Кіріспе

Ресейлік царевна (1657–1704) София Алексеевна (27 қыркүйек 1657 [Е.С. 17 қыркүйек 1657] 14 шілде 1704 [Е.С. 3 шілде 1704]) – 1682 жылдан 1689 жылға дейін Ресейдің регенті ретінде билік жүргізген орыс ханшайымы. Ол өзінің ағасы Иван V және жартылай ағасы Петр I ересек болмаған кезде билікке келу үшін ерекше қабілетті сарай адамы және саясаткер, ханзада Василий Голицынмен одақтасты. Ол регенттік билігін нығайтып басқарды. Сергей Соловьев оны «богатырь царевна» деп атады, оның осы қызметі ерекше болды, себебі жоғары топтағы москвалық әйелдер, жоғарғы қабаттағы терлерге қамалып, қоғамда жамылған және күзетілген, саясатқа кез келген ашық араласудан мүлдем алшақ ұсталды.

Ерте өмір

София - патша Алексейдің бірінші әйелі Мария Милославскаядан туған үшінші қызы еді. Ол әпкелерінің ішінде Симеон Полоцкийден білім алған жалғыз қыз, ол сонымен қатар патша Алексейдің мұрагерлері - Алексей және Федор патшаларға да сабақ берген. 1682 жылдың 27 сәуірінде ағасы Федор III қайтыс болғаннан кейін София күтпеген түрде Ресей саясатына араласып, 9 жасар Петр Алексеевичтің 16 жасар ағасы, Царевич Иванды айналып өтіп, таққа ие болуына қарсылық көрсеруге тырысты.

Регенттікке көтерілу

София 1682 жылғы тақ үшін күрес кезінде көлеңкеден шықса да, оның бұрынғы ықпалы оның регенттікке таянуын түсіндіруге көмектеседі. 1676 жылы билеуші ауысқанда София ағасы Федордың мүддесін қорғаған болуы мүмкін, себебі ол әкесі Алексей патшаға Петрді мұрагер деп жарияламауды өтінген. Федордың Ресейді басқару қабілеті оның осал мінезі мен денсаулығының нашарлығына байланысты күмәнді болды. Оның зиялы деңгейі уақыт өте келе жақсы дамыды, оны Симеон Полоцкий оқытты. Федор III-нің қысқа ғана билігі (1676–1682) кезінде көптеген тарихшылар Федордың іс жүзінде қарындасы Софияның қорғауында билік жүргізгенін айтады. Жас патша Федордың денсаулығы нашарлаған сайын, оған кеңес берушілер көбейді, ал Софияның ықпалы төмендеп бара жатқанын байқады. Өзінің жағдайында әйелге ешқашан ашық болмаған сарайды пайдаланып, ол байланыстарын қолданып, одақтастар жасады және тақты бағындыруды жоспарлады. Федор 7 мамыр 1682 жылы қайтыс болғанда (ескі стиль бойынша 27 сәуір 1682), София бірден саяси аренаға оралды. Ол ағасының жерлеу рәсіміне қатысып, осыдан шу тудырды. Софияның заманында патшаның туыстары әйелдер сарайдан және басқа да саяси салалардан шеттетілді, ал жерлеу рәсімдері әдетте әйелдерсіз өтті. София жерлеуге бұрқ етіп кіріп, қатысуын талап етіп, бірден оның регенттікке ие болуына әкелетін оқиғалар тізбегін бастады. Федор мен Софияның отбасы айналасында біріккен Милославский партиясы 1682 жылдың 25 мамырындағы Стрелецтер көтерілісін пайдаланып, Софияны билікке отырғызды. Алексей патша екі әйелінен екі отбасы қалдырды, әр тармақта кем дегенде бір мұрагер болды. Алексейдің екі әйелі арасындағы қақтығыс басталғанда, София өзінің және отбасының билігін қамтамасыз ету үшін жоспар жасады. София толыққанды ағасы Иванды таққа заңды мұрагер деп жариялап, патриарх пен боярларды Петрді таққа отырғызу туралы шешімдерін қайта қарауға көндіруге тырысты. Петрдің жариялануы монархиялық заңдарды бұзғанын, егер оның қабілетсіздігі болмаса, билікке кезегі келген бауырын естен шығарғанын айтып, ол Иванмен бірлесіп тәж киюді ұсынды. Сот бұл ұсынысты бірден қабылдамағандықтан, София көңілі қалған әскерлерге, стрелецтерге көмек сұрады. Иванның құқықтарының әділетсіз бұзылуы әскерлердің наразылығын одан әрі күшейтті. Әскерилердің наразылығына бірнеше мәселе себеп болды, соның ішінде қатал мотивациялық тактика және демалысқа мүмкіндік болмауы. Стрелецтер Петрдің «әділетсіз» сайлануына қарсы күш қолданды. Соғыс тоқтағаннан кейін Петрдің өмірі Нарышкиндердің қандық дауынан мәңгілікке мұңға батты. Стрелецтер бастапқы талаптарына қол жеткізді. Голицын әйелі мен үлкен отбасымен өмір сүрген, ал боярлар Иван IV билеген кезеңдегі «Домострой» некелік кодексіне адал болған. XVIII ғасырдың басындағы бірнеше естеліктер Голицын Софияның жақын досы болған деген қауесеттерге орын берді. Кейбіреулер осының дәлелі ретінде Софияның 1689 жылы оған жазған хаттарының мәнерін келтіреді. Дегенмен, екеуінің арасындағы романтикалық қарым-қатынас Федор билігінде кездескен кезде басталмайды. Федор Голицынға үлкен сенім білдірді, ал София мен Василий оның өлімінен кейін оларды бөлек ұстайтын әдет-ғұрыптарға қарсы әрекет еткендеріне ешқандай дәлел жоқ. 1689 жылғы хатқа дейін, тіпті Голицын билікке келген кезеңде де, ешқандай қарым-қатынас туралы күдік болған жоқ.

Регенттік

1682 жылдың күзінде ескі діндарлар көтерілісшілерге қосылып, Никонов реформаларын кері қайтаруды талап еткенде, София бұрынғы одақтасы, Иван Хованский ханзадаға тұрақсыз Стрельцы әскерін бақылауын жоғалтты. Мамыр айында Софияға көмектескен Хованский, әскердегі беделін пайдаланып, оның сарайын Мәскеу Кремлінен қашырып, Троице-Сергиева лаврасына паналауға мәжбүр етті. Көтеріліс бастаушы Стрельцы көтерілісшілері Софияны тақтан түсіріп, Иван Хованский ханзаданы жаңа регент етіп тағайындауды және олардың жеңілдіктерге деген артып келе жатқан талаптарын қанағаттандыруды үміттенеді. София помещиктер жасағын шақырып, Федор Шакловиттың көмегімен Хованщинаны басып тастады. Питер еңбекке қабілеттілік жасына келгенге дейін наразылық білдіргендерді үндемей, София Хованскийді және осы көтерілістің басшыларын жазалап өлтірді. Ванесса Редгрейв 1986 жылғы "Ұлы Петр" атты мини-сериалында София Алексеевна рөлін сомдады. Оның ойыны "Эмми" сыйлығының "Мини-сериалдағы үздік қосалқы актриса" номинациясына ие болды.