеуі және қазіргі ой-пікірге әсері (1952), Чатто және Виндус, 2006. Пимлико, 2-ші басылым, 2014, Принстон университетінің баспасы. (Беата Полановская Сигульскаямен бірге) Аяқталмаған диалог, Прометей, 2006.

Apart from Unfinished Dialogue, all books/editions listed from 1978 onwards are edited (or, where stated, co edited) by Henry Hardy, and all but Karl Marx are compilations or transcripts of lectures, essays, and letters. Details given are of first and latest UK editions, and current US editions. Most titles are also available as e books. The twelve titles marked with a '+' are available in the US market in revised editions from Princeton University Press, with additional material by Berlin, and (except in the case of Karl Marx) new forewords by contemporary authors; the 5th edition of Karl Marx is also available in the UK. +Karl Marx: His Life and Environment, Thornton Butterworth, 1939. 5th ed., Karl Marx, 2013, Princeton University Press. The Age of Enlightenment: The Eighteenth Century Philosophers, New American Library, 1956. Out of print. Second edition (2017) available online only. +The Hedgehog and the Fox: An Essay on Tolstoy's View of History, Weidenfeld & Nicolson, London, 1953. 2nd ed., 2014, Phoenix. 2nd US ed., Princeton University Press, 2013. Four Essays on Liberty, Oxford University Press, 1969. Superseded by Liberty. Vico and Herder: Two Studies in the History of Ideas, Chatto and Windus, 1976. Superseded by Three Critics of the Enlightenment. Russian Thinkers (edited by Henry Hardy and Aileen Kelly), Hogarth Press, 1978. 2nd ed. (revised by Henry Hardy), Penguin, 2008. +Concepts and Categories: Philosophical Essays, Hogarth Press, 1978. Pimlico. 2nd ed., 2013, Princeton University Press. +Against the Current: Essays in the History of Ideas, Hogarth Press, 1979. Pimlico. 2nd ed., 2013, Princeton University Press. +Personal Impressions, Hogarth Press, 1980. 2nd ed., Pimlico, 1998. 3rd ed., 2014, Princeton University Press. +The Crooked Timber of Humanity: Chapters in the History of Ideas, John Murray, 1990. 2nd ed., Pimlico, 2013. 2nd ed., 2013, Princeton University Press. The Magus of the North: J. G. Hamann and the Origins of Modern Irrationalism, John Murray, 1993. Superseded by Three Critics of the Enlightenment. +The Sense of Reality: Studies in Ideas and their History, Chatto & Windus, 1996. Pimlico. 2nd ed., 2019, Princeton University Press. The Proper Study of Mankind: An Anthology of Essays (edited by Henry Hardy and Roger Hausheer) [a one volume selection from the whole of Berlin's work], Chatto & Windus, 1997. 2nd ed., Vintage, 2013. +The Roots of Romanticism (lectures delivered in 1965), Chatto & Windus, 1999. [imlico. 2nd ed., 2013, Princeton University Press. +Three Critics of the Enlightenment: Vico, Hamann, Herder, Pimlico, 2000. 2nd ed., 2013. 2nd ed., 2013, Princeton University Press. +The Power of Ideas, Chatto & Windus, 2000. Pimlico. 2nd ed., 2013, Princeton University Press. +Freedom and Its Betrayal: Six Enemies of Human Liberty (lectures delivered in 1952), Chatto & Windus, 2002. Pimlico. 2nd ed., 2014, Princeton University Press. Liberty [revised and expanded edition of Four Essays on Liberty], Oxford University Press, 2002. The Soviet Mind: Russian Culture under Communism, Brookings Institution Press, 2004. 2nd ed., Brookings Classics, 2016. +Political Ideas in the Romantic Age: Their Rise and Influence on Modern Thought (1952), Chatto & Windus, 2006. Pimlico, 2nd ed., 2014, Princeton University Press. (with Beata Polanowska Sygulska) Unfinished Dialogue, Prometheus, 2006. .

Хаттар

Гүлдену: Хаттар 1928–1946 (Генри Харди редакциялаған), Chatto & Windus, 2004. Пимлико, Ағарту: Хаттар 1946–1960 (Генри Харди және Дженнифер Холмс редакциялаған), Chatto & Windus, 2009. Пимлико, Құрылыс: Хаттар 1960–1975 (Генри Харди және Марк Потл редакциялаған), Chatto & Windus, 2013. Нақтылау: Хаттар 1975–1997 (Генри Харди және Марк Потл редакциялаған), Chatto & Windus, 2015.