Кіріспе

қоңыздар туысы

Изерния (iˈzɛrnja) – Италияның оңтүстік Молизе аймағындағы қала және коммуна, Изерния провинциясының орталығы.

География

Карпино және Сордо өзендері арасынан көтерілген жартасты төбеде орналасқан Изерния қаласының жоспары, әлі де ежелгі римдік қаланың құрылымын сақтайды. Орталықтағы кең көше – кардо максимус, қазіргі Корсо Марчелли көшесі арқылы көрсетілген, ал одан екі жаққа тік бұрышпен шағын көшелер тартылған. Изерния коммунасы 16 шағын елді мекенді қамтиды. Ең көп халқы бар Кастельромано, Ла Романа тауының алдындағы жазықта, Изерниядан белгілі бір биіктікте орналасқан.

Тарих

Изерния аймағы кем дегенде 700 000 жыл бұрын қоныстанған: жақын орналасқан Пинета деп аталатын жерде адамдардың отты қолдануының ең көне іздері табылды және ол Science журналында жарияланды. Қаланың римдік атауы – Эзерния, бұл бұрынғы самниттік топоним болуы мүмкін, бірақ «су» деген мағынаны білдіретін үнді-еуропалық түбір – эзермен байланысы күмәнді. Классикалық Эзерния – Самнийдің қаласы, Пентри тайпасының аумағында, Вултурн (қазіргі Волтурно) өзенінің аңғарында, сол өзенге құятын шағын арнада және Венафрумнан (қазіргі Венафро) қашықта орналасқан. Жол картасында (онда атауы «Серни» деп жазылған) қала Ауфиденадан Бовианға дейінгі жолда, біріншісінен 28 миль (45 км), екіншісінен 18 миль (29 км) қашықтықта көрсетілген; бірақ алғашқы көрсетілген қашықтық бұрмаланған, сондай-ақ Табула Путингериянындағы қашықтықтар да дәл емес. Тарихтағы алғашқы айқас 295 ж.б.д. орын алды, сол кезде қала Вултурн өзенінің барлық аймағымен бірге римдіктердің бақылауына өтті. Самниттерді толық бағындырғаннан кейін, римдіктер 264 ж.б.д. қалаға латын құқықтық колония (colonia Latina) құрды, ол Оңтүстік Италия мен ішкі Аппеннин аймақтары арасындағы маңызды байланыс орталығы болды. Бұл колония 209 ж.б.д. Екінші Пуникалық соғыстың қиын кезеңінде Римге адал болған он сегіз колонияның бірі ретінде тағы да еске алынады. Әлеуметтік соғыс кезінде қала римдіктердің жағына шығып, самниттік генерал Веттий Скатоға қарсы Марк Клавдий Марцеллдың батырлығымен қорғалды. Аштықтан кейін ұзақ қоршаудан соң ғана қала 90 ж.б.д. қарсыластарына бағынды. Содан бері қала одақтастардың қолында болды және соғыстың кезінде самниттік көшбасшы Гай Папий Мутилусқа Луций Корнелий Сулладан жеңілгеннен кейін пана берді. Бір уақытқа Корфиний (қазіргі Корфинио) мен Бовиан құлағаннан кейін қала Итальян лигасының штаб-пәтеріне айналды. Сол кезде қала маңызды орынға ие болған және мықты бекініс болған, бірақ 88 ж.б.д. самниттердің соңғы жеңілісінен кейін Сулла оны қиратты, сондықтан Страбон оны өз заманында толығымен тастап кетілген деп сипаттады. Бірақ Юлий Цезарь және Август қалаға колониялар жібергенін білеміз, бірақ нәтижесі тиімді болған жоқ, сондықтан қала Нерон тұсында қайтадан жаңадан құрылды. Дегенмен, қала колония мәртебесіне ие болған жоқ, бірақ жазуларға сүйенсек, Траян мен Антониннің кезінде маңызды муниципалды қала болған. Осы кезеңге акведуктың және әдемі римдік көпірдің қалдықтары жатады, олар әлі де көрінеді; ал қазіргі қабырғалардың төменгі бөліктерінде ежелгі самниттік қалаға немесе алғашқы римдік колонияға жатқызылатын көпбұрышты құрылыстың маңызды бөліктері сақталған. Қазіргі қала әлі де епископтықтың орталығы болып табылады. Капитолийді қолдаған болуы мүмкін, собордың астындағы массивті пьедестал. 7-ші ғасырдың басында Изерния, Божано және Сепино қалаларында Гримальд I Беневентолықтар болгарлардың тобын қоныстандырды, олар авандардан паналау іздеді; болгарлар көптеген буын бойы халықтың ерекше бөлігі болды, содан соң итальяндық ортада сіңірілді (Италиядағы болгарлар, Ескі Ұлы Болгария#Оңтүстік Италиядағы болгарлар туралы көріңіз). Батыс Рим империясы құлағаннан кейін де Изерния тарихында көптеген рет қирады. 800 жылы сарацендер қаланы қиратты, 1199 жылы Молизе графы Анвейлер Марквард қаланы тонады, ал 1223 жылы Фредерик II әскері қаланы өртеп жіберді. 1519 жылы қала Феодалдық тәуелсіздіктен Киелі Рим императоры Карл V босатып, Неаполь корольдігінің қаласына айналды. 847, 1349, 1456 және 1805 жылдары болған жер сілкіністері үлкен қиратуларға әкелді. 1943 жылдың 10 қыркүйегінде екінші дүниежүзілік соғыс кезінде америкалық ұшақтар B 17 Flying Fortress ұшақтарынан базар күні көп адам болған қалаға бомба тастап, мыңдаған адамның өмірін қиды. Келесі апталарда олар он екі рет қайта оралды, бірақ бірде-бір рет мақсаттарына жете алмады: Изерния, Кардарелли және Санто-Спирито көпірлері, сол кезде толығымен темірден жасалған, ішкі аймаққа қарай. Барлық көпірлер немістердің шегінуі үшін маңызды болды. 1970 жылы Изерния Кампобассо провинциясының бір бөлігінен құрылған, сол аты бар провинцияның астанасы болды.

Экономика

Изернияның төңірегіндегі төбелерде қызыл, ақ және розе Pentro di Isernia, итальяндық DOC шарабы өндіріледі. Жүзімнің жиналу мөлшері 11 тонна/га дейін шектеледі, ал дайын қызыл және розе шараптарының алкоголь құрамы кемінде 11%, ал ақ шараптардың кемінде 10,5% болуы тиіс. Қызыл және розе шараптары 45-55% Монтепульчано, 45-55% Сангиовезе және қажет болған жағдайда қоспаны толықтыру үшін 10% дейін жергілікті жүзім сорттарынан тұрады. Ақ шараптар 60-70% Треббиано, 30-40% Бомбино бьянко және қажет болған жағдайда қоспаны толықтыру үшін 10% дейін жергілікті сорттардан құралған.

Ақша шығару

Тек мыс түрінде табылатын және "AISERNINO" деген жазуы бар Асерния монеталары алғашқы римдік колония кезеңіне жатады; олардың жасалу стилі көршілес Кампанияның әсерін көрсетеді.

Негізгі көрікті жерлер

Изерния бірнеше рет қирағанымен, көптеген археологиялық ескерткіштер сақталған. Тарихи орталық Рим қалаларының жоспарлық құрылымын толыққанды сақтап қалған: іс жүзінде ол ең үлкен Марчелли көшесін көрсетеді, оның төңірегінде көптеген далалар мен кішкентай көшелер орналасқан, мысалы, "Тренто е Триест" көшелері. Қаланың басты символы – атақты Фратерна фонтаны 13 ғасырда салынған: ол қираған римдік ескерткіштерден алынған табиғи тас плиталардан тұрады, ал қалғаны Изернияның Рампини әулетінің тапсырысымен жергілікті шеберлердің еңбегі.

Фонтана Фратерна

"Fontana Fraterna" – алты су сорғысы бар, әктас, тығыз тас блоктарынан жасалған ерекше аркада пішіндес, әсем қоғамдық фонтан. Ол римдік және романдық материалдардан салынған және 1835 жылы қалпына келтірілген. Фонтан үш қабатқа бөлінген: төменгі, ортаңғы және жоғарғы. Төменгі қабатта тегіс қабаттар бар (сол жақтағысы – рим дәуірінен келген, AE PONT әріптерімен жазылған фрагментті эпиграф, ал ортасында дельфиндермен және рим дәуірі гүлдерімен безендірілген кілем, бұл, мүмкін, қабір ғимаратынан алынған), содан кейін сол жағында кішкентай дөңгелек бағаналармен, ал оң жағында кішкентай сегізбұрышты бағаналармен тірелген алты дөңгелек аркалар бар. Бұл бағаналардың үстінде қайта пайдаланған капительдер орналасқан. Екі капительде трапеция пішіндес абактар бар, бұл, мүмкін, терезе ойығын әшекейлеген. Жоғарғы қабатта тегіс тас қатарлары орналасқан, оларға зооморфтық, фитоморфтық және геометриялық өрнектермен әшекейленген кішкентай жақшалармен тірелген он екі кішкентай аспалы аркалар орналасқан. Фонтанның түбінде, аркададан екінші деңгейде, рим дәуірінен келген екі блок, әртүрлі ою-өрнектермен және Мани құдайына арналған жерлеу эпиграфы бар. Оның оң жағында екі арыстан мүсіні арасында орналасқан ортағасырлық үшінші биік эпиграф, ол фонтанның құрылысына қатысты. Блоктардың бетін терең зерттеу олардың бірнеше рет жұмыс істелгенін, ұзақ уақыт аралығында және қаланың белгісіз ғимараттарынан алынғанын көрсетеді. Сондықтан, бұл қолөнер – жұмыстардың, сәндік элементтердің қызықты жиынтығы, ғасырлар бойы қала тарихы жазылған материалдық мәдениеттің үлгісі.

Ла Пинета

Изерния Ла Пинета – мыңдаған сүйектер мен тас құралдарды қамтитын археологиялық қазба алаңы. Ол 1979 жылы Наполи-Васто тас жолының құрылысы кезінде жасалған тілімде сүйек шығып тұрғанын байқаған әуесқой табиғат зерттеушісімен табылды. Алаң адамдар жасағандығы анық, бірақ оның мақсаты әлі белгісіз.