Кіріспе

Батыс Германия мен Шығыс Еуропа арасындағы қарым-қатынастарды қалыпқа келтіру – Ұлыбритания, Франция, Ресей және Австрияның 19 ғасырдағы "Шығыс саясаты". Неуэ Остполитик (неміс тілінде "жаңа шығыс саясаты") немесе қысқаша Остполитик – 1969 жылдан бастап Германия Федеративтік Республикасы (ФРГ, Батыс Германия) мен Шығыс Еуропа, әсіресе Германия Демократиялық Республикасы (ГДР, Шығыс Германия) арасындағы қарым-қатынастарды қалыпқа келтіру саясаты. 1963 жылы Evangelische Akademie Tutzing-те сөйлеген сөзінде «жақындасу арқылы өзгеріс» идеясын ұсынған Эгон Бахрдың ықпалымен, бұл саясат ФРГ-ның 1969-1974 жылдар аралығындағы төртінші канцлері Вилли Брандт бастауымен іске асырылды. Брандт осы саясатты ФРГ-ның басымдығына қоюға жасаған тырыстары үшін 1971 жылғы Нобель бейбітшілік сыйлығына ие болды. Остполитик – 1949-1969 жылдар аралығында Батыс Германияның сайланған үкіметі болған Христиан-демократиялық одақтың (ХДС) саясатынан жаңғыру әрекеті болды. Конрад Аденауэр және оның ізбасарлары Шығыс Германияның коммунистік үкіметіне қарсы күресті, ал Брандттың социал-демократтары Шығыс Германиямен белгілі бір деңгейде ынтымақтастыққа қол жеткізуді көздеді. Кейіннен «Остполитик» термині сол кезеңде Шығыс Еуропа елдерімен байланыс орнатуға жасаған Папа Павел VI-ның күш-жігерін сипаттау үшін де қолданылды. 1980 жылдары солтүстік және оңтүстік Корея арасындағы ұқсас жақындасу саясатын сипаттау үшін «Nordpolitik» термині де қолданылды.

Қайырмашылығы

1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін одақтас елдер Германияны екі мемлекетке бөлді: Германия Федеративтік Республикасы (ФРГ немесе Батыс Германия) және Германия Демократиялық Республикасы (ГДР немесе Шығыс Германия). Бастапқыда екі үкімет те өздері бүкіл неміс ұлтын білдіретінін мәлімдеді. Алайда, Федеративтік Республика өзін демократиялық заңдылыққа ие жалғыз неміс үкіметі деп санады. Кейін, 1960 жылдардың соңында ГДР-дің коммунистік үкіметі ГДР-де социалистік мемлекет құрылғандықтан, жалпы неміс ұлтының болмайтынын мәлімдеді. Христиан-демократиялық одақ (ХДС) саяси партиясы 1949 жылдан 1969 жылға дейін Батыс Германия үкіметтерінде үстемдік құрды. Бұл үкіметтер ГДР үкіметінің демократиялық емес сипатына байланысты олармен кез келген байланыс орнатудан бас тартты, ал Холльштейн доктринасы ГДР-мен дипломатиялық қарым-қатынас орнатқан кез келген елмен дипломатиялық байланысты тоқтатуды талап етті. Холльштейн доктринасы алғаш рет 1957 жылы ГДР елшісін қабылдағаннан кейін ФРГ Югославияны мойындаудан бас тартқанда қолданылды. 1960 жылдары бұл саясаттың мәңгілікке дейін жұмыс істемейтіні анық болды. 1965 жылы Федеративтік Республика Израильмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатқанда, араб мемлекеттері Федеративтік Республикамен қарым-қатынасты үзіп, ГДР-мен қарым-қатынас орнатты. Канцлер болып сайлануға дейін Батыс Берлиннің социал-демократиялық мэрі Вилли Брандт екі Германия арасындағы шиеленісті азайтуға бағытталған саясатты қолдады және іске асырды, көбінесе шекаралық сауда мүддесі үшін. Ол ұсынған жаңа «Остполитика» Холльштейн доктринасының коммунистік үкіметті құлдыратуға көмектеспейтінін немесе ГДР-дегі немістердің жағдайын жеңілдетпейтінін көрсетті. Брандт коммунистермен ынтымақтастықтың ұзақ мерзімді перспективада неміс-неміс кездесулерін және сауданы дамытып, коммунистік үкіметті құлдыратуға ықпал ететініне сенді. Дегенмен, ол өзінің жаңа «Остполитикасы» Федеративтік Республиканың Батыс Еуропамен және АҚШ-пен тығыз байланысын, сондай-ақ НАТО-ға мүшелігін естен шығармайтынын атап өтті. Шын мәнінде, 1960 жылдардың соңында Холльштейн доктринасының қатал ұстанымы АҚШ мүдделеріне зиян келтіретіні анық болды; көптеген американдық кеңесшілер мен саясаткерлер, әсіресе Генри Киссинджер, Боннды икемді болуға шақырды. Сонымен қатар, Батыс Еуропаның басқа елдері Шығысқа бағытталған батыл саясат кезеңіне енді. Брандт 1969 жылы канцлер болған кезде, бұрынғы саясаткерлер енді Германияның тәуелсіз «Остполитикасынан», жаңа «Рапаллодан» қорқып жүрді. Франция Германияның детанциядан кейін күштірек болатынынан қорқып, Брандт ақырында француз үкіметін Еуропалық ортақ ауыл шаруашылығы саясатына Германияның қаржылық үлесін ұстап тұрып, өзінің саясатын қолдауға мәжбүр етті.

Орындалуы

Шығыс саясатымен көзделген Шығыспен қарым-қатынастың шиеленісін азайту міндетті түрде Кеңес Одағымен басталды, себебі Федеративтік Республиканың ресми дипломатиялық қарым-қатынасы тек осы Шығыс блогының мемлекетімен ғана болды (жоғарыда айтылған Холлштейн доктринасына қарамастан). 1970 жылы Брандт күш қолданудан бас тартып, қазіргі Еуропа шекараларын мойындаған Мәскеу шартына қол қойды. Сол жылы Брандт Варшава шартына қол қойып, Польша Халық Республикасын ресми түрде мойындады. Варшава шарты негізінен Мәскеу шартын қайталады, әсіресе Федеративтік Республиканың Одер-Нейссе шекарасын мойындауын қайта бекітті. Содан кейін Шығыс Еуропаның басқа елдерімен де келісімдер жасалды. Ең көп дау тудырған келісім – 1972 жылғы Шығыс Германиямен жасалған Негізгі келісім, ол екі Германия мемлекеті арасында алғаш рет ресми қарым-қатынас орнатты. Федеративтік Республиканың бүкіл неміс ұлтын білдіретін ұзақ жылдар бойы сақталған талабы жағдайды қиындатты. Канцлер Брандт бұл мәселенің шиеленісін азайтуға тырысып, 1969 жылы айтқан сөзін қайталады: Германияда екі мемлекет болғанымен, олар бір-бірін жат жұрт деп қарастыра алмайды. Бундестагтағы консервативті ХДС оппозициялық партиясы Негізгі келісімге қарсы болды, себебі олардың пікірінше, үкімет кейбір федералдық өкілдіктерді тым оңай беріп алған. Олар сондай-ақ Брандттың оң қолы Эгон Бахрдың кеңес дипломаты Валентин Фалинмен маңызды мәселелер бойынша келісімге келген «Бахр қағазының» жариялануы сияқты кемшіліктерді де сынға алды. Брандт үкіметі, Социал-демократтар мен Еркін демократтардың коалициясы, Негізгі келісімге наразылық білдіргендіктен ХДС оппозициясына бірқатар депутаттарын жоғалтты. 1972 жылдың сәуірінде оппозиция жетекшісі Райнер Барзельдің жаңа канцлер болуы үшін жеткілікті қолдауы бар сияқты көрінді, бірақ 1972 жылдың сәуірінде парламентте өткен конструктивті сенімсіздік дауысында оған екі дауыс жетпеді. Кейіннен ГДР-дің ХДС депутаттарына Барзельге қарсы дауыс беру үшін ақша төлегені белгілі болды. 1972 жылдың қарашасында өткен жаңа жалпы сайлауда Брандт үкіметі жеңіске жетті, ал 1973 жылдың 11 мамырында Федералды парламент Негізгі келісімді бекітті. Негізгі келісімге сәйкес Федеративтік Республика мен ГДР бір-бірінің де-факто елшілерін қабылдады, олар саяси себептермен «тұрақты өкілдер» деп аталды. Өзара тану екі мемлекеттің де Біріккен Ұлттар Ұйымына қосылуына жол ашты, себебі Федеративтік Республиканың бүкіл неміс ұлтын білдіру туралы талабы шығыс әріптесін мойындау арқылы күшін жойды. ХДС/ХСС 1982 жылы ФДП-ны СПД-мен жасаған коалициядан шығуға көндірді, осылайша ХДС жетекшісі Хельмут Коль Батыс Германияның канцлері болды. Алайда ол Батыс Германияның ГДР-ға қатысты саясатын өзгертпеді. Остполитиканың дұрыстығына консенсус болды, сондықтан Баварияның премьер-министрі Франц Йозеф Штраус, Негізгі келісімге қарсы күрескен және ХДС/ХСС блогында Кольдің басты қарсыласы болған ол, 1983 жылы ГДР-ге 3 миллиард маркалық қарызды Кольдің бастамасымен беруге қолдау көрсетті. 1987 жылы Шығыс Германияның басшысы Эрих Хонеккер Батыс Германияға сапар шеккен тұңғыш Шығыс Германия мемлекеттік басшысы болды, бұл Кольдің Остполитиканы ұстанғанының белгісі ретінде қарастырылды.

Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі дипломатия

Германия мемлекеттері (Пруссия мен Саксония, сондай-ақ біріккен Германия) мәдениет, наным және көзқарас айырмашылықтарына қарамастан, шығыс көршілерімен қатар өмір сүру мәселесімен ұзақ жылдар бойы күресіп келді. Бисмарктің күрделі сыртқы саясатының бір бөлігі 1887 жылғы Германия империясының шығыс көршісі Ресей империясымен жасалған қайта сақтандыру шарты болды. 1922 жылы Веймар Германиясы Кеңес Ресейімен Рапалло шартын қол қойып, дипломатиялық оқшаулықтан шықты. 1939 жылғы Молотов-Риббентроп пактісі идеологиялық айырмашылықтарға қарамастан, нацистік Германия мен Кеңес Одағы арасында сауда және геосаяси келісімдерді орнатты.

Ватикан дипломатиясы

Остполитика – бұл сонымен қатар Рим папасы Пауль VI-ның (1963-1978) Кеңес Одағына және оның Шығыс Еуропадағы клиенттік мемлекеттеріне қатысты саясатын атауға қолданылатын термин. «Темір қақпаның» артындағы христиандардың, әсіресе католиктердің жағдайын жақсартуға тырысып, ол коммунистік билік өкілдерімен түрлі деңгейде диалог жүргізді, 1966 және 1967 жылдары Ватиканда Сыртқы істер министрі Андрей Громыконы және КСРО мемлекет басшысы Николай Подгорныйды қабылдады. Оның паптық кезінде Польша, Венгрия және Румыниядағы шіркеудің жағдайы шамалы жақсарды.

Оңтүстік Корея

Оңтүстік Кореяның 1980 жылдардағы «Nordpolitik» саясаты «Ostpolitik» саясатына сілтеме жасап аталды. Осыған ұқсас тұжырымдама – Кореяның Демократиялық партиясының Солтүстік Кореяға қатысты негізгі саясаты болып табылатын «Күн сәулесі» саясаты.