Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Американдық утопиялық қоғамды құрушы (1811–1886)
American utopian community founder (1811–1886)
Джон Хамфри Нойс (3 қыркүйек 1811 – 13 сәуір 1886) – американдық уағызшы, радикалды діни философ және утопиялық социалист. Ол Путни, Онида және Валлингфорд қауымдастықтарын негіздеді және "кешенді неке" терминін енгізгенімен белгілі.
John Humphrey Noyes (September 3, 1811 – April 13, 1886) was an American preacher, radical religious philosopher, and utopian socialist. He founded the Putney, Oneida and Wallingford Communities, and is credited with coining the term "complex marriage".
Алғашқы жылдар
Нойс 1811 жылдың 3 қыркүйегінде Вермонт штатының Браттлборо қаласында дүниеге келді. Оның әкесі Джон Нойс – министр, мұғалім, кәсіпкер және АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі болған, ал анасы Поли Нойс (қыз есімі Хейс) – Америка Құрама Штаттарының 19-шы президенті Резерфорд Б. Хейстің әпкесі еді. 1831 жылы, 20 жасында Нойс Екінші Ұлы оянудың көшбасшысы Чарльз Грандисон Финнидің уағызына ықпал етті. Нойс діни өзгеріске ұшырады. "Менің жүрегім мыңжылдыққа бекінген еді, мен оған өмір арнауға немесе оның жолында өлмеуге бел будым", - деп еске алды кейін Нойс. 1832 жылдың күзінде Нойс Андоверді тастап, Йель діни семинариясына түсті, осылайша Киелі кітапты оқуға көбірек уақыт арнауды көздеді. Күнделікті лекцияларға қатысып, уағыз айту тәсілін жетілдіріп, Киелі кітапты зерттеумен қатар, Нойс саяси белсенділікке те қатысты, Нью-Хейвенде АҚШ-тағы құлдыққа қарсы алғашқы қоғамдардың бірін ұйымдастыруға көмектесті. Осыны ескере отырып, Нойс күнәдан құтылу және кемелдікке ұмтылысы күшейді. Ол әріптестерімен адам күнәдан толық азат болмаса, христиандық жалған, ал тек күнәсіз және кемелді адамдар ғана нағыз христиандар екенін таластыра бастады. Бұл ішкі діни дағдарыс Нойсте жаңа діни сенімге ие болуға әкелді, содан кейін ол "мен күнә жасамаймын" деп жариялады. Сол жылы екі жұп бірге тұруға көшті. Нойс келесі бірнеше жыл бойы ер адамдардың өзін ұстауы туралы идеяларын дамытты. 1847 жылдың ортасында Нойс және оның бірнеше ізбасарлары күрделі некені әйелдерге де, оның ішінде бірнеше ауыл жесірлері мен жас қыздарға да таратуды бастады. Бұл 1847 жылдың қазан айында Нойске "заңсыз жыныстық қатынас" бойынша айыптау тағылуына себеп болды. Сотқа шақырылғаннан кейін Нойс Нью-Йоркке қашып кетті, онда 1848 жылы Онейда қауымы құрылды.
Noyes was born September 3, 1811, in Brattleboro, Vermont to John Noyes, who worked variously as a minister, teacher, businessman, and member of the U. S. House of Representatives, and Polly Noyes (née Hayes), aunt to Rutherford B. Hayes, 19th President of the United States. In 1831, when he was 20, Noyes was influenced by the preaching of Charles Grandison Finney, a leader in the Second Great Awakening. Noyes underwent a religious conversion. "My heart was fixed on the millennium, and I resolved to live or die for it," Noyes later recalled. In the fall of 1832, Noyes left Andover to enter the Yale Theological Seminary so that he could devote more time to Bible study. In addition to attending daily lectures, practicing his preaching technique, and engaging in Biblical study, Noyes began to dip his toe into political activism, helping to organize in New Haven one of the first Anti Slavery Societies in the United States. With this in mind Noyes became increasingly concerned with salvation from sin and with perfection. He began to argue with his colleagues that unless man was truly free of sin, then Christianity was a lie, and that only those who were perfect and free of sin were true Christians. This internal religious crisis brought about a new religious conversion within Noyes, after which he began to proclaim that he "did not sin." The two couples moved into a common house that same year. Noyes spent the next few years developing his ideas on male continence. In mid 1847 Noyes and some of his male converts began extending the scope of complex marriage to female converts, including several village widows and young women. This led to the October, 1847 indictment of Noyes for "adulterous fornication." After arraignment in court, Noyes absconded to New York, where in 1848 the Oneida Community was born.
Перфекционист басшы
Чарльз Грандисон Финни, Нойстің дінге келуіне әсер еткен, христиандық кемелділік идеясын жақтады, яғни осы өмірде күнәдан құтылу мүмкін екендігін айтты, және Нойс оны ынтамен қабылдады. Оның осы ілім туралы мәлімдемелері достарының оны тепе-теңдігінен шыққан деп ойлауына себеп болды, ал өзінің профессорлары оны діннен тайып кеткен деп атады. Дінгі болған сәттен бастап Нойс өзінің еркін Құдайға бергендіктен, ол таңдағанның бәрі мінсіз болды, себебі оның таңдаулары "таза жүректен туды". Нойс "Құдаймен жаңа қарым-қатынасының арқасында дәстүрлі моральдық нормаларға немесе қоғамның қалыпты заңдарына бағыну міндетінен босатылды" деп мәлімдеді.
Charles Grandison Finney, who had influenced Noyes' conversion, advocated the idea of Christian perfectionism, that it was possible to be free of sin in this lifetime, which Noyes took up with fervor. His statements on this doctrine caused his friends to think him unbalanced, and he began to be called a heretic by his own professors. From the moment of his conversion, Noyes maintained that because he had surrendered his will to God, everything he chose to do was perfect because his choices "came from a perfect heart". Noyes claimed that "his new relationship to God canceled out his obligation to obey traditional moral standards or the normal laws of society."
Бірлік қауымдастығы
1847 жылы 26 қазанда Нойес неке бұзғаны үшін тұтқындалды, бірақ Харриет Скиннердің 1847 жылы 29 қазанда анасына жазған хатында айтылғандай, "келесі сәуірде округ сотындағы сотқа дейін босатылды". Бірнеше адал жақтастарының тұтқындалу ордерлері шығарылғанын естіген соң, топ Вермонттан Нью-Йорк штатының Онейда қаласына көшіп кетті, онда Нойес таныс, жақын ниеттес перфекционистердің жері бар еді. Олар сол жерге қоныстанды және 1848 жылы алғашқы ортақ тұрғын үйлерін салып, одан кейін Мансион үйін тұрғызды. Онеида қауымдастығы 1881 жылға дейін болды. Ол 300-ден астам мүшеге дейін өсті, сондай-ақ Бруклинде (Нью-Йорк), Валлингфордта (Коннектикут) және Ньюаркта (Нью-Джерси) еншілі филиалдары болды. Қауымдастық көптеген табысты кәсіпорындар арқылы өзін-өзі асырады. Олар жануарларға арналған қаптар мен жібек жіп жасады, сондай-ақ жеміс-жидек пен көкөніс өсіріп, консервіледі. Шағын кәсіпорындарға былғарыдан жасалған саяхат сөмкелері мен пальма жапырақтарынан тоқылған шляпалар жасау кірді. Дегенмен, олардың ең табысты саудасы – күміс бұйымдар жасау еді.
On October 26, 1847, Noyes was arrested for adultery, but was "released until his trial before the County Court in April next," according to Harriet H. Skinner's October 29, 1847 letter to her mother. Upon receiving word that arrest warrants had been issued for several of his loyal followers, the group left Vermont for Oneida, New York, where Noyes knew some friendly Perfectionists with land. They settled there, and built their first communal dwelling in 1848, followed by the Mansion House. The Oneida Community, as it came to be known, existed until 1881. It grew to have a membership of over 300, with branch communities in Brooklyn, New York; Wallingford, Connecticut; and Newark, New Jersey. The Community supported itself through many successful industries. They manufactured animal traps and silk thread, and grew and canned fruits and vegetables. Smaller industries included the manufacture of leather travel bags and palm leaf hats. Their most successful trade, however, was that of silverware.
Ерлердің ұрыспай жүруі және күрделі неке
Онеида қауымының утопиялық философиясы Құдаймен жеке қарым-қатынасқа негізделген; оның мақсаты – «жер бетіндегі Құдай патшалығын» құру еді. Қауымның екінші маңызды мәселесі – жыныстық мораль болды. Нойес мастурбацияны және адам өсіргісі келмейтін тұқымды себуді табиғатқа қайшы деп санады. Нойес жыныстық мүшелердің үш функциясын атап көрсетті: зәр шығару, көбею және сезімдік рахат алу. Нойес сезімдік рахатты көбейтуден бөліп қарастырды және сезімдік жыныстық қатынасты әлеуметтік өзара әрекеттесудің басқа да қалыпты түрлерімен теңестірді. Нойес жыныстық қатынасты ер адамның жыныстық мүшесін әйелдің кіндігіне енгізу деп түсіндірді; эякуляция жыныстық қатынас үшін міндетті шарт емес. Нойес қарапайым жыныстық қатынасты – уақытша ғана болатын, шаршау мен жиреншікпен аяқталатын нәрсе деп есептеді. Егер ол рухта басталатын болса, тез арада тәнде аяқталады; яғни, рухани сезімдік рахат көбейтуге ұшырап, жоғалады. Мұндай шаршау өзінен өзі кінәлау мен ұятқа әкеледі, бұл жыныстық мүшелерді жақтырмауға және жасыруға итермелейді, себебі олар зиянды артықшылықтардың құралдары ретінде жағымсыз ассоциациялармен байланысты болады. Бұл, әрине, күнәдан кейін ұяттың пайда болу философиясы. Адам мен Хауа тыйым салынған жемісті жегенде, алдымен руханиды сезімге батырып, содан кейін, табиғаттарының дұрыс тепе-теңдігін жоғалтып, бір-бірімен қарым-қатынаста сезімдік рахаттан көбейтуге көшкенде ұялып, өздерінің ақымақтығының құралдарына жаман көзбен қарауға бастады. Жыныстық қатынас рухани болды; мастурбация және бала тудыру ниеті жоқ жыныстық қатынас – ұятты және ысырапшыл. Нойестің еркектердің жыныстық қатынасты бақылау теориясы жыныстық қатынасты талдаудан тұрады, онда екі бөлек актілер бар: әлеуметтік және көбею. Нойес мұны іс жүзінде қолдануға болады және ер адамның бала көбейтуді қалаған кезде ғана рахат алуға қанағат етуі керек деп сенді. Нойес дәстүрлі христиандық некеге байланысты жыныстық қатынас жастардың көпшілігін жасырын сексуалдық аштыққа ұшыратады деп санады. Нойестің шешімі – жас еркектер менопаузадан өткен әйелдермен тәжірибе жинаулары, олар эякуляцияны бақылай білуге үйренгенше. Тек Нойес пен бірнеше ер адам ғана қауымдағы жас әйелдермен жыныстық қатынасқа түсуге қажетті дағдылар мен өзіне үстемдік танытуға ие болды. Жыныстық қатынас – қоғамдық, келісімге негізделген, және барлық жыныстық қатынастар тіркелді және реттелді. Жыныстық қатынас рухани болды, сондықтан қауымда жыныстық қатынас үшін еркек пен әйелдің жұп болуы комитеттен бекітуді қажет етті, бірақ қауымдағы бойжеткен қыздардың көпшілігі Нойес үшін сақталды. Нойес әйелдердің бала тууды және қашан тууды шешуге құқылы екеніне сенді, бұл сол кезде кең таралған наным емес еді. Нойес сондай-ақ өзінің практикасына жауап ретінде медициналық аргументтерге тоқталды: еркектердің ұрықтанудан бас тартуының зиянды әсерлері туралы, олар күтілген және жиі болжаған, қауым, жалпы алғанда, олардың іске аспағанын хабарлауға тиіс. Мысалы: Көптеген адамдар табиғаттың тұқымды мерзімді және жиі шығаруын талап ететіндігіне және оны сақтау зиянды болуы мүмкін деп санайды. Егер бұл шындық болса, онда бұл еркектердің ұстамдылығына қарсы емес, мастурбацияны қолдауға себеп болар еді; өйткені некеге дейін еркектердің мастурбациядан басқа заңды әдісі жоқ екені анық; ал некеден кейін әйелге тек оны босату үшін тұқым жұмсау ақымақтық және қатыгездік болар еді, дәл осылай, жақсы досыңызды оқтап, одан құтылуға тырысқандай. Қауымның барлық мүшелері ортақ үйінде тұрды, бұл жыныстық қатынасты бақылауды әлдеқайда оңайлатты. Жыныстық қатынастан кейін адамдар өз бөлмелеріне қайтулары керек еді. Қауымдағы бала тууды бақылау практикасы көп жылдар бойы туу көрсеткішінің төмен болуына әкелді. Қауымда туған кез келген бала отбасылық дәстүр бойынша емес, қауымның өзімен бірге тәрбиеленді. ХХ ғасырдың басында Нойестің ұлы Пьерпонт қауымның өнеркәсіптерін біріктіріп, күміс бұйымдарын өндіруге ғана назар аударды. Компания Oneida Limited деп аталды және ХХ ғасырдың көп бөлігінде әлемдегі ең ірі табақ-аяқ өндірушісі болды. Қауымның екінші ортақ тұрғын үйі, кірпіштен салынған «үй» бүгінде мұражай, пәтерлер, жатақханалар, қонақ бөлмелері, кездесулер мен банкеттер өткізуге арналған ғимараттарды қамтитын көп мақсатты кешен ретінде сақталған.
The Oneida community's utopian philosophy focused on the individual relationship to God; it was intended to be a sort of "kingdom of God on earth." The second focus of the community was sexual morality. Noyes found masturbation and the practice of man to sow seeds that he did not wish to grow to be unnatural. Noyes identified three functions of the sexual organs: the urinary, the propagative and the amative. Noyes believed in the separation of the amative from the propagative, and he put amative sexual intercourse on the same footing with other ordinary forms of social interchange. Sexual intercourse as Noyes defines it is the insertion of the penis into the vagina; ejaculation is not a requirement for sexual intercourse. Noyes found ordinary sexual intercourse to be:a momentary affair, terminating in exhaustion and disgust. If it begins in the spirit, it soon ends in the flesh; i. e., the amative, which is spiritual, is drowned in the propagative, which is sensual. The exhaustion which follows naturally breeds self reproach and shame, and this leads to dislike and concealment of the sexual organs, which contract disagreeable associations from the fact that they are the instruments of pernicious excess. This undoubtedly is the philosophy of the origin of shame after the fall. Adam and Eve first sunk the spiritual in the sensual, in eating the forbidden fruit; and then, having lost the true balance of their natures, they sunk the spiritual in the sensual in their intercourse with each other, by pushing prematurely beyond the amative to the propagative, and so became ashamed, and began to look with an evil eye on the instruments of their folly. Intercourse was spiritual; masturbation and the practice of intercourse without intention to propagate was shameful and wasteful. Noyes' theory of male continence consisted of analyzing sexual intercourse, recognizing in it two distinct acts, the social and the propagative. Noyes believed this to be practical and believed that a man should be content with avoiding the pleasure except when procreation is a desired result. Noyes believed sex limited to traditional Christian marriage practices left most young people facing sexual starvation from puberty (which according to Noyes was 14) to the age of marriage (which was about 24). Noyes' solution was that the young men in the community would practice with the women of the community who had already gone through menopause, until they were able to control their ejaculation. Only Noyes and a few other men had the skills and self control necessary to participate in sexual intercourse with the young women of the community. Sexual intercourse was communal, it was based on consent, and all sexual unions were documented and regulated. Sexual intercourse was spiritual, and the pairing of man and woman for sexual intercourse in the community had to be approved by a committee, although most of the virgin females of the community were reserved for Noyes. Noyes did believe that women had the right to choose if and when to bear a child, which was not a common belief at the time. Noyes also addressed the medical arguments in response to his practices:in regard to the injurious effects of Male Continence, which have been anticipated and often predicted, the Community has to report, in general, that they have not been realized. For example: It is seriously believed by many that nature requires a periodical and somewhat frequent discharge of the seed, and that the retention of it is liable to be injurious. Even if this were true, it would be no argument against Male Continence, but rather an argument in favor of masturbation; for it is obvious that before marriage men have no lawful method of discharge but masturbation; and after marriage it is as foolish and cruel to expend one's seed on a wife merely for the sake of getting rid of it, as it would be to fire a gun at one's best friend merely for the sake of unloading it. All the members of the community lived in their communal home, which made keeping track of sexual intercourse much easier. After sexual intercourse individuals were required to return to their own rooms. The Community's practice of birth control meant that for many years the birthrate was low. Any children born into the community were raised by the community and not in the tradition of family. In the early decades of the 20th century, Noyes' son Pierrepont consolidated the Community's industries and focused solely on silverware production. The company became known as Oneida Limited and was the largest producer of flatware in the world for much of the 20th century. The Community's second communal dwelling, the brick "mansion house", survives today as a multi use facility encompassing a museum, apartments, dormitory housing, guest rooms, and meeting and banquet facilities.