Кіріспе

АҚШ-тың Орегон және Калифорния штаттарындағы тау тізбегі.

Атаулар шығу тегі

"Сысқыйу" сөзінің шығу тегі белгісіз. Бір нұсқа бойынша, бұл "құйрығы қысқа жылқы" деген мағынаны білдіреді. Тарихшы Ричард Маккидің айтуынша, "сискию" кри тілінде құйрығы қысқа жылқыны білдіреді, осы сияқты жылқының бірі 1829 жылы Александр МакЛеодтың саяхаты кезінде кейін "Сысқыйу" (қазіргі Сысқыйу асуы) деп аталған асудан өту кезінде қырылып қалған. Кри тайпасы МакЛеодтың Гудзон шығанағы компаниясы экспедициясының құрамында болды және Канаданың шығысындағы өздерінің туған жерінен алыс жерден шақырылған. 1852 жылы штат Сенатында талқыланған тағы бір нұсқа бойынша, француз тілінде "алты тас" деген мағынаны білдіретін Six Cailloux деген атты 1832 жылы Мишель Лафрамбуаз және Гудзон шығанағы компаниясының аңшылары Умпква өзеніндегі бродына берген, себебі олар өзеннен өткен жерде алты ірі тас немесе жартас жатқан. Кейбір деректерге сәйкес, Six Cailloux атауын осы аймаққа Скотт аңғарын "жаңадан ашқандығымен" танымал болған Хадсон шығанағы компаниясының тағы бір аңшысы Стивен Мик қолданған. Ал басқалары бұл атауды жергілікті американдықтардың бір тайпасына жатқызады.

Тарих

1850 жылға дейін Рог өзенінің жағасында атапаска тілінде сөйлейтін халықтар тұрған. Бұл қоныстар көбінесе қысқы тұрақты орындар болған, ал халық жаздың көп бөлігін тауларда өткізген болуы мүмкін.

Ертедегі барлау

Бұл аймақты зерттеудің алғашқы кезеңдері 1775 жылы испандық лейтенант Бруно де Эсета Солтүстік-Батысқа келгеннен бастап жағалаудан басталды. 1791 және 1792 жылдары капитан Джордж Ванкувер, Джеймс Бейкер және Роберт Грей сияқты басқа зерттеушілер де оған қосылды. Батыстың алғашқы құрлықтағы экспедициялары Орегон мен Калифорния шекарасындағы аймақтан жаңғақты айналып өтті. 1820 жылы Солтүстік-Батыс компаниясы, ал 1821 жылы Гудзон шығанағы компаниясы келген кезде алғашқы құрлықтағы экспедициялар жүргізілді. Сискию жолы Калифорнияның Орталық аңғарынан Сискию таулары арқылы Орегонның Уилламет аңғарына дейін созылды. Бұл жол бастапқыда өзен аңғарларымен иіліп-бұрылып өтетін, жергілікті американдықтардың қалыптасқан жаяу жолдарының негізінде салынды және 1820 жылдары Калифорния мен Орегонның алғашқы елді мекендері арасындағы ең ыңғайлы және қысқа жол болып табылды.

Жаңа қоныстар мен алғашқы өнеркәсіп

Қоныстанудың артуымен қатар, жаңа ынталандырулар пайда болған сайын, жергілікті тұрғындармен қарым-қатынас туралы шиеленістер күшейді. 1850 жылдары, Жеңілдікпен жер алу туралы заң қабылдағаннан кейін, кеншілер алтын іздеу үшін бұл аймаққа келді. Пайдалы кен орындары табылып, мыңдаған кеншілер аймаққа ағылып келді. Жаңа қоныстар Джексон округінің 1853 жылы Джексонвиллде орталығымен құрылуына жеткілікті болды. Ақ халықтың көптеп және кенеттен келуі аймақтағы жергілікті тұрғындармен қарым-қатынасты нашарлатты. Бұл 1855 жылғы Рог-Ривер соғыстарына әкелді, ол 1856 жылы аяқталды. Жаңа халықты қолдау үшін инфрақұрылымды жақсарту қажет болды. 1859 жылға қарай, жол ақы төленетін жолға алмастырылды. 1864 жылы таудың басына телеграф желісі салынды. 1885 жылы коммерциялық баулар отырғызыла бастады. 1887 жылы Оңтүстік Тынық мұхиты темір жолы Сискию жотасынан өтті. 1910 жылға қарай, өңірде өсірілетін басты жеміс ретінде алмұрт алманың орнын басты. 1927 жылы Джексон округінің орталығы Джексонвилльден әлдеқайда үлкен Медфордқа көшірілді. Голландиялық шыңы 7410 фут (2259 м), Сискию шыңы 7147 фут (2178 м) және Вагнер Бутте 7140 фут (2176 м) биіктікте орналасқан, олардың барлығы Орегон штатында. Калифорния бөлігіндегі ең биік шың – Престон шыңы, 7309 фут (2228 м). Бен Джонсон тауы сияқты бірнеше төменгі таулар да бар, оның биіктігі 4398 фут (1341 м) жетеді. Таулардағы негізгі су ағызу алаптары – Рог және Кламат өзендері.

Сискию шыңы

Interstate 5 Орегон мен Калифорния шекарасының солтүстігінде, Орегон штатының Ашленд қаласының оңтүстігінде орналасқан Сискию таулары арқылы өтеді. Сискию шыңы – Interstate 5 автокөлік жолындағы ең биік өткел, теңіз деңгейінен 1314 метр биіктікте. Бұл өткел – магистральдық жүйедегі ең қиын және қауіпті жолдардың бірі. Калифорния жағындағы еңіс Орегон жағына қарағанда көбірек, ал Орегон жағында автокөлік жолы шамамен 11 километрге (7 миль) 701 метрге көтеріледі немесе төмендейді. Бұған қоса, өткелде бірнеше қауіпті бұрылыстар бар, және қысқы дауылдар кезінде қар, мұз және тұман жиі кездеседі. Қыс мезгілінде, қауіпті жағдайларға байланысты көлік органдары жылына бір-төрт рет автокөлік жолын жабады. Жылдамдық шегі белгіленген, бірақ ірі көліктер үшін төменгі шектер қойылған.

Климат

Таулардағы климаттың ерекшелігі – жағалаудан ішкі беткейлерге дейінгі аралықта өзгеруімен сипатталады. Әдетте, тауларда ауа температурасы жағалауға жақын жерде жұмсақ болады және жауын-шашын мөлшері артады. Жағалауда жыл сайын шамамен жауын-шашын түседі, ал шыңдарда бұл көрсеткіш көтеріліп жетеді. Шығыс аймақтарда жылына шамамен жауын-шашын түседі. Калифорниялық ақ шырша (Abies concolor subsp. lowiana) 1219 м биіктіктен жоғары таулық және субальпілік ормандарда өседі. Тау ормандарында, қарлы аймақта қант қарағай (Pinus lambertiana) да кездеседі. 1524 м (5000 футтан) жоғары субальпілік ормандарда Дуглас шыршасымен қатар таулық гемолока (Tsuga mertensiana) және Шаста қызыл шыршасы (A. magnifica subsp. shastensis) өседі. Сирек кездесетін Тынық мұхитының тисы (Taxus brevifolia) төменгі биіктікте немесе су көздеріне жақын биіктікте өседі. Басқа қылқан жапырақты ағаштарға жылаушы емен (Picea breweriana) – эндемик түр және жағалаудағы қызыл ағаш (Sequoia sempervirens) жатады. Қылқан жапырақты ағаштармен қатар жапырақты ағаштар да өседі. Сискию тауларында Калифорнияның ең үлкен қара емені табылды. Көк емен (Quercus douglasii) оның үздіріспес ареалынан тысқары орналасқан; алайда, Сискию тауларында көк еменнің жекелеген топтары кездеседі. Кейбір аймақтарда инвазивті түрлер мазалап тұр. Олардың ішінде сары шырша және шотланд қызылжасылы (scotch broom) бар. Старттистл Сискиюда соңғы 20 жылда ғана проблемаға айналды. Оның мекендеу ортасына тигізер пайдасы аз және көптеген жергілікті өсімдіктерден басып озады. Қызғылт түсті боз (Purple loosestrife) – су жолдары үшін инвазивті өсімдік.

Жануарлар

Өңірдегі жануарлар әртүрлілігі аймақтағы қосмекенділер, бауырымен жорғалаушылар және құстар түрлерінің санымен анықталады. Көптеген қосмекенділер мен бауырымен жорғалаушылар эндемик түрлер болып табылады. Осы тау жотасында Сискию тауларының сирек кездесетін саламандрасы табылған, сондай-ақ Скотт Бар саламандрасы да бар. Таулардағы әртүрлі орталар аймақтағы құстардың көп болуына себеп болады, себебі құстарға әртүрлі мекендеу орындары қол жетімді. Бұл құстардың ішінде 1768 метрге дейінгі ормандарда тіршілік ететін, құрып кету қаупі төнген дақылды сұңқар бар. Роуг және Кламат су алаптарында құрып бара жатқан лосось өмір сүреді. Тағы бір сирек жануар – балықшы, ол ескі өсімдіктерде мекендейтін орташа өлшемді жыртқыш сүтқоректі жануар.

Қорғалатын аумақтар

Сискию таулары бірнеше түрде федералды қорғауға ие. Орегон үңгірлері ұлттық ескерткіші және қорығы Грантс-Пасс, Орегонның оңтүстігіндегі тау жиегінің солтүстік бөлігінде қорғалады. Каскад-Сискию ұлттық ескерткіші Сискию және Каскад тау жоталарының қиылысында орналасқан. Орегон мен Калифорнияда үш жабайы аймақ бар: Қызыл құйрық жабайы аймағы, ол ; Кальмиопсис жабайы аймағы, ол ; және Сискию жабайы аймағы, ол қорғайды.