Кіріспе

Шығыс Германияның негізін қалаушы және билік етуші партиясы Германияның Социалистік Бірлік партиясы (Sozialistische Einheitspartei Deutschlands, ; SED, ) – 1949 жылы елдің құрылған сәтінен бастап 1989 жылы Бейбіт революциядан кейін таратылғанға дейін Германия Демократиялық Республикасының (Шығыс Германия) негізін қалаушы және билік етуші партиясы. Ол 1946 жылы Германия Коммунистік партиясы мен Германия Социал-демократиялық партиясының Шығыс Германия бөлімшелерінің бірігуі нәтижесінде құрылған марксистік-лениндік коммунистік партия болды. ГДР бірпартиялық мемлекет еді. Басқа институционалдық халық фронты партияларына SED-пен одақтасып, қызмет етуге рұқсат берілді; оларға Христиан-демократиялық одақ, Либералды-демократиялық партия, Демократиялық шаруалар партиясы және Ұлттық-демократиялық партия кірді. Бұл партиялар көбінесе SED-ге бағынышты болды және олардың өмір сүруінің шарты ретінде SED-тің «жетекші рөлін» қабылдауға міндетті болды. Кеңес блогындағы ең қатаң сталинистік партиялардың бірі болған SED, 1980-жылдары кеңес басшысы Михаил Горбачевтің либерализация саясатын, атап айтқанда, «перестройка» мен «гласность» саясатын қабылдамады. Бұл ГДР-дің қайта құрылымдалып жатқан КСРО-дан оқшаулануына және 1989 жылдың күзінде партияның құлауына әкелді. SED ресми түрде демократиялық централизм принципі негізінде ұйымдастырылды. Теориялық тұрғыдан алғанда, SED-нің жоғары органы – бес жыл сайын шақырылатын партия съезі еді. Партия съезі отырмаған кезде Орталық комитет жоғары орган болып табылды, бірақ ол әдетте жылына бір рет қана жиналатындықтан, көптеген міндеттер мен жауапкершіліктер Политбюро мен оның Тұрақты комитетіне жүктелді. Соңғысының мүшелері партияның да, мемлекеттің де жоғары басшылары болды, ал партияның бас хатшысы диктатордың билігін тиімді жүзеге асырды. 1960 жылдан бастап олардың көптегені Германия Демократиялық Республикасының Президенті лауазымын алмастырған Шығыс Германияның Мемлекеттік кеңесіне де мүше болып кірді. Идеологиялық тұрғыдан алғанда, партия құрылған сәтінен бастап марксизм-ленинизмге адалдығын сақтап, мемлекеттік социализмді ұстанды. Осы саясат бойынша Шығыс Германиядағы барлық индустриялар мемлекеттік меншікке алынды және жоспарлы экономика енгізілді. SED мектептерде марксизм-ленинизмді және орыс тілін міндетті оқытуды енгізді. Вальтер Ульбрихт 1950 жылдан 1971 жылға дейін партияның басты тұлғасы және Шығыс Германияның тиімді басшысы болды. 1953 жылы партияға қарсы көтеріліс Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі мен Кеңес Армиясы тарапынан зорлықпен басып жанылды. 1971 жылы Ульбрихттің орнына Эрих Хонеккер келді, ол 1989 жылғы революция кезінде орнынан кетуге мәжбүр болғанға дейін ГДР дамуының тұрақты кезеңіне басшылық етті. Партияның соңғы басшысы Эгон Кренц ГДР-дің саяси басқаруын SED-тің қолында ұстауға тырысқанда сәтсіз болды және Германияның қайта бірігуінен кейін түрмеге қамалды. 1989 жылдың күзінде SED-тің ұзақ жылдар бойы басылып келген реформалық қанаты партияны өз қолына алды. Өзінің беделін жаңарту ниетімен партия Марксизм-Ленинизмнен бас тартып, өзін демократиялық социалистік партия деп жариялаған Демократиялық социализм партиясы (ПДС) ретінде қайта құрылды. 1990 жылғы парламент сайлауында партия 16,4% дауыс жинады. 2007 жылы ПДС Еңбек және әлеуметтік әділет (WASG) партиясымен бірігіп, «Сол» (Die Linke) партиясын құрды, ол 2021 жылғы федералды сайлаудан кейін Германия Парламентіндегі ең ірі алтыншы партия болып табылады.

Ерте тарих

SED 1946 жылғы 21 сәуірде Германияның Социал-демократиялық партиясы (SPD) мен Германияның коммунистік партиясының (KPD) бірігуі арқылы құрылды. Шығыс Германия мен Кеңес Одағының ресми тарихтарында бұл бірігу социалистік партиялардың ықтимал күш-жігерін ерікті түрде біріктіргені ретінде бейнеленген. Дегенмен, бірігудің күрделірек болғанын көрсететін көптеген дәлелдер бар. Барлық мәліметтерге сәйкес, Кеңес оккупациялық билігі SPD-нің шығыс бөлімшесіне KPD-мен бірігу үшін қатты қысым көрсеткен. Жаңадан құрылған партия Кеңес билігінің көмегімен 1946 жылғы сайлауда Кеңес аймағындағы жергілікті және аймақтық жиналыстарда жеңіске жетті. Алайда, бұл сайлау толығымен құпия өткізілмеді, бұл алдағы төрт онжылдыққа тон берді. Бұл жарыста SED партиясы SPD-нің дауыстарының жартысынан да азын алды. Берлиндегі SPD-нің көп бөлігі бірігуден шет қалып, тіпті Берлин Кеңес аймағының ішінде болса да. Германиядағы Кеңес әскери басқармасы (орысша: СВАГ) Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Германияның шығыс аймақтарын тікелей басқарды және барлық саяси қызметті мұқият бақылады. SVAG-тің үгіт-насихат басқармасы директоры, подполковник Сергей Иванович Тиулпановтың алғашқы барлау есебінде бұрынғы KPD және SPD мүшелері SED ішінде әртүрлі фракцияларды құрып, жаңа партия құрылғаннан кейін ұзақ уақыт бойы өзара қарым-қатынаста болғаны көрсетілді. Сондай-ақ, есепте SED-тің нағыз неміс саяси партиясы екеніне халықты сендірудің қиындығы айтылды, олар оны кеңес оккупациялық күшінің құралы деп есептеді. Тиулпановтың сөзіне қарағанда, KPD-ның көптеген бұрынғы мүшелері "өздерінің революциялық ұстанымдарынан айырылғанын, егер SED болмаса, KPD жалғыз өзі жақсы нәтижелерге жетер еді және социал-демократтарға сенуге болмайды" деген пікір білдірді (Тиулпанов, 1946). Тиулпанов сондай-ақ бұрынғы SPD мүшелері арасында айқын "саяси бейтараптық" байқалғанын көрсетті, олар жаңа SED басшылығымен әділетсіз және екінші дәрежелі партия мүшелері ретінде қарастырылатынын сезінді. Нәтижесінде, SED партиясының алғашқы аппараты жиі тоқтап қалды, өйткені бұрынғы KPD мүшелері кез келген ұсынысты, оның көлеміне қарамастан, бұрынғы SPD мүшелерімен кеңінен талқылай бастады, консенсусқа жету және оларды ренжітуден сақтану үшін. Кеңес барлау қызметі SPD ішіндегі бір топтың атын білген, олар жасырын түрде батыстағы SPD-мен және тіпті батыс одақтастарының оккупациялық билігімен байланыс орнатып жатқан. Кеңестер үшін ерте SED-тің қаупі оның ұлттық партияға айналу мүмкіндігі болды. Үлкен партия жиналыстарында мүшелер әлеуметтік мәселелерді шешу және гендерлік теңдік туралы сөйлегенге қарағанда ұлтшылдық туралы сөйлейтін спикерлерге көбірек қол шапалақтады. Кейбіреулері тіпті кеңестік және батыс ықпалынан еркін тәуелсіз неміс социалистік мемлекетін құру және Ялта конференциясы мен Потсдам конференциясы Польшаға, КСРО-ға және Чехословакияға бөлген бұрынғы неміс жерлерін қайтару идеясын ұсынды. SED өзінің құрылуынан бастап нацистік партияның бұрынғы мүшелерін қабылдауды бастады. Алайда, бұл стратегия партия ішінде дау тудырды. Сондықтан SED 1948 жылы Германияның Ұлттық Демократиялық партиясын (NDPD) бұрынғы нацистер мен вермахт офицерлерінің резервуары ретінде қызмет ететін серік партия ретінде құрды. Дегенмен, SED бұрынғы нацистік партия мүшелерін қабылдауын жалғастырды. 1954 жылға қарай SED мүшелерінің 27 пайызы және мемлекеттік қызметкерлердің 32,2 пайызы нацистік партияның бұрынғы мүшелері болды. Кеңес келіссөзшілері SED саясаткерлерінің кеңестік бақылаушылар бекіткен саяси мәлімдемелерден тысқары сөздер айтқанын және аймақтық SED шенеуніктеріне Берлиндегі Орталық Комитет қабылдаған саяси ұстанымдарға қарсы шығу алдында мұқият ойлану қажеттігін түсіндіруде қиындықтар туындағанын хабарлады.

Билік монополиясы

Бұл партия номиналды түрде тең құқықтармен біріккенмен, бастапқыда-ақ коммунистер басымдық танытты. 1940 жылдардың соңына қарай, SED өз қатарынан қарсылық көрсеткен социал-демократтардың көп бөлігін тазарта бастады. 1949 жылы Шығыс Германияның ресми түрде құрылуына дейін SED толыққанды коммунистік партияға айналды – жаңа атаумен KPD-нің өзі. Ол Кеңес блогындағы басқа коммунистік партиялар сияқты даму жолына түсті. Басқа партиялар формалды түрде өмір сүре бергенімен, Кеңес оккупациялық билігі оларды Демократиялық Германияның Ұлттық фронтына қосылуға мәжбүр етті, бұл партиялардың номиналды коалициясы SED-тің толық бақылауында болды. Ұлттық фронт ұсынған кандидаттар тізімінде коммунистердің басымдығын қамтамасыз ету арқылы SED Кеңес аймағындағы және 1949 жылдан бастап Шығыс Германиядағы заң шығару органдарының құрамын алдын ала анықтады. Арадағы жылдарда SED Кеңес блогындағы ең консервативті партиялардың бірі ретінде танылды. Михаил Горбачев 1980 жылдары Кеңес Одағында реформалар бастағанда, SED ортодоксалды ұстанымды сақтап қалды.

Негізгі ұйым

Партиялық ұйым Германия Демократиялық Республикасының институттарымен тығыз байланысты болды және олардың құрамында орналасқан. Оның ықпалы қоғамдық өмірдің барлық аспектісін қалыптастырып, оған бағыт берді. Партия әрбір мүшесінен "Қайда жолдас болса, сол жерде партия да бар" (Wo ein Genosse ist, da ist die Partei) деген ұстаныммен өмір сүруді талап етті. Бұл партиялық ұйымның мемлекеттік меншіктегі өнеркәсіптік және квазикоммерциялық кәсіпорындарда, машина және трактор станцияларында, мемлекеттік шаруашылықтарда және ірі ауыл шаруашылығы кооперативтерінде жұмыс істегенін, әрбір мекеменің операциялық басқаруын бақылау және реттеуге арналғанын білдірді. Партиядағы ең кіші ұйымдық бөлімше – партия тобы болды. Топ мүшелері партия жұмысын ұйымдастыруға жауапты болу үшін өздерінен біреуін партия тобының ұйымдастырушысы (ПГО) етіп сайлады. Сонымен қатар, қазынашы, агитатор және топтың мөлшеріне байланысты, партия тобы басшылығына басқа да қосымша мүшелер кірді. Егер бір орында бірнеше партия тобы жұмыс істесе, олар бөлімдік партия ұйымына (APO / Abteilungsparteiorganisation) біріктірілетін болды, ол өз кезегінде өз басшылығы мен APO партия хатшылығына ие болады.

Партиялық конференция

Партия конференциясы ресми түрде партияның басқарушы институты болды. Партиялық конференциялар көбінесе әскери дәлдікпен жоспарланды. Олардың ұйымдастырылуы жоғары мәртебелі қоғамдық шаралар ретінде қабылдануын қамтамасыз ету үшін мұқият жасалды. Бұл шаралар қарапайым саяси жиындардан гөрі әлдеқайда маңызды болды. Делегаттар партияның облыстық және бөлімшелік ұйымдарынан партия Орталық комитеті белгілеген талаптар бойынша іріктелді. Әйелдердің, жастар өкілдерінің, бекітілген халықтық ұйымдар мүшелерінің және "үлгілі" жұмысшылардың саны ескерілді.

Партия хатшылары

Партияның әртүрлі деңгейлерінде партия хатшылары болды. Олар көбінесе жалақысыз қызмет атқарды, партиялық хатшылық міндеттерін жалақы алатын жұмыспен үйлестіретін. Әкімшілік бірлік белгілі бір көлемнен асқанда, партия хатшысы мен комитет мүшелері арасында шиеленіс туындап, онда толық уақытты, жалақы алатын партия хатшысы тағайындалатын. Ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар мен маңызды экономикалық институттардағы партия хатшылары партиялық рөлін, партия Орталық Комитеті деңгейіне дейін сақталған құрылымдық элементтерді қолдана отырып, жоғарырақ органға мүшелікпен біріктіретін. Партия хатшыларының міндеті – саяси жұмысты ұйымдастыру. Олар партия жиналыстарын дайындап, партия басшылығымен бірлесіп саяси оқулар өткізді. Партия шешімдерінің орындалуын және сақталуын қамтамасыз етіп, жалпы есеп беру және басшылық жұмыстарын жүзеге асырды. Олар сондай-ақ партиялық хатшылық міндеттеріне жататын адамдар туралы "Көңіл-күй мен пікірлер" ("Stimmungen und Meinungen") тақырыбында ай сайынғы есеп беруге міндетті болды. Жұмысқа сын айтылған жағдайларда, өзгерістерді жеткізудің көптеген жолдары болды. Осы факті партия аппаратының бюрократизациялануы мен сталиндік бейімділіктердің пайда болуына себеп болды. Партия хатшылары жоғары деңгейдегі партия комитеттерінің өкілдерінен нұсқаулық алып, тексеруден өтетін арнайы ай сайынғы саяси процеске қатысты. Партиялық міндеттерімен қатар, партия хатшылары мемлекеттік басқару органдарының мүшелері болып табылып, SED-тің кәсіпорындар мен кеңселердегі басшылық рөлін бекітті. Басқару шешімдері партия комитеттерінде талқыланып, соңғы шешім қабылданды. Бұл басшы, егер ол партия мүшесі болса, осы шешімдерді орындауға міндетті дегенді білдірді.

Бөлімдік дирекциялар

Партияның негізгі ұйымдық бірлігі партияның секциялық басшылығы ("SED Kreisleitung") бақылауына қойылды. Барлығы осындай секциялық басшылық топтары 262 болды, оның ішінде "Еркін неміс жастары" (FDJ), "Кәсіподақтар федерациясы" (FDGB), Сыртқы істер министрлігі, Сыртқы сауда министрлігі, Мемлекеттік темір жол ұйымы, Ішкі істер министрлігінің әскери құрылымдары, Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі (Штази), Ұлттық халық армиясы – әрқайсысының өз интеграцияланған саяси-әкімшілік құрылымы болды.

Аймақтық басқармалар

Партияның аймақтық құрылымы елдің он бес аймағынан басталды. 1952 жылы аймақтық кеңестер таратылғаннан кейін аймақтық деңгейдегі үкіметтік құрылым күрт өзгерді, бірақ әрбір әкімшілік құрылымда партия хатшысы міндетті түрде болып, бұл құрылым жергілікті деңгейдегі әкімшілік құрылымдарда да қайталанды. Аймақтық партия басшылығы ("SED Bezirksleitung"/ BL) сайланған орган еді, оның мүшелігі үшін жалақы төленбеді. Ол, жалақы алатын, кейде партия басшылығы құрамына да кіретін әкімшілік органдармен бірге жұмыс істеді. Аймақтық деңгейде SED басшылығын әдетте бірінші хатшы, екінші хатшы және "Агитация мен насихаттау", экономика, ғылым, мәдениет және ауыл шаруашылығы салаларына жауапты хатшылық команда қолдады. Сонымен қатар, FDJ, FDGB және Жоспарлау комиссиясы сияқты ұлттық институттардың аймақтық бөлімдерін бақылау үшін аймақтық командалар құрылды.

Орталық комитет

Партия съезі өткізілмеген кезде Орталық комитет партияның жетекші күші болды. Билік Комитет хатшылығында шоғырланды, оны 1953 жылдан 1976 жылға дейін Бірінші хатшы деп аталған Бас хатшы басқарды. Бұл қызмет Политбюро төрағалығымен біріктірілді. 1971 жылға дейін Бас хатшы Уолтер Ульбрихт болды, оны Эрих Хонеккер, ал ол Эгон Кренц ауыстырды. Кеңес Одағынан өзгеше, SED-де жергілікті және аймақтық деңгейде «екінші хатшылар» болды, бірақ Орталық комитетте болған жоқ. Дегенмен, кейбір Политбюро мүшелері мен хатшылары ресми емес екінші орынды иеленді, ең белгілілері – Карл Ширдеван, содан кейін Уолтер Ульбрихт пен Пол Вернер кезінде Хонеккер, ал Хонеккер кезінде Эгон Кренц. ГДР-дың саяси иерархиясында Орталық комитет мүшелері үкімет министрлерінен жоғары тұрды. 1950 жылдың шілдесінде өткен үшінші партия конференциясында СЭД Орталық комитеті кеңестік үлгіде сайланды, сол кезде бір тізімді сайлау жүйесі қолданылды: партияның жұмыс істеп тұрған басшыларының көп бөлігі ауыстырылды. Жаңа Орталық комитет мүшелерінің 62%-дан астамы 1946 жылғы партия бірігуіне дейін Коммунистік партияның (КПД) мүшелері болғандығы қызығушылық тудырды. Төрт жыл өткен соң, SED құрылған кезде айтылған КПД/СПД-ның теңдігіне ешқандай белгі байқалмады. 1989 жылға қарай Орталық комитет мүшелерінің саны 165-ке жетті, ал тағы 57 адам мүшелікке үміткер ретінде тіркелді. Барлық жоғары партиялық лауазымдардағы қызметкерлер және басқа да жоғары мемлекеттік лауазымдардағы адамдар (егер олар партия мүшесі болса) оған кірді. Кәсіби қызметкерлер мен саясаткерлерден басқа, Комитетке елдің жетекші мекемелері мен өнеркәсіптік бірлестіктерінің басшылары, елдің Жазушылар одағының президенті, жоғары әскери шенділер және партия ардагерлері де кірді. Партияның Орталық комитеті елдің жалпы билік құрылымын көрсететіндей, ерлер басымдығын құрады: әйелдердің үлесі ешқашан 15%-дан аспады.

Орталық партиялық бақылау комиссиясы

Орталық партиялық бақылау комиссиясы (ЗПКК) – СЭД Орталық комитеті тарапынан сайланатын және оның бағынысында жұмыс істейтін СЭД-тің жоғары тәртіптік органы. Оның міндеті партия қатарындағы сәйкестікті күштеп сақтау және болжамды оппозицияны жою болды, ол Штази және Халық полициясымен тығыз байланыста жұмыс істеді. Партияның барлық деңгейлерінде облыстық (BPKK) және аудандық партиялық бақылау комиссиялары (KPKK) сияқты тиісті органдары болды. ЗПКК-нің белгілі құрбандарының ішінде Роберт Хавеманн мен Рудольф Хернштадт есімдері бар. Партия қаржысын тексеру үшін КСРО Орталық тексеру комиссиясына ұқсас Орталық тексеру комиссиясы (ЗРК) да жұмыс істеді, алайда оның өкілеттігі шектеулі болғандықтан, ЗПКК-мен салыстырғанда маңызы шамалы болды.

Орталық Комитетінің Саяси бюросы

Орталық Комитеттің күнделікті ең маңызды жұмысын партияның жоғары лауазымды қызметкерлерінің шағын тобы – Политбюро жүзеге асырды, оның құрамында 15-25 толық мүше және шамамен 10 кандидат (дауыс беру құқығы жоқ) мүше болды. Политбюро мүшелерінің арасында Орталық Комитет хатшыларының саны шамамен онға жуық болды. Орталық Комитет Бас хатшысы сонымен қатар Политбюро төрағасының қызметін атқарды (барлық басқа функцияларымен бірге). Ел үкіметі, формальды түрде Министрлер Кеңесі басқарылып, негізінен Политбюроның шешімдерін іске асыруға бағытталды. Бұл Министрлер Кеңесі ГДР-дегі ең жоғары атқарушы билік болып саналса да, шындығында ол партия комитеттерінің тұрақты бақылауында болды, бұл құрылым SED-тің «жетекші рөлін» қамтамасыз етті. Бұл мәртебе 1968 жылы енгізілген конституциялық өзгерістерден кейін нақты айқындалды, ол Шығыс Германияны «еңбекші класс және оның марксистік-лениндік партиясы» басқаратын «социалистік мемлекет» деп белгіледі. Министрлер Кеңесінің төрағасы және Ұлттық заң шығару органы («Volkskammer») президенті де Политбюро мүшелері болды. SED Орталық Комитетінің Политбюросының отырыстары әдетте әр сейсенбі күні Вердершер Маркттағы Орталық Комитет ғимаратының 2-қабатындағы конференц-залда сағат 10-да басталатын. Отырыстар көбінесе 2 сағатқа созылып, күн тәртібінде 10-20 мәселе қарастырылатын. Бұрынғы Политбюро мүшелері Эгон Кренц пен Гюнтер Шабовскийдің сөзіне сүйенсек, көптеген Политбюро мүшелері айтары аз, тіпті қарсылық білдіруге де құлшынбады.

1-ші конгресс

1946 жылы 21 сәуірде өткен 1-ші партия съезі (Vereinigungsparteitag) біріктіру съезі болды. Бұл съезде партияны жетектеу үшін екі бірлескен төраға сайланды: бұрынғы Шығыс Германия Коммунистік партиясының (KPD) жетекшісі Вильгельм Пик және бұрынғы Шығыс Германия Социал-демократиялық партиясының (SPD) жетекшісі Отто Гротеволь. Бірігу алғашында оккупацияланған Германияның барлық бөлігіне қатысты болу жоспарланған. Бірақ үш батыс оккупациялық аймағында бұл бірігу қабылданылмады, сол аймақтарда екі партия да тәуелсіз қалды. Осылайша, екі партияның бірігуі тек Кеңес оккупациялық аймағында ғана күшіне енді. СЭД Кеңес Одағы Коммунистік партиясының үлгісімен құрылды.

2-ші конгресс

1947 жылдың 20-24 шілдесінде партияның 2-ші съезі шақырылды. Съезд жаңа партия уставын қабылдады және партияның атқару комитетін орталық комитетке (Zentralkomitee немесе ЗК) трансформациялады.

Үшінші конгресс

1950 жылы шілдеде өткен үшінші партия съезі өнеркәсіптік прогреске ерекше мән берді. Жұмыс істейтін халықтың 40%-ын жұмыспен қамтитын өнеркәсіп секторы тағы да ұлттандыруға түсті, нәтижесінде "халық кәсіпорындары" (немісше: Volkseigener Betrieb, VEB) құрылды. Бұл кәсіпорындар өнеркәсіп саласының 75%-ын біріктірді. Осы уақытта партия, Вальтер Ульбрихтті партияның бас хатшысы етіп сайлап, кеңес үлгісіндегі нақтырақ идеологиялық бағытқа өтті.

4-ші конгресс

Партияның 4-съезі 1963 жылдың 15-21 қаңтарында шақырылды. Съезд жаңа партия бағдарламасын және жаңа партия мүшелік ережесін бекітті. Уолтер Ульбрихт партияның бірінші хатшысы лауазымына қайта сайланды. Көбірек орталықтандырылған жаңа экономикалық саясат – "Жаңа экономикалық жүйе" енгізілді.

Бесінші конгресс

Бірінші хатшы Уолтер Ульбрихт "социалистік мораль мен этиканың он талабын" жариялады. 1967 жылы 5-ші партия съезінде баяндама жасаған Эрих Хонеккер жақында құрылған Жаңа экономикалық жүйеден бас тартып, ортодоксалды социалистік экономикалық жүйеге қайта оралуға шақырды. Бірақ сол жылы экономикалық саясаттағы күрт өзгерісті Хонеккердің өркендеуімен ғана байланыстыруға болмайды. Алдыңғы екі қыс бойы ГДР электр энергиясының жетіспеушілігі мен көлік инфрақұрылымының тоқырауына тап болды.

Алтыншы конгресс

1971 жылдан бастап конгрестер бес жылда бір рет өткізілді. Соңғысы 1986 жылғы сәуір айында өткен партияның 9-съезі болды. Теориялық тұрғыдан алғанда, партия съездері саясатты белгілеп, басшылықты сайлап, басшылықтың саясатын талқылау үшін платформа ұйымдастырды және партияны бұқаралық қозғалыс ретінде заңдыландыруға қызмет ететін шаралар жүргізді. Оларға партия бағдарламасын және жарғысын қабылдау, жалпы партиялық бағытты белгілеу, Орталық комитет мүшелерін және Орталық тексеру комиссиясының мүшелерін сайлау, сондай-ақ Орталық комитеттің есебін бекітуге ресми түрде өкілеттік берілді. Съездер арасында Орталық комитет саяси және кадрлық мәселелерді шешу үшін партия конференциясын шақыруға құқылы болды. 1971 жылдың көктемінде 6-шы съезд Ульбрихт дәуірімен байланысты болған кейбір бағдарламаларды кері қайтарып, қысқа мерзімді әлеуметтік және экономикалық проблемаларға баса назар аударды. SED бұл мүмкіндікті пайдаланып, Батыс Германия мен Кеңес Одағымен халықаралық проблемаларды, әсіресе Берлиннің болашақ саяси мәртебесін шешуде ынтымақтастыққа дайын екенін жариялады. Съезде басталған тағы бір маңызды өзгеріс – Мемлекеттік кеңес есебінен Министрлер кеңесінің күшін арттыру болды; бұл өзгеріс кейіннен «Басты міндет» бағдарламасын іске асыруда маңызды рөл атқарды. SED сонымен қатар «социалистік ұлттық мәдениетті» дамытуға көбірек мән беретінін мәлімдеді, онда суретшілер мен жазушылардың рөлі арта түсетін еді. Хонекер Орталық комитеттің төртінші пленумында SED-тің интеллигенцияға қатысты ұстанымын нақтылап түсіндірді: «Егер социализмнің берік позициясынан түсінілсе, менің ойымша, өнер мен әдебиет саласында ешқандай шектеулер болмауы керек. Бұл мазмұнға да, стильге де, қысқасы, көркемдік шеберлік деп аталатын барлық мәселеге де қатысты».

7-ші конгресс

1976 жылдың мамыр айында өткен 7-ші партия съезін СЭД саясаты мен бағдарламаларын дамытудың орталық кезеңі ретінде қарастыруға болады. 7-ші съезде жарияланған әлеуметтік және экономикалық мақсаттардың көп бөлігіне қол жеткізілді, бірақ халықтың еңбек және тұрмыс жағдайларын одан әрі жақсарту жөніндегі нақты мәлімдеме болмауы алаңдаушылық тудырды. СЭД Министрлер Кеңесімен және FDGB басшылығымен бірлесіп, тұрмыс деңгейін көтеруге бағытталған арнайы бағдарлама жариялап, бұл мәселелерді шешуге тырысты. 9-шы съезде мәдени салада қатаң бағыт белгіленді, бұл алдыңғы съезде жарияланған ашықтық пен төзімділік саясатына қайшы келді. Мысалы, 7-ші съезден кейін алты ай өткен соң ГДР үкіметі әнші Вольф Биерманға Шығыс Германияда тұруға рұқсат беруден бас тартты. Съезде сондай-ақ Шығыс Германияның халықаралық аренада мойындалғанына ерекше назар аударылды. Шығыс Германияның Шығыс Еуропа экономикалық жүйесіне және әлемдік экономикаға белсенді қатысуы оның жаңа халықаралық мәртебесін көрсетеді. Бұл халықаралық мәртебе және елдің дипломатиялық және саяси беделінің артуы осы съездің басты тақырыптары болды. 7-ші партия съезі партия алдында тұрған ішкі және сыртқы саясаттағы болашақ міндеттерді талқылау үшін де платформа болды. Сыртқы саясат саласында басты оқиға – Батыс Еуропаның марксистік-лениндік партияларының өкілдерінің, әсіресе итальяндық, испандық және француздық партиялардың сөздері болды, олардың барлығы түрлі дәрежеде Кеңес Одағымен идеологиялық келіспеушіліктерін білдірді. Сонымен қатар, түрлі көзқарастарды тыңдауға мүмкіндік бергенімен, СЭД осы сынды көптеген тұжырымдарды қабылдамады, өйткені ол Хонеккердің баса назар аударған кеңестік одақпен ерекше қарым-қатынасты сақтауға ұмтылды. Съездің тағы бір маңызды мәселесі – екі Германия арасындағы қарым-қатынасты жақсарту мәселесі болды. Шығыс Германия тарапынан алғанда, нәтижелер әр түрлі болды. ГДР үкіметі экономикалық пайданы маңызды артықшылық деп есептеді, бірақ партия батыс немiстердiң ГДР-ге және одан транзитпен жүруінің жылдам өсуіне күмәнмен қарады. Батыс Германиямен қарым-қатынастың кеңеюіне байланысты туындаған қосымша мәселелер: Шығыс Германиядағы батыс немiс тілшілерінің құқықтары мен артықшылықтары туралы Бонн мен Шығыс Берлин арасындағы жанжал; "екі валюта" жүйесінен туындаған әлеуметтік тәртіпсіздік, онда батыс немiс маркаларына ие болған шығыс немiс азаматтарына арнайы дүкендерде (Интершоптар) сирек кездесетін сән-салтанатты тауарларды сатып алуға мүмкіндік берілді; және екі немiс мемлекеті үшін жеке азаматтық туралы дау, оны СЭД жариялады, бірақ Батыс Германия үкіметі 1987 жылға дейін мойындаудан бас тартты. 7-ші съезде СЭД 1975 жылы Еуропалық қауіпсіздік және ынтымақтастық конференциясында қабылданған Хельсинки келісімдеріне қол қойылғаннан кейін туындаған қоғамдық қозғалыс пен наразылыққа да жауап берді. Съезге дейін СЭД "Халық талқылауын" өткізіп, Хельсинки конференциясының қорытынды құжатын орындаудағы Шығыс Германияның жауапкершілігіне байланысты қоғамдық алаңдаушылықты ашық талқылады.

Сегізінші конгресс

1981 жылдың сәуірінде өткен 8-ші съезд қалыпты жағдайды тойлады; жиналыс бірауыздан Хонеккерді бас хатшы лауазымына қайта сайлады, сайлауда ешқандай күтпеген жағдай болған жоқ, өйткені 76 жастағы, ауруға шалдыққан Альберт Норденнен басқа барлық лауазым иелері Политбюро мен Хатшылыққа қайта оралды. Съезде бұрынғы екі съезде қабылданған немесе баса көрсетілген, сондай-ақ 1970 жылдары Шығыс Германия өмірін басып өткен саясаттың маңыздылығы атап өтілді. Бұрынғысы сияқты, Хонеккер Кеңес Одағымен байланыстың маңыздылығын ескертті. Ол сөз соңында: "Біздің партиямыз, СЭД, Ленин партиясымен [КПСС-пен] мәңгілік байланыста болады", - деді. КПСС-тің саяси бюро мүшесі, партияның бас идеологы Михаил Суслов басқарыған делегация КПСС-ті СЭД съезінде өкілдік етті. Хонеккер екі неміс мемлекеті арасындағы қарым-қатынасқа қатысты бұрынғы ұстанымдарын қайталап, олардың Екінші дүниежүзілік соғыстан бері әртүрлі жолмен дамыған екі тәуелсіз мемлекет екенін, және екі тарап та олардың айырмашылықтарын құрметтеуі керектігін, олар жанталас өмір сүруге тырысып, қарсыласатын одақтарға мүше болғанына қарамастан, атап өтті. Сөздерінде Хонеккер, сондай-ақ басқа СЭД шенеуніктерімен бірге, бұрынғыға қарағанда Үшінші әлем елдеріне көбірек назар бөлді. Хонеккер Африка, Азия және Латын Америка елдерінен Шығыс Германияда жоғары білім алған жастардың санының үнемі артып келе жатқанын айтты, сондай-ақ ол сол елдерде Шығыс Германия командаларымен оқытылған мыңдаған шәкірттер, білікті жұмысшылар мен оқытушыларды атады. Съездің ашылу отырысында бас хатшы баяндаған Орталық Комитетінің есебі 9-шы съезден бері өткен бес жылдағы экономикалық және әлеуметтік прогресске арналды. Хонеккер осы кезеңдегі ауыл шаруашылығы және өнеркәсіп өндірісінің өсуін, сондай-ақ елдің "социализм мен коммунизм жолымен" жалғастырғанына байланысты әлеуметтік прогрестің артуын егжей-тегжейлі баяндады. Хонеккер келесі бес жылда өнімділікті одан да арттыруға шақырды, сондай-ақ жеке бастамашылықты және өнімділікті ынталандыру мақсатында, қоғамның ең еңбекқор және өнімді мүшелерін марапаттайтын еңбек саясатын ұсынды.

9-шы конгресс

1986 жылдың 17-21 сәуірінде өткен 9-шы съезде SED және Хонеккерді толық қолдады, оны партия басшысы лауазымына тағы бір мерзімге бекітті. SED өзінің жетістіктерін «Германия аумағындағы ең табысты партия» деп атап көрсетті, Шығыс Германияны «саяси тұрақты және экономикалық жағынан тиімді социалистік мемлекет» деп мақтады және қазіргі саясатын сақтау ниетін білдірді. Шығыс Германияның жетістіктері Хонеккердің жеке табысы ретінде ұсылды, бұл оның саяси мансабындағы маңызды кезең болды. Михаил Горбачевтің съезге қатысуы Хонеккердің саяси бағытын қолдады, сондай-ақ партия жетекшілігінің қайта құруымен нығайтылды. Жалпы алғанда, 9-шы съезд Шығыс Германияның Шығыс Еуропадағы ең күшті экономика және ең тұрақты ел ретіндегі рөліне сенім білдірді. Горбачев Шығыс Германияның тәжірибесін 1980-ші жылдарда орталық жоспарлаудың тиімді және жұмыс істей алатынының дәлелі деп бағалады. Сыртқы саясат мәселелеріндегі ресми мәлімдемелер әртүрлі болды, әсіресе Шығыс Германияның Батыс Германиямен және Батыс Еуропаның қалған бөлігімен қарым-қатынасына қатысты. Хонеккердің «конструктивті диалог» саясатын қорғауы Горбачевтің Еуропадағы қарусыздану және жақындасу шақыруларымен үйлесімді болды. Дегенмен, SED жетекшілігі сыртқы саясатының, соның ішінде Батыс Германиямен қарым-қатынасының Мәскеумен тығыз келісілгенін нақты айтты. Хонеккердің Батыс Германияға сын айтуы шамалы болса да, Горбачевтің сыны өткір болды, ол Боннның АҚШ-тың Стратегиялық қорғаныс жобасына қатысуын және Батыс Германиядағы «реваншизмді» сынады. Бірақ Горбачевпен соңғы келіссөздерден кейін Хонеккер Батыс Германия үкіметінің саясатын ашық сынаған қатаң хабарламаға қол қойды. Жалпы алғанда, Горбачевтің мәлімдемелері сыртқы саясатқа басымдық Кеңес басшылығымен Варшава шартының барлық мүшелері ұстанатын ортақ сыртқы саясатта болады дегенді көрсетті. Партияның 9-шы съезіне дейін Шығыс Германия басшылары кішкентай және орта мемлекеттердің халықаралық істерде маңызды рөл атқаратынын айтқан. Кеңес тарапынан көрсетілген қысымның нәтижесінде, мұндай мәлімдемелер Шығыс Германияның сыртқы саясаты туралы пікірлерінен мүлдем жойылды.

Соңғы күндер: СЭД-тің құлдырауы

ГДР құрылғанына 40 жыл толу күні, 1989 жылдың 7 қазанында, Ескі Социал-демократиялық партия заңсыз түрде қайта құрылды. Қазан айының қалған бөлігінде ел бойынша, соның ішінде Шығыс Берлин мен Лейпцигте кең ауқымды наразылықтар өтті. 18 қазанда өткен Политбюроның арнайы мәжілісінде Хонеккер бас хатшы лауазымынан босатылып, оның орнына партияның екінші басшысы Эгон Кренц тағайындалды. Кренц өзін реформатор ретінде көрсетуге тырысты, бірақ оған көңіл бөлгендер азаз болды. Ол Хонеккердей жек көрінді, және көпшілік оның төрт ай бұрын ғана Қытайға барып, Тяньаньмэнь алаңындағы қысымды қолдағандығын есінде сақтады. Кренц мемлекеттік саясатты өзгертуге бірнеше әрекет жасады. Дегенмен, ол халықтың еркіндік талаптарының артуына жауап бере алмады (немесе беруге ниеті болмады). Режимнің жағдайды тоқтатуға жасаған бір әрекеті оның құлауына себеп болды. 9 қарашада СЭД Политбюросы Батыс Германияға баруға ниеттенгендерге, Шығыс Германияның шекарасы арқылы ресми рұқсат алып өтуге мүмкіндік беретін жаңа ережелерді жасады. Бірақ партияның ресми емес өкілі, Шығыс Берлин партиясының басшысы Гюнтер Шабовскиге ережелердің келесі күні күшке енетінін ешкім хабарламады. Журналистің сұрағына жауап бергенде, Шабовски ережелердің қашан күшке енетінін білмей, «Білуімше, дереу, кешіктірмей» деп жауап берді. Бұл Берлин қабырғасын ашу туралы шешім ретінде кеңінен түсіндірілді. Мыңдаған шығыс берлиндіктер қабырғаға жиналды, өтуге рұқсат беруді талап етті. Дайындықсыз және күш қолдануға дайын болмаған күзетшілер тез арада үлкіп, оларды Батыс Берлинге кіре беріс қақпаларынан өткізді. Қабырғаның құлауы СЭД-ті саяси тұрғыдан жойды. 1989 жылдың 1 желтоқсанында ГДР Парламенті (Volkskammer) ГДР Конституциясындағы, елді СЭД басшылығымен социалистік мемлекет деп белгілейтін бапты жойды, осылайша Шығыс Германиядағы коммунистік үкімет ресми түрде аяқталды. 1989 жылдың 3 желтоқсанында Орталық Комитет пен Политбюроның барлық мүшелері, соның ішінде Кренц те, отставкаға шықты.

ПДС ретінде қайта тууы

SED-тің кейбір жас мүшелері Горбачевтің реформаларына ықылас білдіргенмен, 1989 жылғы оқиғаларға дейін көбінесе үнсіз қалды. SED биліктен бас тартқаннан кейін көп ұзамай реформатор Грегор Гизи жаңадан құрылған партия төрағасы болып сайланды. Өзінің алғашқы сөзінде Гизи SED-тің елдегі экономикалық қиындықтарға жауапты екенін мойындап, партияның 1949 жылдан бергі барлық іс-әрекеттерін жоққа шығарды. Ол сондай-ақ партияның социализмнің жаңа формасын қабылдауы қажет екенін мәлімдеді. Желтоқсан айының соңына қарай, Хоннекер, Кренц және тағы басқалар сияқты партияның консервативті мүшелері партия беделін жақсартуға жасалған күшті әрекеттер нәтижесінде партиядан қуылды. 16 желтоқсанда өткен арнайы съезде SED енді марксистік-лениндік партия емес еді. Өзінің репрессивті өткенінен алшақтау үшін партия өзінің атына «Демократиялық социализм партиясы» (PDS) деген атауды қосты. 1990 жылдың 4 ақпанында партияның қалған бөлігі PDS деп қайта аталды. 1990 жылдың 18 наурызында PDS ГДР-де өткен алғашқы және жалғыз еркін сайлауда жеңіліске ұшырады; Христиан-демократиялық одақ (ХДС) басшылығымен құрылған «Германия үшін одақ» коалициясы Батыспен тез бірігуді қолдайтын платформада жеңіске жетті. SED шетелдегі құпия шоттарда ақша жинаған, оның ішінде 2008 жылы Лихтенштейнде табылған қаражат та бар еді. Бұл ақша Германия үкіметіне қайтарылды, себебі PDS 1990 жылы SED-тің шетелдегі активтеріне қатысты талаптарды қабылдамаған болатын. SED-тің ішкі активтерінің көп бөлігі ГДР-дің бірігуіне дейін ГДР үкіметіне берілді. PDS-тің бұрынғы SED активтерінен төленбеген салықтар бойынша туындаған заңдық мәселелер 1995 жылы шешілді, сол кезде PDS пен ГДР саяси партиялар мен халық ұйымдарының мүлігі жөніндегі тәуелсіз комиссия арасындағы келісім Берлин әкімшілік сотымен бекітілді. PDS Германияның қайта бірігуінен аман қалды. Ол 2007 жылға дейін Бундестагта үздіксіз өкілдік етті және кейіннен қайтадан дамуды бастады. Бұл партия бұрынғы Шығыс Германияда, әсіресе штат және жергілікті деңгейде маңызды рөл атқарды. Ол Шығыс Германияның мәселелерін және әлеуметтік проблемаларды шешуде маңызды үлес қосты. 2007 жылы PDS батыстағы «Еңбек және әлеуметтік әділет – Сайлау альтернативасы» (WASG) партиясымен бірігіп, «Сол» (Die Linke) деген жаңа партия құрды, бұл батыс штаттарында партияға көбірек қолдау көрсетілді, қазіргі таңда партия Шлезвиг-Гольштейн, Төменгі Саксония, Бремен, Солтүстік Рейн-Вестфалия, Саарланд, Гессен және Гамбург парламенттерінде де өкілдік етіп отыр.

Батыс Берлин филиалы

Бастапқыда SED-нің Батыс Берлинде филиалы болды, бірақ 1962 жылы ол филиал Батыс Берлиндегі Социалистік Бірлік партиясы (Sozialistische Einheitspartei Westberlins – SEW) деп аталатын дербес партияға айналды. Партия 1990 жылы сәуір айында Социалистік бастама (Sozialistische Initiative) деп атауын өзгертті, содан кейін 1991 жылы маусымда таратылды, ал оның мүшелерінің бір бөлігі кейін Демократиялық социализм партиясына қосылды.

Германияны одақтастар басып алды (1946)

Дауыс берушілер, мандаттар1946, Кеңес оккупациялық аймағы4,685,30447.57% (No. 1)1946, Берлин412,58219.8% (No. 3)