Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бурундидің 6-шы президенті (1994–1996)
6th president of Burundi (1994–96)
Сильвестр Нтибантанья (8 мамыр 1956 жылы туған) – бурундилік саясаткер. Ол 1993 жылдың 23 желтоқсанынан 1994 жылдың 30 қыркүйегіне дейін Бурунди Ұлттық Ассамблеясының төрағасы, ал 1994 жылдың 6 сәуірінен 1996 жылдың 25 шілдесіне дейін Бурунди президенті болды (1994 жылдың қазанына дейін уақытша). Хуту тайпасынан шыққан Нтибантанья 1970 жылдары саясатқа қатысып, ақырында марксизмге негізделген Бурунди жұмысшы партиясына (БЖП) қосылды. 1986 жылы ол Бурундидегі демократия үшін фронт (ФРОДЕБУ) құру үшін одан шығып кетті. 1980 жылдары Бурунди ұлттық радио және теледидарында журналист болып жұмыс істегеннен кейін, Нтибантанья 1993 жылдың маусым айында өткен көппартиялық сайлауда ФРОДЕБУ-ның жеңісінен кейін Бурундидің Ұлттық Ассамблеясына сайланды. Бұл сайлауда 1966 жылдан бері Бурундиді бірпартиялық мемлекет ретінде басқарып келген тутсилер басымдығы бар Ұлттық прогресс одағынан (УПРОНА) жеңіске жетті. Келесі айда ол Бурундидің жаңа президенті, партияласы Мелхиор Ндадае үкіметінде Сыртқы істер министрі болып тағайындалды. Ндадае билікке келгеннен үш ай өткен соң, қазан айында жасалған төңкеріс әрекеті кезінде қаза тауып, тутсилер мен хутулар арасында Бурунди азамат соғысының басталуына себеп болды. Осы оқиғадан кейін екі айдан соң ол Ұлттық Ассамблеяның төрағасы болып тағайындалды. 1994 жылдың сәуір айында Ндадаеның ізбасары Циприен Нтарямираның қазасы Нтибантаньяны азамат соғысы кезінде уақытша президент етіп тағайындады, ал сол жылдың қазан айында ол толыққанды президент болды. Соғыс кезінде 1996 жылы төңкеріс салдарынан құлатылып, оның орнына бұрынғы УПРОНА президенті Пьер Буйоя келді. 2005 жылы соғыс аяқталғаннан кейін Нтибантанья азамат соғысының бейбіт келісіміне сәйкес 2018 жылға дейін өмір бойына сенатқа сайланды. Сондай-ақ ол 2015 жылғы Бурунди президенттік сайлауында сәтсіз кандидат болды.
Sylvestre Ntibantunganya (born 8 May 1956) is a Burundian politician. He was President of the National Assembly of Burundi from 23 December 1993 to 30 September 1994, and President of Burundi from 6 April 1994 to 25 July 1996 (interim to October 1994). A Hutu, Ntibantunganya became involved in poltics in the 1970s, eventually joining the Marxism influenced Burundi Workers' Party (UBU) before leaving it to cofound the Front for Democracy in Burundi (FRODEBU) in 1986. After working as a journalist for Burundi National Radio and Television during the 1980s, Ntibantunganya was elected to Burundi's National Assembly following FRODEBU's victory in the country's multiparty elections in June 1993 over the Union for National Progress (UPRONA), the Tutsi dominated party that had ruled Burundi as a one party state since 1966. He was named Minister of Foreign Affairs the following month under Burundi's new president, party mate Melchior Ndadaye. Ndadaye's assassination during a coup attempt in October after three months in power provoked the Burundian Civil War between Tutsis and Hutus. During this time, he was named President of the National Assembly two months later. The assassination of Ndadaye's successor Cyprien Ntaryamira in April 1994 made Ntibantunganya the interim president in the midst of the civil war, becoming the permanent President in October of that year. During the war, he was overthrown during a coup in 1996, and was replaced by former UPRONA president Pierre Buyoya. Following the end of the war in 2005, Ntibantunganya became a senator for life under the civil war's peace accords until 2018. He also ran as an unsuccessful candidate in the 2015 Burundian presidential election.
Ерте өмір
Сильвестр Нтибантанья 1956 жылы 8 мамырда Гитега провинциясының Гишуби коммунасында дүниеге келген. Ол хуту ұлтынан. 1986 жылы Бурундидегі Демократиялық фронтты (FRODEBU) құрысушылардың бірі болды және бір кезде оның ресми газеті "L'Aube de la Démocratie" газетін басқарды, ал 1993 жылы партияның орталық комитетінде қызмет етті.
Sylvestre Ntibantunganya was born on 8 May 1956 in the Commune of Gishubi, Gitega Province. He is an ethnic Hutu. He cofounded the Front pour la Démocratie au Burundi (FRODEBU) in 1986 and for a time edited its official newspaper, L'Aube de la Démocratie , and in 1993 served on the party's central committee.
Сыртқы істер министрі және Ұлттық Ассамблеяның төрағасы
1993 жылы 29 маусымда Бурундиде өткен заң шығарушы сайлауда Нтибантунья Гитгегадан Ұлттық Ассамблеяға депутат болып сайланды. Президент Ндадае төңкеріс кезінде қаза тапты, сондай-ақ президенттік лауазымдар тізбесіндегі басқа да шенеуніктер де қаза тапты. Нтибантунья кейіннен төңкеріс болған түнді өміріндегі ең қасіретті естелік ретінде еске алды.
In Burundi's legislative elections held on 29 June 1993, Ntibantunganya was elected to a seat in the National Assembly representing Gitega. President Ndadaye was ultimately killed in the coup, as were the other officials in the presidential line of succession. Ntibantunganya later recalled the night of the coup as his saddest memory.
Бурунди президенті
1994 жылғы 6 сәуірде президент Нтарьямира Руанда президенті Ювенал Хабиариманамен бірге руандалық ұшақта саяхаттап келе жатқанда, белгісіз шабуылдаушылар ұшақты Кигали үстінде атып түсіріп, барлық жолаушылары қаза тапты. Бұл оқиға Руандадағы геноцидтің бастауы болды. Апаттан кейін Нтибантунья Бурунди теледидары арқылы эфирге шығып, қорғаныс министрі мен армия штабының бастығының қасында ел азаматтарына сабырлы болуға шақырды. Ол Нтарьямираның өлімін “оқиғалардың сәйкес келуіне” байланыстырып, оның қастандық құрбаны емес деп санайды. Конституцияға сәйкес, Нтибантунья Ұлттық Ассамблея төрағасы ретінде Бурундидің уақытша президенті болды. Премьер-министр Анатоль Каньенкико және оның үкіметі ресми түрде отставкаға шықты, бірақ жаңа атқарушы биліктің бекітілуін күтіп, билікте қалды. Нтибантунья мен Каньенкико жақсы қарым-қатынаста болды. Руандадағы азамат соғысының салдарынан Нтибантунья үкіметі бейтараптық саясатын ұстанды, Бужумбурадағы бұрынғы Хабиаримана режимінің лауазымды тұлғаларына резиденция беруден бас тарды және француз әскерлерінің Бурундиді “Түркіз операциясы” үшін транзиттік аймақ ретінде пайдалануына рұқсат бермеді. Мамыр айында Нтибантунья РПФ жетекшісі Пастер Бизимунгумен кездесті. Геноцид босқындар дағдарысын тудырды; шамамен 300 000 руандалық соңында Бурундиге қашып келді, ал 1993 жылғы қазан айында Руандаға қашқан шамамен 180 000 бурундилік эмигранттар да елге оралды. Халықаралық көмекпен Нтибантунья үкіметі босқындарды орналастыру үшін жаңа лагерьлер ашты. 1994 жыл бойы Бурундидегі саяси және қауіпсіздік жағдайы нашарлай берді. UPRONA және FRODEBU-дағы орталық саясаткерлер радикалдардың ықпалы күшейгеніне және елдік зорлық-зомбылықтың кеңінен таралуына байланысты шеттетілді. Жылдың ортасына қарай Нтибантунья FRODEBU орталық комитетінің партиямен және азаматтық саяси процесте белсенді қатысып жүрген жалғыз мүшесі болды, ал қалғандары қаза тапты немесе эмиграцияға кетті. Сол айдың соңында UPRONA экстремистері коалициялық үкіметке наразылық білдіріп, премьер-министр Каньенкиконы қызметтен шеттетуге мәжбүр етіп, оның орнына Антуан Ндувайоны тағайындады. Ндувайо президенттің саясатын белсенді түрде әлсіретті. 1995 жылы Нтибантунья екінші әйелі Паскаси Минаниге үйленді. 1995 жылдың жазында Бурунди армиясы Қытайдан ауыр қару-жарақ сатып алды. Олардың келуінің салдарынан қорқып, Нтибантунья Танзания үкіметін осы жүктерді өз аумағында кешіктіруге көндірді. БҰҰ мен ішкі саяси қысымның нәтижесінде Нтибантунья қару-жарақ жеткізілуіне мәжбүр болды. Тутси экстремистерінің талабымен ол Ұлттық Ассамблеяны әскер мен жандармерияға қозғалыс және сөз бостандығын шектеуге қатысты төтенше өкілеттік беруге көндірді. Азамат соғысының уақытында және этникалық зорлық-зомбылықтың күшеюіне байланысты 1996 жылғы 25 маусымда Нтибантунья Танзанияның Мванза қаласында өңірлік қауіпсіздік мәселелері бойынша келіссөздерге қатысты. Кездесудің нәтижесінде президент пен Ндувайо екеуі де “халықаралық әскери көмек” сұрауға келісті. Бурунди армиясы бұл шетелдік араласу арқылы биліктен алынып тасталатынынан қорқып, UPRONA бұл ұсынысты дереу айыптады. Ндувайо Нтибантуньяны әскерилерге қарсы саботаж жасауда айыптап, елордадағы мыңдаған адамдармен бірге араласуға қарсы шеруге шықты. 20 шілдеде босқындар лагерінде 300 тутсилер қаза тапты, оның кінәлісі хуту көтерілісшілері деп болжанады. Үш күннен кейін Нтибантунья олардың жерлеу рәсіміне қатысуға тырысқанда, аза тұтқандар оған тас лақтырып, тікұшақпен эвакуациялауға мәжбүр етті. Содан кейін Нтибантунья өміріне қауіп төнгенін көрсететін ақпарат алды. Ол отставкаға кетуден бас тарды, бірақ АҚШ елшісінің резиденциясында баспана сұрады, ол да берілді. 25 шілдеде ол резиденцияға барды, ал Ндувайо өз үкіметінің отставкаға кететінін жариялады. Майор Пьер Буйоя кейіннен әскери төңкеріс арқылы билікті басып алды. Ол конституцияны тоқтата тұруды, Ұлттық Ассамблеяны таратуды және саяси партияларға тыйым салуды жариялады, бірақ Нтибантуньяның қауіпсіздігіне кепілдік беретінін мәлімдеді. Кейін Нтибантунья Буйоямен келіссөздер жүргізіп, ол оған Бужумбура маңындағы Киририде үй беруге келісті. Ол 1997 жылғы 8 маусымда АҚШ елшілігін тастап, “Елімізге төнетін барлық проблемаларды келіссөздер арқылы шешу принципінен ешқашан бас тартпаймын” деді.
On 6 April 1994 President Ntaryamira was traveling on a Rwandan plane with Rwandan President Juvénal Habyarimana. The aircraft was shot down by unknown assailants over Kigali, killing all aboard. The shootdown triggered the Rwandan genocide. Following the crash, Ntibantunganya made a broadcast on Burundi television, flanked by the minister of defence and the army chief of staff, appealing for calm. He attributed Ntaryamira's death to "the facts of circumstance" and believed that he was not the target of the assassination. In accordance with the constitution Ntibantunganya, as President of the National Assembly, became the interim President of Burundi. Prime Minister Anatole Kanyenkiko and his government officially resigned but stayed in power pending the confirmation of a new executive. Ntibantunganya and Kanyenkiko enjoyed a good working relationship. Faced with the spillover of the Rwandan Civil War, Ntibantunganya's government pursued a strict policy of neutrality, denying officials of the former Habyarimana regime residency in Bujumbura and refusing to allow French troops to use Burundi as a staging area for Opération Turquoise. In May Ntibantunganya met with RPF leader Pasteur Bizimungu. The genocide created a refugee crisis; an estimated 300,000 Rwandans ultimately fled to Burundi, while approximately 180,000 Burundian exiles who had fled to Rwanda in October 1993 also returned. With international assistance, Ntibantunganya's government opened new refugee camps to house them. Over the course of 1994 the political and security situation in Burundi continued to deteriorate. Moderates in both UPRONA and FRODEBU were marginalised as radicals gained increasing influence and ethnic violence permeated the countryside. By the middle of the year Ntibantunganya was the only original member of the FRODEBU central committee still actively engaged with the party and the civil political process, with the others having been killed or having fled into exile. Later that month, UPRONA extremists—displeased with the coalition government—forced out Prime Minister Kanyenkiko and replaced him with Antoine Nduwayo. Nduwayo actively undermined the president's policies. In 1995 Ntibantunganya married his second wife, Pascasie Minani. In the summer of 1995 the Burundian Army purchased heavy weapons from China. Fearful of the implications of their arrival, Ntibantunganya quietly persuaded the Tanzanian government to delay the shipment on its soil. Under pressure from UN and domestically, Ntibantunganya was forced to let the arms be delivered. At the behest of Tutsi extremists he also convinced the National Assembly to grant the army and gendarmerie emergency powers to restrict freedom of movement and speech. With the civil war worsening and ethnic violence increasing, on 25 June 1996 Ntibantunganya participated in regional security talks in Mwanza, Tanzania. As a consequence of the meeting, the president and Nduwayo both agreed to appeal for "international military assistance". The Burundian Army feared this would mean its usurpation by foreign intervention, and UPRONA immediately denounced the proposal. Nduwayo then accused Ntibantunganya of subverting the military, and joined the thousands of others in the capital in marching against an intervention. On 20 July 300 Tutsis at a displaced persons camp were massacred, presumably by Hutu rebels. When Ntibantunganya attempted to attend a funeral for them three days later the crowd of mourners attacked him with stones, forcing him to evacuate via helicopter. Ntibantunganya then obtained intelligence which suggested his life was threatened. He refused to resign but asked for refuge at the United States Ambassador's residence, which was granted. On 25 July he went to the residence, while Nduwayo announced his government's resignation. Major Pierre Buyoya subsequently took power in a military coup. He announced the suspension of the constitution, the dissolution of the National Assembly, and the banning of political parties, but declared that he would guarantee Ntibantunganya's safety. Ntibantunganya later entered negotiations with Buyoya, who agreed to provide him with a home in the Bujumbura suburb of Kiriri. He left the United States Embassy on 8 June 1997, saying, "I reaffirm that I shall not yield on the principle for a search for a negotiated solution for all problems that face our country."
Кейінгі өмірі
Нтибантунья Аруша келісімдері іске асырылғаннан бастап 2018 жылдың тамызына дейін бұрынғы мемлекет басшысы ретінде өмір бойына сенатор қызметін атқарды. 2015 жылы Бурундиде өткен президент сайлауына үміткер болды. Шілде айында ол және бірнеше басқа оппозициялық кандидаттар қауіпсіздіктеріне алаңдап, президент Пьер Нкурунзизаның сайлау қорытындысын өз пайдасына бұрмалайды деп қорқып, сайлаудан бас тартты. Келесі жылы ол бірнеше ай Бельгияда эмиграцияда болды. 2020 жылы ол Танзаниядағы жалпы сайлауды бақылау үшін Шығыс Африка қауымдастығының сайлау мониторинг тобын басқарды. 1999 жылы Нтибантунья өзінің алғашқы кітабын – L'Harmattan баспасынан жарық көрген «Démocratie (une) pour tous les Burundais» кітабын шығарды. Ол тағы 14 жыл бойы «Бурди, тұтқындалған демократия» атты кітапты жазып, 2019 жылы жариялады. 2021 жылдың 23 сәуірінде Халықаралық кітап күнін тойлау кезінде ол бурундиліктердің «оқымайтынына» қанағаттанбады және әдебиетті ұлттық деңгейде насихаттауға шақырды.
Ntibantunganya served as a senator for life as a former head of state from the implementation of the Arusha Accords until August 2018. He was a candidate in the 2015 Burundian presidential election. In July he and several other opposition candidates dropped out of the race, citing concerns for their safety and fear that incumbent President Pierre Nkurunziza would rig the outcome in his favor. The following year he spent several months in exile in Belgium. In 2020 he led the East African Community's election monitoring team for Tanzania's general elections. In 1999 Ntibantunganya released his first book, Démocratie (une) pour tous les Burundais, published by L'Harmattan. He spent 14 years writing another book, Burundi, Démocratie piégée, which he published in 2019. During the celebration of International book day on 23 April 2021 he lamented that Burundians "do not read" and called for the national promotion of literature.