Кіріспе

Жапон бактериологы Хидэё Ногучи (野口 英世), сондай-ақ Сеисаку Ногучи (野口 清作) деп те белгілі, 1911 жылы прогрессивті параличтің себебін сифилис қоздырғышы екенін анықтаған көрнекті жапон бактериологы болды.

Мансап

1900 жылы Ногучи Америка Марумен Америка Құрама Штаттарына сапар шекті, онда ол Пенсильвания университетінде және кейін Рокфеллер медициналық зерттеулер институтында доктор Саймон Флекснердің ғылыми көмекшісі болып жұмысқа орналасты. Ол осы ортада дамыды. Бұл кезде оның жұмысы улы жыландарға қатысты болды. Оның қоныс аударуының бір себебі – Жапонияда медициналық қызметке орналасудағы қиындықтар еді, себебі болашақ жұмыс берушілер оның қолындағы деформация әлеуетті пациенттерді қорқытады деп уайымдады. Бірақ зерттеу ортасында мұндай мәселе туындамады. Ол және оның әріптестері өз жұмысынан және бір-бірінен үйренді. Осы кезеңде Флекснердің зертханасындағы әріптесі француз Алексис Каррел болды, ол 1912 жылы Нобель сыйлығын жеңіп алды. Ногучидің еңбегі кейіннен сыйлық комитетінің назарына ілікті. ХХІ ғасырда Нобель қорының архивтері қоғамдық тексеру мен зерттеу үшін ашылды. Тарихшылар Ногучидің бірнеше рет Нобель сыйлығына физиология немесе медицина саласы бойынша ұсынылғанын анықтады: 1913–1915, 1920, 1921 және 1924–1927 жылдары. 1920 жылдары оның жұмысы жиі қателіктерге байланысты сынға ұшырады. 1921 жылы ол Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. 1911 жылы Рокфеллер медициналық зерттеулер институтында жұмыс істеген кезде, ол клиникалық зерттеу барысында жетім балаларды сифилиспен зарарлаған деген айып тақты. Ол сол кезде қандай да бір қылмыс жасаған жоқ деп танылды, бірақ 20 ғасырдың соңынан бастап оның зерттеуді жүргізу әдісі этикалық емес адамдық тәжірибелердің алғашқы мысалы ретінде қарастырыла бастады. Сол кезде қоғамда адамдармен тәжірибе жүргізудің қалай жүргізілуі керек екені туралы нақты пікір болмады және медициналық зерттеулер қауымдастығына қатысты көзқарастар әртүрлі болды. Жануарларға қарсы зорлық-зомбылыққа қарсы күрескендер өз алаңдаушылықтарын жануарларға және адамдарға қатысты мәселелермен байланыстырды. Балаларға қатыгездіктің алдын алу жөніндегі американдық қоғам 19 ғасырдың соңында жануарларға қатыгездіктің алдын алу жөніндегі американдық қоғамнан кейін құрылды. 1913 жылы Ногучи прогрессивті параличпен ауыраған науқастың миында Трепонема паллидумының (сифилитті спирохета) бар екенін көрсету арқылы аурудың себебі спирохета екенін дәлелдеді. Доктор Ногучидің есімі басқа спирохетаның, Лептоспира ногучиінің биноминалды атауында сақталған. 1918 жылы Ногучи Халықаралық денсаулық сақтау кеңесімен жұмыс істеп, сары қызылшаға қарсы вакцина жасау және Ороя қызуы, полиомиелит және трахоманы зерттеу үшін Орталық Америка мен Оңтүстік Америкада кеңінен саяхаттады. Ол сары қызылшаның вирустан емес, спирохеталық бактериялардан туындайтынына сенді. Ол осы теорияны дәлелдеуге келесі он жылдың көп бөлігін арнады. Оның сары қызылшаға қатысты жұмысы қазіргі зерттеулерге қайшы келетін және сары қызылшаны басқа патогендермен шатастыратын дұрыс емес тәсіл ретінде кеңінен сынға түсті. 1927–1928 жылдары медициналық журналдарда оның теориясын жоққа шығаратын үш мақала жарық көрді. Ол сары қызылшаны лептоспирозбен шатастырған болып шықты. Оның "сары қызылшаға" қарсы жасаған вакцинасы соңғы ауруды емдеуде сәтті қолданылды.

Адамға эксперименттер жүргізу туралы даулы мәселе

1911 және 1912 жылдары Нью-Йорктегі Рокфеллер институтында Ногучи туберкулин тері сынағына ұқсас сифилис тері сынағын жасауға тырысты. Зерттеу үшін Нью-Йорк қаласындағы клиникалар мен ауруханалардан қатысушылар тартылды. Экспериментте Ногучи сифилис экстракты, люэтин, қатысушылардың қолдарының терісіне инъекциялады. Тері реакциялары зерттелді, себебі олар сау адамдар мен сифилиспен ауыратын науқастар арасында, аурудың сатысына және емделуіне байланысты әртүрлі болды. 571 қатысушының 315-і сифилиспен ауырған. Қалғандары "бақылау тобы" болды, олар сифилис жұқтырмаған жетім балалар немесе ауруханадағы науқастар еді. Ауруханадағы науқастар бұрыннан малярия, алапес, туберкулез және пневмония сияқты сифилис емес аурулармен емделіп келді. Бақылау тобындағылар негізінен 2 мен 18 жас аралығындағы балалар болды. Сол кездегі сыншылар, көбінесе антививисекциялық қозғалыстан, Ногучидің осал жетім балалар мен аурухана науқастарының құқықтарын бұзғанын атап өтті. Антививисекцияшылар Ногучидің эксперименттерінен балалардың сифилис жұқтыруы мүмкін деген алаңдаушылық білдірді. Бұл мәселе көпшілік арасында резонанс тудырып, бұқаралық ақпарат құралдарында талқыланды. "Life" журналының редакторы былай деп көрсетті:
Егер зерттеуші осы науқастарға: "Мен сіздің денеңізге қандай да бір қорқынышты аурумен байланысты затты енгізуге рұқсат аламын ба?" десе, науқастар бас тартуы мүмкін еді. Ногучиді қорғап, Рокфеллер институтының басқарушысы Джером Д. Грин антививисекциялық қоғамға хат жазды, ол экспериментке қарсылық білдірген еді. Грин Ногучидің өзі инъекция жасамас бұрын экстрактты сынап көргенін, оның әріптестері де солай жасағанын, сондықтан инъекциялар сифилис тудыра алмайтынын айтты. Алайда, Ногучидің өзіне 1913 жылы емделмеген сифилис диагнозы қойылды және ол Рокфеллер ауруханасынан ем алудан бас тартты. АҚШ-та 20 ғасырдың соңында ғана адамдармен жүргізілетін эксперименттер туралы толық келісімге келініп, қатысушыларды қорғау үшін заңдар қабылданды. Осы кезеңде хабардар келісім және науқастардың/қатысушылардың құқықтары туралы қосымша ережелер жасалды. Сары қызылшаның себебі Ногучидің сенгенідей Leptospira icteroides бактериясы емес, вирустың әсерінен туатыны анық болды. Өзінің беделіне қауіп төніп тұрғанын сезінген Ногучи қосымша зерттеулер жүргізу үшін Лагосқа асықты. Бірақ Лагостағы жұмыс жағдайлары оған қолайлы болмады. Ол Британдық медициналық зерттеу институтының жас директоры доктор Уильям Александр Янгтың шақыруымен Аккраға көшіп, 1927 жылы осы қаланы өзінің базасы етіп алды. Алайда Ногучи өте қиын қонақ болып шықты және 1928 жылдың мамырында Янг шақыруына өкінді. Ногучи жасырын және тұрақсыз мінезді болды, әріптестерімен байланыс жасамау үшін көбінесе түнде жұмыс істеді. Рокфеллер қорының тағы бір зерттеушісі Оскар Клоцтың күнделіктері Ногучидің мінез-құлқы мен темпераментін параноияға жақын деп сипаттайды. Оның әдістері жүйесіз болды. Клоцтың айтуынша, ол сары қызылшамен көптеген маймылдарды зарарлаған, бірақ тиісті жазбалар жүргізбеген. Ол өзі жасаған вакцинамен егілгендіктен сары қызылшаға иммунитеті бар деп ойлаған болуы мүмкін. Оның бұзық және жауапкершіліктен тыс мінез-құлқының себебі 1913 жылы диагнозы қойылған емделмеген сифилис болған болуы мүмкін, ол нейросифилис сатысына жеткен болуы да мүмкін. Янгқа бірнеше рет уәде бергеніне қарамастан, Ногучи жұқтырған масаларды арнайы жасалған қауіпсіз жайларда сақтай алмады. 1928 жылдың мамырында өзінің теорияларын дәлелдей алмаған Ногучи Нью-Йоркке қайтуға дайындалды, бірақ Лагоста ауырып қалды. Ол үйіне қайту үшін кемеге отырды, бірақ 12 мамырда Аккрада жағаға шығып, сары қызылшамен ауруханаға жеткізілді. Бірнеше күн қиналып жүріп, 21 мамырда қайтыс болды. Янг үйіне жазған хатында: "Ол дүйсенбі күні түскі уақытта кенеттен қайтыс болды. Мен оны жексенбі күні түстен кейін көрдім, ол күлімсіреп, басқа нәрселердің ішінде: "Сіздің жағдайыңыз қалай?" деп сұрады. "Жақсы", дедім мен, сосын ол: "Мен түсінбеймін" деді." Жеті күннен кейін, орынның және әсіресе Ногучи зертханасының толық стерилизациясына қарамастан, Янгтың өзі сары қызылшадан қайтыс болды.

Мұра

Ногучи өмірінде ықпалды болғанмен, кейінгі зерттеулер оның көптеген тұжырымдарын қайталай алмады, оның ішінде полиомиелит, құтыру, сифилис, трахома және сары қызбаның себептерін анықтағанын. Оның *Noguchia granulosis* трахоманы тудырады деген пікірі қайтыс болғаннан кейін бір жыл ішінде күмәндандырылды және көп ұзамай жоққа шығарылды. Оның құтыру қоздырғышын анықтауы қате болды, себебі ол бактерияларды өсіру үшін өнертапқан орта жұқпаға өте осал еді. Рокфеллер институтының бір әріптес зерттеушісі Ногучидің "сары қызбаның патологиясы туралы ештеңе білмейтінін" айтты және оны жалған мәлімдемелерді қайтаруға құлықсыз болғаны үшін сынады, "Менің ойымша, Ногучи адал ғалым болған жоқ" деді. Ногучидің сәтсіздіктері көбінесе оның зерттеуші әріптестерінің сынды көзінен қашып, оқшау жұмыс істеуге бейімділігімен байланысты. Рокфеллер институтының әріптестердің пікірін саралау жүйесіндегі кемшіліктер де жиі сыналып тұрады. Ногучидің ең танымал жетістігі – менингоэнцефалит салдарынан жартылай сал болумен ауырған науқастардың ми тіндерінде сифилис қоздырғышын ( *Treponema pallidum* бактериясы) анықтауы. Басқа да маңызды еңбектеріне жылан уын сарысуларда қолдану, лейшманиоз қоздырғышын және Каррион ауруын Оройя қызуымен байланыстыру кіреді. Оның сифилис бактериясын өсіргені туралы мәлімдемесі қайталанбайтындықтан, дұрыс емес деп есептеледі.

Таңдалған шығармалар

1904 ж. Жылан уының суыққан қанды жануарларға тигізетін әсері. Вашингтон, Колумбия округі: Карнеги институты. [OCLC 2377892]
1909 ж. Жылан улары: Улы жыландарды зерттеу, олардың уының ерекшеліктеріне арналған. Вашингтон, Колумбия округі: Карнеги институты. [OCLC 14796920]
1911 ж. Сифилис диагнозын сарысу арқылы қою және сифилис үшін май қышқылы сынағы. Филадельфия: Дж. Б. Липпикотт. [OCLC 3201239]
1923 ж. Сифилис ауруын зертханалық түрде диагностикалау: Студенттер мен дәрігерлерге арналған нұсқаулық. Нью-Йорк: П. Б. Хубер. [OCLC 14783533]

Хидэё Ногучи Африка сыйлығы

Жапон үкіметі 2006 жылдың шілдесінде Хидэо Ногучи Африка сыйлығын жаңа халықаралық медициналық зерттеулер мен қызметтер сыйлығы ретінде құрды. Бұл сыйлық 2006 жылдың мамырында Премьер-министр Джуничиро Койдзумидің Африкаға жасаған ресми сапары мен доктор Ногучидің қайтысының 80 жылдығын белгілеу мақсатында орнатылды. Сыйлық Африкадағы түрлі жұқпалы аурулармен күресте немесе жаңашыл медициналық қызмет көрсету жүйелерін құруда ерекше жетістіктерге жеткен тұлғаларға табыс етіледі. Марапаттау рәсімі мен лауреаттардың лекциялары 2008 жылдың сәуір айының соңында Африканы дамыту жөніндегі Токиодағы төртінші халықаралық конференциямен бірге өтті. 2009 жылы конференцияның орны сыйлық иесі болған адамның құрметіне арнап Токиодан Йокохамаға көшірілді. 1899 жылы доктор Ногучи Йокогама портының карантиндік кеңсесінде карантиндік дәрігердің көмекшісі болып жұмыс істеген. Сыйлықтың бес жылда бір рет табыс етілуі күтілуде. Сыйлықты мемлекеттік қаржыландыру мен жеке тұлғалардың қайырымдылықтарының арқасында беруге болады.