Кіріспе

Германия Демократиялық Республикасының Конституциясы

Шығыс Германияның (Германия Демократиялық Республикасының; Verfassung der Deutschen Demokratischen Republik) түпнұсқа Конституциясы 1949 жылдың 7 қазанында жарияланды. Ол Веймар Конституциясына (Weimarer Reichsverfassung) көп ұқсады және ГДР-ді атақты либералды демократиялық республика ретінде орнатып, құрды. 1968 жылы Шығыс Германия үкіметі марксизм-ленинизм, саяси біртұтастық және ұжымдық басшылық принциптеріне негізделген жаңа, толыққанды коммунистік Конституцияны қабылдады. 1968 жылғы Конституцияға 1974 жылы тағы да түзетулер енгізілді. 1989 жылғы саяси оқиғалар кезінде Шығыс Германия үшін жаңа Конституция жобасын жасауға әрекеттер жасалды, бірақ Шығыс Германияның таратылуы және оның штаттарының көршілес Федеративтік Республикаға қосылуына байланысты бұл әрекеттер нәтижесіз аяқталды.

Өмірбаян

1947 жылы Берлин қаласында Германия Халық Конгресі өтті. Халық Конгресі сол кезде өткізіліп жатқан Батыс Лондон Сыртқы істер министрлері конференциясына балама ретінде қарастырылды. Халық Конгресінің мақсаты – бүкіл неміс ұлтын көрсететін, елдің саяси болашағын анықтайтын және соғыстан кейінгі Германияның бөлінуіне жол бермейтін ассамблея құру еді. Барлығы 2215 делегат конгреске жіберілді (олардың 664-і Батыс державалары басып алған аймақтардағы немістерді өкілдік етті). Осы кезде Батыс оккупацияланған аймақтарда тыйым салынған екінші Конгресс бір жыл өткен соң шақырылып, Кеңес (Volksrat) сайлады. Бұл Кеңес елдің барлық бөлігін, оккупациялаған елдерге қарамастан, өкілдік ететін ассамблея ретінде жұмыс істеуге тырысты. Аталған ассамблея конституцияны әзірлеу міндетін алған комитет тағайындады. Бұл комитеттің төрағасы болашақ Министр-президент Отто Гротеволь болды. 1949 жылдың мамыр айында Халық Кеңесін сайлау үшін сайлау өтті. 1949 жылы Германия Халық Конгресі үшінші рет шақырылып, конституция жобасын қабылдады. Халық Кеңесі кейін Шығыс Германия Республикасының Халық Палатасына айналды, ал Халық Конгресі Ұлттық майдан саяси блогына қайта құрылды.

Мемлекеттік биліктің негіздері

Конституция неміс халқының бірлігін және саясаттағы мемлекеттердің (Länder) басымдығын жариялаумен басталады. Федералдық үкіметтің өкілеттігі тек бүкіл ұлтты қозғайтын мәселелермен шектелуге тиіс, ал қалған барлық мәселелер мемлекеттердің қарауына беріледі. Берлин Республиканың астанасы деп жарияланады. Халық – саяси биліктің нағыз көзі деп жарияланады. Сондықтан азаматтар жергілікті, аудандық және ұлттық деңгейде саяси өмірге қатысуға құқылы. Бұл қатысуға сайлауда, референдумдарда және халықтық бастамаларда дауыс беру құқығы кіреді. Азаматтардың сайлауға түсуге және қоғамдық өмірге қатысуға құқығы бар, оның ішінде саяси лауазымдарды атқаруға немесе әділеттілік жүйесінде жұмыс істеуге құқылы. Сондай-ақ азаматтардың үкіметке петиция жолдауға құқығы бар.

Азаматтардың құқықтары

Конституцияның екінші бөлімі азаматтардың құқықтарын қарастырады. Барлық азаматтар заң алдында тең деп жарияланады. Дегенмен, қылмыс жасағаны үшін сотталған азамат белгілі бір құқықтар мен мүмкіндіктерден, оның ішінде дауыс беру және мемлекеттік қызмет атқару құқығынан айырылады. Гендерлік теңдік конституциялық тұрғыда бекітілді және әйелдердің теңдігін шектейтін кез келген заң күштен жойылады. Азаматтардың жеке бостандыққа, тұрғын үй мен почтаның құпиялылығына, сондай-ақ өздері қалаған жерде тұруға құқығы бар. Азаматтар конституциялық шеңберде қолданылатын заңдарға сәйкес сөз бостандығына ие. Бұл бейбіт жиналу және қарусыз болу құқығын қамтиды. Ешбір адам жұмыс орнына байланысты осы бостандықтарды шектеуге құқылы емес. Азаматтар қоғамдар мен бірлестіктер құруға ерікті. Конституциялық принциптерге сай және демократияны қолдайтын бірлестіктерге сайлауға түсуге рұқсат етілуі мүмкін. Халықтың еңбек ұйымдастыру құқығы бар, ал мойындалған кәсіподақтар ереуіл шақыруға құқылы. Жұмыс істеу құқығы кепілдендірілген. Әрбір жұмысшы демалысқа, жылдық еңкіштік демалысқа, ауру демалысына және қарттық зейнетақысына құқылы. Жексенбі күндері, мерекелер және 1 мамыр заңмен демалыс күндері ретінде қорғалады. Азаматтар сондай-ақ денсаулық сақтау, қарттық көмек, аналық көмек, мүгедектік және басқа да жағдайларды қамтамасыз ететін әлеуметтік сақтандыруға құқылы. Бұл құқықтар кәсіподақтар мен еңбек кеңестері арқылы іске асырылады. Барлық адамдар денсаулық сақтау, қарттық көмек, аналық көмек, мүгедектік көмек және басқа да жағдайларды қамтамасыз ететін әлеуметтік сақтандыруға құқылы.

Экономикалық тәртіп

Республика экономикасы әлеуметтік әділдік принциптері мен барлық адамға лайықты өмір сүру қажеттілігі негізінде құрылады. Конституция экономиканың бүкіл халыққа пайда әкелуі керектігін және әрбір адамның өндірістің нәтижесінен әділ үлес алуын жариялайды. Осы шеңберде еркін кәсіпкерлікке рұқсат беріледі. Үкімет кооперативтерді, шаруаларды, саудагерлерді және шеберлерді дамытуға қолдау көрсетеді. Экономиканы заң шығарушы органдар қадағалайды, ал мемлекеттік қызметкерлердің міндеті – осы экономикалық жоспарды бақылау және іске асыру. Жеке меншік, осы шеңберде болуы мүмкін болса, мемлекет тарапынан қорғалады. Мұрагерлікке де кепілдік беріледі, ал мұрагерлік салығы заңмен анықталады. Жеке меншік құқығына кез келген шектеулер тек жалпыхалықтық мүдделер үшін ғана қойылуы тиіс. Барлық пайдалы қазбалар мен пайдалануға жарамды ресурстар мемлекеттік меншікке беріледі. Мемлекет олардың бүкіл қоғамның игілігі үшін пайдаланылуын қамтамасыз етеді. Мүлік пен табысқа отбасылық жағдайларды ескере отырып, прогрессивті салық салынады.

Білім

Әр азамат білім алуға тең құқылы, өз мамандығын еркін таңдай алады, сондай-ақ өнер мен ғылымды оқыту тегін болады. Ландерлер мемлекеттік мектептер жүйесін және олардың жұмыс істеу логистикасын құрады, Республика олардың негізгі функциясын белгілейтін заң шығарады және мұғалімдерді даярлауды қамтамасыз етеді. Мектеп оқушыларды демократия және мәдениет рухында тәрбиелеуді, оларды өздерінің қоғамдастығына жауапты тұлғалар етіп қалыптастыруды міндет етеді. Ата-аналар кеңестері арқылы білім беру жүйесіне ата-аналардың қатысуы қамтамасыз етіледі. 18 жастан асқан барлық азаматтар дауыс беруге құқылы, ал 21 жастан асқан азаматтар сайлауға түсуге рұқсат етіледі. Халық палатасы Конституциялық комитет құрады. Бұл комитет барлық саяси партияларды (комитет мүшелігі Халық палатасының құрамына пропорционалды), Жоғарғы Соттың үш мүшесін, Халық палатасының мүшесі емес конституциялық құқықтан үш неміс профессорын қамтиды. Конституциялық комитет – заңның конституциялықтығын тексеруге өкілетті жалғыз орган. Егер жиналыстың кемінде жартысы заңның конституциялықтығына күмән келтірсе, оны қарауға болады. Халық палатасы Конституциялық комитеттің барлық шешімдерін бекітеді. Палата президенттен, орынбасарлардан және қатысушы мүшелерден тұратын Президиум сайлайды. Президент қажет болған жағдайда немесе мүшелердің бестен бірі талап еткен жағдайда палата отырысын шақырады. Ландтаг Халық палатасына заң жобаларын ұсына алады және Халық палатасының заңдарын қабылдамайды. Халық палатасы мен Ландтаг өзара пікір алмасады. 1967 жылғы сәуірде өткен SED партиясының VII съезінде Ульбрихт жаңа конституция қажеттігін мәлімдеді, өйткені қолданыстағы конституция "социалистік қоғамның қатынастарына және қазіргі тарихи даму деңгейіне" сай келмейді. Жаңа конституция Марксистік-Лениндік тарихтың дамуына және SED басшылығымен жұмысшы табының рөліне сәйкес болуы керек еді. Нәтижесінде 1968 жылғы конституция 1974 жылғы 27 қыркүйекте Халық палатасы тарапынан неміс ұлтына сілтеме жасауды жою мақсатында өзгертілді; іс жүзінде "неміс" сөзінің қолданылуы ең төменгі деңгейге дейін қысқартылды. Өзгертілген құжат Кеңес Одағымен ынтымақтастық пен достыққа баса назар аударды. Бірақ іс жүзінде Шығыс және Батыс немістері арасындағы байланыс күшейді, бұл ішінара 1970 жылдардағы Шығыс және Батыс тарапынан қолданылған "Остполитика" және қарым-қатынастарды жақсарту саясатына байланысты болды. Өзгертілген конституцияның 1-бабы "Германия Демократиялық Республикасы – жұмысшылар мен шаруалардың социалистік мемлекеті. Ол жұмысшы табының және олардың марксистік-лениндік партиясының басшылығымен қала және ауылдағы жұмысшылардың саяси ұйымы" деген сөздермен басталды.

1989-90 жылдардағы ұсыныстар

Бейбіт революция мен Берлин қабырғасының құлауынан кейін, 1989 жылдың қараша айында конституцияның коммунистік сипатын жою мақсатында оған маңызды өзгерістер енгізілді. Ең маңыздысы, SED партиясына билік монополиясын берген 1-бап жойылды. 1990 жылдың сәуірінде демократиялық форум «Рундер Тиш» (Дөңгелек үстел) ГДР-да болған демократиялық өзгерістерді көрсететін жаңа ГДР конституциясының жобасын жасады. Бірақ сол кезде, жаңадан сайланған Халық палатасы (парламент) Федеративтік Республикамен толыққандай бірігуге ұмтылып, сондықтан конституция жобасы қарастырылмады.