Кіріспе
Шығыс Германияның саяси жастар ұйымы "Еркін неміс жастары" (Freie Deutsche Jugend; FDJ) – Германиядағы жастар қозғалысы. Бұрын ол Германия Демократиялық Республикасының (ГДР) және Германияның Социалистік Бірлік Партиясының ресми жастар қозғалысы болды. Ұйым 14 пен 25 жас аралығындағы жігіттер мен қыздар үшін құрылған және бұрынғы Шығыс Германияның жас ересектерінің шамамен 75% құрады. 1981–1982 жылдары бұл 2,3 миллион мүшеден тұрды. 6–13 жас аралығындағы мектеп оқушылары үшін "Тэльман пионерлеріне" (Thälmann Pioneers) қосылғаннан кейін, Шығыс Германия жастары көбінесе FDJ-ге мүше болар еді. ФДЖ "Жұмысшы партиясының сенімді көмекшісі және күрестік резерві" болуы тиіс еді, ал Германияның Социалистік Бірлік Партиясы Ұлттық фронттың мүшесі болып, Халық палатасында өкілдері болды. ФДЖ-ның саяси және идеологиялық мақсаты – ГДР-дегі жастардың өмірінің барлық саласына әсер ету, марксистік-лениндік ілімдерді тарату және коммунистік мінез-құлықты насихаттау болды. ФДЖ-ға мүшелік ресми түрде ерікті болды. Дегенмен, оған қосылмағандар ұйымдастырылған демалыстарға қатысу мүмкіндігінен айырылып, университеттерге түсу, таңдаған мамандықтарын игеру және т.б. қиындыққа тап болар еді (немесе тіпті мүмкін емес). Көптеген жастар діни нанымдарына байланысты мүшелікке қосылудан бас тартты. FDJ бастапқыда коммунистер тарапынан саяси емес, "ұлттық" жастар ұйымы ретінде дамытылды, ол Германияның барлық төрт оккупациялық аймағында жұмыс істеуі тиіс еді. ФДЖ "еркін" және "демократиялық" біріккен жастар ұйымы ретінде жоспарланды, онда жас антифашистер "Еркін неміс жастары" (Freie Deutsche Jugend) деген атпен отанын қайта құру үшін бірлесіп жұмыс істеуі керек еді. Ұйымның аты Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын Прага, Париж және Лондонда неміс жас антифашистері құрған "Еркін неміс жастары" қозғалысынан шабыт алды. ФДЖ Шығыс Германияның жас буынына социалистік идеологияны сіңіруге жауапты болды. Сонымен қатар, 1940 жылдары ФДЖ "жастар бригадалары" арқылы жас шығыс неміс жұмысшыларының өнімділігін арттыруға ұмтылды. Шығыс Германия жастарының жалғыз ресми өкілі ретінде ФДЖ-ның басты мақсаты – Германияның Социалистік Бірлік Партиясының (SED) марксистік-лениндік идеалдары арқылы шығыс неміс жастарының жүрегі мен санасын социализмге баулу болды. 1940 жылдары шығыс неміс жастарына "құрықсыз өмір" ұсынуға баса назар аударылғандықтан, ФДЖ жастар үшін тартымдырақ болды. Спорттық және би шаралары, "үй кештері" (Heimabende), концерттер, саяхаттар мен кинотеатрға бару сияқты ұйымдастырылған іс-шаралар, шығыс неміс жастарына басқаша ойын-сауыққа мүмкіндік болмаған жағдайда, демалыс беруге бағытталды. 1946 және 1947 жылдары демалыс шараларын ұйымдастыру жауапкершілігі негізінен қалалар мен ауылдардағы жергілікті FDJ топтарының үстіне жүктелді.
The Free German Youth (Freie Deutsche Jugend; FDJ) is a youth movement in Germany. Formerly, it was the official youth movement of the German Democratic Republic (GDR) and the Socialist Unity Party of Germany. The organization was meant for young adults, both male and female, between the ages of 14 and 25 and comprised about 75% of the young adult population of former East Germany. In 1981–1982, this meant 2.3 million members. After joining the Thälmann Pioneers, which was for school children between ages 6 to 13, East German youths would usually join the FDJ. The FDJ was intended to be the "reliable assistant and fighting reserve of the Worker's Party", while Socialist Unity Party of Germany was a member of the National Front and had representatives in the People's Chamber. The political and ideological goal of the FDJ was to influence every aspect of life of young people in the GDR, distribute Marxist–Leninist teachings and promote communist behavior. Membership in the FDJ was nominally voluntary. However, those who did not join lost access to organized holidays, and found it difficult (if not impossible) to be admitted to universities, pursue chosen careers, etc. The majority of youths who refused to join did so for religious reasons. The FDJ was initially developed by the communists as ostensibly a non political, 'national' youth organisation, which would function in all four zones of occupied Germany. The FDJ was conceived to be a 'free' and 'democratic' united youth organisation, where young antifascists would cooperate in order to rebuild their homeland under the name of the 'Free German Youth' (Freie Deutsche Jugend). The name of the organisation was inspired by the 'Free German Youth' movements formed by young German antifascists in Prague, Paris and London, before the Second World War. The FDJ was responsible for the socialist indoctrination of the rising generation of young East Germans. Additionally, the FDJ aimed to increase the productivity of young East German workers through sponsored 'youth brigades', during the 1940s. As the sole official representative of East German youth, the FDJ's main objective was to win over the hearts and minds of young East Germans to socialism, through the Marxist–Leninist ideals of the Socialist Unity Party of Germany (SED). During the 1940s, an emphasis on providing a 'happy youth life' for young East Germans increasingly made the FDJ attractive to the youths. Organised activities, including sports and dance events, 'social evenings' (Heimabende), concerts, hikes and trips to the cinema, among other activities, aimed to provide leisure for young East Germans without the means to otherwise engage in pastimes. In 1946 and 1947, the responsibility of organising leisure activities predominantly rested with local FDJ groups, existing in towns and villages.
ГДР-дегі ФДЖ
ФДЖ коммунистік биліктің құралына айналып, 1950 жылы «демократиялық блоктың» мүшесі болды. Өз кезегінде, ФДЖ-де дінге қарсы күрес күшейіп, оның мақсаты шіркеу жастарының жұмысын тоқтату болды, ақырында 1953 жылдың сәуір айының ортасында ФДЖ газеті Junge Welt «заңсыз» Junge Gemeinden «қылмыстық» қызметінің егжей-тегжейін жариялаған кезде ең жоғары деңгейге жетті. ФДЖ топтары шіркеу жиындарына жіберілді, олар ішіндегілерді сөкпекке тырысты, ал мектеп трибуналдары діни себептермен ФДЖ-ға қосылудан бас тартқан оқушыларды тергеді немесе қуды. SED партиясы мен үкіметінің серіктес ұйымы ретінде ФДЖ 1953 жылғы көтеріліске дейін наразылықтардың нысанасына айналды. Халықтың күшейіп бара жатқан наразылығы ФДЖ мүшелерін батысқа қашуға мәжбүр етті. 1953 жылы ФДЖ көптеген мүшелері мен лауазымды тұлғалары ереуілдерге және демонстрацияларға қосылғаннан кейін, дүрбелеңге түсті. 1957 жылдың 25 сәуірінде ФДЖ-ның 16-шы сессиясында орталық кеңес ФДЖ-ны ресми «социалистік» жастар ұйымы деп жариялады. ФДЖ ГДР-дің FDGB-дан кейінгі екінші маңызды бұқаралық ұйымы болды. ФДЖ саяси бағыт-бағдарламаны құрды, ол теориялық тұрғыдан ГДР-дегі «жастар өмірінің» барлық саласында кең таралған күшке айналдырды. ГДР жастарының жалғыз ресми өкілі ретінде ФДЖ жастарды социалистік тұлға ретінде тәрбиелеуде маңызды рөл атқарды. Бұл шаралардың мақсаты – үлкен бірлік пен жақсы болашақ үшін жұмыс істеудің қоғамдық рухын дамыту болды. Ресми талаптар бойынша, бұл социалистік идеалдарды қабылдауға, жоғары білім мен кәсіптік дағдыларға ие болуға, ресми экономикалық және әлеуметтік бағдарламаларға белсенді қатысуға, бейбітшілік ісіне және әскери оқу бағдарламаларына қатысуға тәрбиелеуді қамтыды. Мектептерде Ханс Беймлер сайыстары сегізінші сынып оқушылары үшін әскери спорттық білім берудің бір түрін ұсынды. ФДЖ мүшелері сондай-ақ лицензия иелерінен батысқа қарай бағытталған теледидар антенналарын алып тастауды талап етті, бұл ФДЖ мүшелерінің шатырларға көтеріліп, бұрыс антенналарды кесуіне әкелді. Шығыс Германия жастарының демалысын ұйымдастыруға назар аударылды және ФДЖ-ның «Неміс кездесуі» (Deutschlandtreffen) сияқты ірі мәдени шараларды ұйымдастыруы күшейді, ақырында 1964 жылғы Whitsuntide мерекесінде ең жоғары деңгейге жетті. Мыңдаған шығыс және батыс неміс жастары Шығыс Берлинде бейбіт атмосферада жиналды, би биледі, джаз және рок музыкасын тыңдады және саяси және жеке мәселелер бойынша пікір алмасты. 1970 жылдары мамырдың біріншісі сияқты мереке күндері ұйымдастырылған жаппай шерулер мен демонстрациялар кеңінен таралды, онда ФДЖ мүшелері белсенді түрде қатысып, бірыңғай киіммен жүріп, ресми туларды алып жүрді. ФДЖ Шығыс Германияның жастарын жұмылдыру үшін қосымша шараларға ие болды. ФДЖ дене шынықтыру мен спортыны көпшілік белсенділігінің бір түріне айналдыруды мақсат етті. ФДЖ, DTSB және FDGB ұйымдастырған «Бірлескен спорттық бағдарлама» физикалық демалуға ғана емес, сонымен қатар бәсекеге қатысу рухын да ынталандырды. ФДЖ-мен бірге Тельман пионерлері және басқа да бұқаралық ұйымдар ұйымдастырған балалар «Спартакиадалары» мектептерде, жергілікті жерлерде және аудандарда екі жылда бір рет өңірлік және ұлттық деңгейде өткізілді, бұл жоғары нәтижелерге қол жеткізуге ынталандыру және Шығыс Германияның спорт мектептері мен оқу орталықтарында одан әрі дамуға болатын талантты жастарды анықтауға көмектесу мақсатында жасалды. ФДЖ-ның тағы бір мақсаты – әрбір оқушының демалыс лагерінде болуын немесе демалыс кезінде оқушылар бригадасында қандай да бір іс-әрекет жасауын қамтамасыз ету болды.
Демократиялық централизм
ФДЖ-ның негізгі ұйымдық құрылымдары 1949 жылғы маусымда Лейпцигте өткен 3-ші құрылтайда құрылды. ГДР-дегі СЭД және халық ұйымдары сияқты, ФДЖ да демократиялық централизм принципіне негізделген, бұл принцип алғаш рет Ленин Ресей революциясы кезінде большевиктер партиясында тәртіп орнату үшін енгізілген. Сәйкесінше, ФДЖ қатаң иерархиялық және орталықтандырылған жүйеде басқарылды. Әрбір ұйымдық бөлімше тікелей жоғары тұрған ұйымдық органға бағынышты болды және ФДЖ орталық басшылығы берген бұйрықтар барлық төменгі деңгейдегі ұйымдар үшін міндетті еді.
Орталық кеңес
ФДЖ-ның ең жоғары органы оның Парламенті болды, ол 1950-1960 жылдары үш немесе төрт жылда бір рет шақырылатын. FDJ жарғысына маңызды өзгерістерді енгізу осы құрылтайларда ғана мүмкін болды. Құрылтайлар арасындағы кезеңде Орталық Кеңес (ZR) FDJ істерін басқарды, SED Орталық Комитетінің (ZK) атқаратын рөлімен ұқсас қызмет атқарып тұрды. ZR мүшелері Парламент тарапынан сайланды және жылына үш немесе төрт рет өткізілетін мәжілістерде (Tagungen) жиналатын. ZR-дің міндеттеріне ФДЖ жұмысының барлық салалары бойынша қаулылар қабылдау, Шығыс Германия парламентіне (Volkskammer немесе "Халық палатасы") FDJ-дан сайлауға ұсынылған кандидаттарды бекіту және жастар ұйымының қаржылық мәселелерін бақылау кірді.
ЗР Хатшылығы
Дегенмен, нақты атқару билігі ZR хатшылығының қолында болды, бұл, мүмкін, FDJ-ның SED Политбюросына ең жақын нұсқасы еді. Орталық кеңес сайлаған ZR хатшылығы FDJ-ның көптеген саяси және ұйымдық бағыттарын қалыптастырды. Ол ұйым ішіндегі кадрларды іріктеуге жауапты болды және тікелей аймақтық (Безирк) басшылықтарына нұсқау берді. ФДЖ бірінші хатшысы төрағалық ететін хатшылықтың апталық отырыстарына әр түрлі ZR хатшылары қатысты, олардың әрқайсысы FDJ жұмысының белгілі бір саласына (мысалы, жоғары білім немесе халықаралық қатынастар) жауапты болды. ZR бюросы теориялық тұрғыдан FDJ-ның төртінші орталық басшы органы саналды. Ол 1949 жылғы 3-ші парламентте құрылды. Оның құрамына жастар өкілдері, соның ішінде «жастар мәселелері» жөніндегі мемлекеттік департамент жетекшісі және ХДС және ЛДПД сияқты блоктық партиялардың өкілдері кірді (23). Алайда, оның нақты билігі болған жоқ және ол ZR хатшылығының маңызды бір қосымшасы ғана еді.
Аудан және округ
ФДЖ-ның ең жоғары эшелондарынан төменгі құрылым үш негізгі органнан тұратын, қатаң иерархиялық деңгейде ұйымдастырылған: Bezirk (облыстық) басшылық ұйымдары, Kreis (аудандық) басшылық ұйымдары және "негізгі бөлімшелер" (Grundeinheiten). Bezirk және Kreis деңгейлеріндегі басшылық құрылымдары негізінен жоғары деңгейдегідей көшірмеленген. "Делегаттар конференциясы" (Delegiertenkonferenz) – ФДЖ Парламентімен тең деңгейдегі төменгі құрылым, ол Bezirk деңгейінде бес жылда екі рет, ал аудандарда екі жылда бір рет өткізілетін. Bezirk және Kreis хатшылықтары аймақтық және аудандық деңгейлердегі шешім қабылдау билігінің нақты орталықтарын құрады. Kreis хатшылығы – жастар ұйымының "қанатын бітіретін" толық уақытты қызметкерлерді "халық қабатымен" байланыстыратын маңызды ұйым, осы "халық қабатын" негізгі бөлімшелер білдіретін, ол мектептерде, университеттерде, зауыдтарда, шаруашылықтарда және тұрғын алаптарында ФДЖ-ның "нервтік орталығы" болып табылды. Ол жергілікті FDJ мүшелерінің ай сайынғы "мүшелік жиналыстарын" ұйымдастыруға жауапты болды, онда ұйымдық және (сирек) саяси мәселелер талқыланды.
Негізгі бірліктер
Көп жағдайда негізгі бірліктер ең кіші ұйымдық бөлімшеге, "топқа" (мысалы, мектептегі белгілі бір сыныптағы FDJ мүшелерінен немесе зауыттағы белгілі бір жұмыс бригадасынан құралуы мүмкін) бөлінді. Ірі негізгі бірліктерде (100-ден астам мүшесі барлар) ұйымдық иерархияға арнайы аралық органдар – "тармақ ұйымдары" енгізілді, олар төмендегі FDJ топтарымен байланыс көпірі қызметін атқарды. Жастар ұйымының төменгі деңгейлеріндегі функционерлердің шағын ғана бөлігі – мысалы, кейбір ірі негізгі бірліктердің бірінші хатшылары – толық уақытпен жұмыс істеді.
Өлімге ұшырау
1989 жылдың қараша айының соңында Эберхард Аурих басқаратын ФДЖ басшылығы Орталық Кеңестің 13-ші отырысында қызметтен босатылды. 1990 жылдың қаңтар айының соңында XIII Парламент отырысы барысында ФДЖ өзіне жаңа устав қабылдады, онда ол өзін "Германия топырағындағы социалистік балама" ретінде тәуелсіз ГДР-ді қолдайтын "солшыл федерация" деп анықтады, және енді "партияның көмекшісі және жауынгерлік резерві" емес екенін мәлімдеді. Кейіннен "Юнге Велт" газеті "ұйымның сәтсіздікке ұшырауы" туралы айтты, себебі "бұрынғы штатты қызметкерлердің көп болуы" "ескі ФДЖ-мен радикалды жарылысқа" кедергі келтірді. ГДР-дегі Бейбіт революциядан кейін, 1989 жылдың қарашасынан 1990 жылдың қарашасына дейін мүшелер саны 2,3 миллионнан 22 000-ға дейін азайды. ФДЖ 1990 жылдың наурыз айында Шығыс Германиядағы жалғыз көппартиялық сайлауға төрт солшыл жастар ұйымынан құралған "Альтернативті жастар тізімі" (Alternative Jugendliste) аясында қатысты. Бірақ тізім 14 615 дауыс (0,12%) ғана жинап, депутаттық орынға ие болмады.
Біріктіруден кейін
1990 жылдың қазан айында Германияның қайта бірігуінен кейін ФДЖ өзінің қалған мүшелерінің көбісінен айырылды, 1991 жылдың ортасында 7000 мүшеге дейін азайды, ал 1994 жылы ең көп дегенде 300 мүшеге, 2003 жылы шамамен 150 мүшеге дейін кеміді. 1991 жылдың соңына дейін ФДЖ-ның 7500 толық уақытты қызметкері босатылды, ал қалғандары ФДЖ-ның объектілерін және құрылымдарын басқарды. ФДЖ активтері Treuhandanstalt басқаруына берілді. Жастар клубтары мен демалыс орындары қайта бөлінді, жабылды немесе сатылды. Жаңадан реформаланған SED, Демократиялық Социализм Партиясы (PDS) өзінің жаңа жастар ұйымын – Arbeitsgemeinschaft Junge GenossInnen құрды және енді ФДЖ-ді мойындамады. Дегенмен, ФДЖ бүгінгі күнге дейін номиналды түрде өмір сүруін жалғастыруда. Ол қатаң марксистік-лениндік саяси бағытқа қайта оралды, бұл Шығыс Германия тарихын оңды бағалауымен және Федералдық Республиканы және ГДР-ді аннексиялауын қабылдамауымен көрінеді. ФДЖ тәуелсіздігін сақтайды, бірақ KPD (Ost) және KPD-ны қайта құру жөніндегі жұмысшылар одағы (Arbeiterbund für den Wiederaufbau der KPD) сияқты саяси топтармен ынтымақтасады. Қазіргі уақытта ФДЖ Карл Либкнехт үйінің кеңсе бөлімінде орналасқан. ФДЖ-ның бұрынғы газеті – Юнге Велт, әлі де шағын марксистік газет ретінде шығады, бірақ енді ФДЖ-дан тәуелсіз. ФДЖ-ның қазіргі газеті Фанфар деп аталады және ол мерзімімен шығарылады.